2 Aralık 2018 Pazar

“Yeñi dünya” gazetasında qırımtatar elifbesinen bağlı meselelerniñ aydınlatması (“Yeñi dünya” gazetasınıñ 100 yıllıq yubileyi münasebetinen)


“Yeñi dünya” gazetasınıñ uzun tarihi aydınlatmaq, demek qırımtatar halqınıñ canlı hayatınıñ, medeniyetiniñ, tiliniñ, edebiyatınıñ aydın kerçegini köstermek kibi ola. Bir asır çerçivesinde gazetağa hızmet etkenler sırasında M. Nedim, C. Ğafar, T. Boyaciyev, A. Özenbaşlı, A. Dermenci, R. Tınçerov, Y. Bolat, B. Mambet, U. Edemova, E. Umerov, E. Amit, S. Nağayev, Y. Qandım, A. Veliyev ve daha pek çoq parlaq sımalarnı rastketirebilemiz.
Keşmişlerde gazetamız çeşitli sebeplerden dolayı “Qızıl Qırım” ve “Lenin Bayrağı” kibi adlarınen neşirge çıqsa da, men bellesem onuñ eñ esas ğayesi: qırımtatar halqınıñ vatanına öz tilinen, öz medeniy ve edebiy ananelerinen, öz qanı ve canınen bağlı olğanını añlatmaqtı, unutturmamaqtı. Böyleliknen “Yañı dünya” gazetası öz halqınen hiç bir zaman ayırılmayıp ömür keçirdi, onuñ birleşilmesine, onuñ quvvetleştirilmesine yollar araştırıp künümizge qadar yetti.
Mezvumız qırımtatarnıñ tili ve milliy yazılarına bağlı olğanından ötrü, aytmaq kerek ki, gazetamıznıñ Qırım arhivlerindeki 30-ğa yaqın qalın podşivkalarını alıp tetamatlı bibliografik cedvellerini tizgendik, arap yazılı mühim maqalelerini de köçürgendik. Eñ meraqlısı 1926 senesi Bakuda kerçekleştirilgen Birinci Türkoloji Kongressi ve bu yerde iştirak etken Bekir Çobanzade, Hasan Sabri Ayvazov, Habibulla Odabaş ve başqalarnıñ dokladlarıdır. Bu çıqışlarda yazıcılarımız, alimlerimiz türkiy halqlarınıñ yañı elifbe arqalı birleşmeleriniñ mühimligini añlatırlar. O devir qırımtatar tiliniñ müsbet ve menfiy taraflarını açıqlarlar.
Meraqlı şu ki, latin elifbesi ile bağlı munaqaşalar ta 1940’ncı senelerine qadar devam ete ediler. Meselâ 1943 senesi «Azat Qırım» gazetasında basılğan «Tilimiz ve edebiyatımız haqqında bazı qaydlar» adlı maqaleniñ müellifi Şeyhzade Noman bu hususta böyle ayta: «1928 senesine qadar Qırımda arap harfler ile pek çoq kitapçıqlarnen Çobanzadeniñ ilmiy eserleri, A. Özenbaşlınıñ «Hicretleri» ve tek-tük pyesler tab ve neşir etildiler. Tatarnıñ köylüsi, münevveri bularnı ala oquy ediler. 1928 senesi elifbemiz latin elifbesine avuştırılğan soñ, tatarlar kütleviy surette latincege baykot ilân ettiler. 1938 senesi ferman boyunca rus elifbesine avuştırılğan soñ, bu baykot daha keskin bir şekil aldı. Qırımtatar ziyalısı «Qızıl Qırım», «Komsomolets» gazetaları, jurnalları hiç te oqumaz edi. Qırımtatar tili zor-zıqı rus harfine, nahvına uydurıldı.
Yuqarıda aytılğanı kibi, eski elifbeniñ latinleştirüvi münasebetile Qırımda başlanğan kampaniyasında da faal surette iştirak etkenlerden H. Ayvazov, H. Odabaş, A. Lâtifzade, İ. Lemanov, B. Çobanzade kibi icadiy simalar çoq közge çarpar. H. Sabri Ayvazovın 1926 senesi Bakuda Umum Şuralar İttifaqınıñ Birinci Türkoloji Qurultayında yapqan maruzasında latin elifbesine keçmek zarurlığını añlataraq, milliy tilimiz ve bunuñle birlikte milliy tüşüncemizniñ sağlamlığı üzere şöyle haber bere: “Eski, iptidaiy zayıf bir dil ile yeñi, yüksek ve sağlam fikirleri ifade idilemez. Klaponları bozuq bir pyano, teli eksik, yahud kirişi çatlaq bir keman ile güzel çalğı çalmaq mümkün olamayacağı kibi, ilmiy, edebiy, islâhattan da mahrum bir dil ile ne oquyıcıların ruhuna heyecan virmek, yüreklerini çırpındırmaq, dimağlarına nur ve ziya serpmek qabil olamaz. İşte bunuñ içün gazeta ve mecmualarımızda, mektep ve teatro kitaplarındaki dil, üslüp ve şive anarşine qarşı ilân-i harb itmek yahut o anarşiyi mühitimizden ebediy nefi ile nefi itmemiz lâzimdir (edebiy sürgünlikke quvmaq kerektir)!..”.
Bugün işte bu sözlerini eşitkende, zemaneviy tilimiz, edebiyatımız meseleleri gazetalarımızda; kitaplarımızda çoq hal etilmedi. Olsun tilimiz, olsun yazılarımız çoqsu hallarda abstraktlıdır, nominaldir. Bunu mektepler içün hazırladığımız dersliklerden, añlatıp añlatabilmedigimiz ilmiy nazariy meselelerinden duyamız. Bunu öz tilimizde tüşünmedigimiz degil, eski qırımtatar matbuatta öz eserlerinen tanılğan klassiklerimizniñ ananeviy ve mantıqlı tilimizden vira uzaqlaşqanımızdan duyamız. Yuqarıda Şeyhzade Nomannıñ aytqanı kibi, tilimiz rus nahfına, harfına uydurılğanından ana tilimizde doğru telâfuzımız da, milliy ananeviy fikiretme qabiliyetimiz de bozuldı. Bu kibi tuhaf, suniy hastalıqlarımızdan qurtulma yolunı eski folklorımız, klasik matbuatımızda tapmaq mümkünmiz. Bütün bularnı her kes menden de yahşı bile. Meselâ, edebiyat derslerimizde klassik bediy eserlerni tahlil etken talebelerimiz “serleva” sözüniñ etimologiyasını qaydan bilsinki “ser” ve “leva” sözleri biribirine uymasa. Ve luğatta “levha” sözüni tapıp, neçün “serlevha” sözü yerine “serleva” qullanğanını añlamaylar. Hasıl ceryanlarda rastkelingen “her” (каждый) ve “er” (мужчина), “hem” (к тому же) ve “em” (лекарство) sözlerniñ etimologiyasını akademik luğatlardan ögrengen talebelerimiz endiden soñra demey ki, bu metinler türkçe, bizim tilimiz başqa. “Sağ ol” ayrı ve “sağol” birlikte yazılğan sözleriniñ manalarını ögrengenden soñra teşekkürlerni birlikte yazılğan “soğol”unen bildirmege başlarlar. Yazıda, bu kibi hatalarnı yapqanlar tek talebelerimiz degil, kündelik neşirlerimizge abune olğan oquyıcılarımız da yapa. Çünki işanalar ki, gazetalarımız milliy ananelerimizin devamcısıdır. Gazetalarımız sütunlarında kiril elifbesinen yazılğan “аньане”, “аньаневий” sözüni oquğanda bile zehinimizde bir ân, yani qısqa bir zaman añlamı peydalana — rusça: “миг” sözü demektir. Asılında doğru anane, ananeviy variantları, yani bu sözlerde arapça “ayn” arifni ifadelemek içün apostrof qullanmaq kerekti. Kiril elifbesinde apostroflar qullanmadığı içün bu kibi sözlerimizde yımşaqlıq işaratini qullanırmız. Doğrusını istersek qırımtatar sözlerimizniñ hasıl manasını deñiştirgen artqaç rus harflerden vazgeçmelimiz. Hem yalıñız bu şimdiçik aytılğan yımşalıq işaretlerden degil, “bediiy” misalinde üç “i” harfli sözlerimizni de qısqatrmalımız. Meselâ, prof. Ayder Memetovnıñ 1994 senesi neşiretilgen imlâ luğatında bu söz eki “i” ile yazılsa da, “Yañı dünya” gazetasında yıldan yılğa “bediiy” kibi yazılır. Zemaneviy matbuatımızda til, fonetik çubarlıqlarını üstten aytıp çıqqanda, bu yerde, arapça ve farsice sözlerden atılğan “h” harfini köz ögümüzge ketirmege ister edim ki, 2012 senesi latin elifbesi boyunca çıqarılğan “qırımtatar tiliniñ imlâ ve punktuatsiya qaideleri” degen leyhasında bile mezkür harfi yoq. Asılında, mesele kiril elifbesini küzgü kibi aks ettirgen Latin elifbemizde de degil. Daha yaqınlarda latin elifbesine keçmek üzre olğan özbek, azerbaycan, türkmen halqları “h” harfini qullanıp, öz tillerini zenginleştirmege devam ete edi. Öz eski tarihinden, medeniyetinden, edebiyatından uzaqlaşmayıp ananelerini devam etti.
Tahir Kerimov




9 Ocak 2018 Salı

Юрий Османов – алим, шаир, терджиман

(Юрий Бекирович Османовнынъ 
75 йыллыкъ юбилейи мунасебетинен отькерильген
тедбирге азырлангъан маруза)

Бугунь биз халкъымызнынъ буюк эвляды – Юрий Бекирович Османовнынъ 75 йыллыгъыны къайд этемиз. Драматизмнен, фаджиаларнен толу омюри девамында бу инсан о къадар чокъ шей япып етиштирди ки, бунъа айретленесинъ.
Алим оларакъ догъгъан Юрий Османов (мен оны шай деп адландырам), Москвадаки Бауман адына алий техника окъув юртуны битиргенинен, мемлекетнинъ энъ нуфузлы ишханелеринден бири олгъан Дубнадаки ядро тедкъикъатлары бирлешкен институтына ёлланма алды, айны вакъытта Серпуховдаки юксек энергия институтында да ильмий ишнен мешгъуль олды. Элементар парчачыкъларнынъ характеристикасыны ресимге чыкъармакъ ве ольчемек имкяныны берген криоген пускалы камералар къурулышыны тюшюнип тапкъаны ве дигер ихтиралары ичюн 5 муэллифлик шеадетнамесини алгъан, Сумгаитте джам пиширюв собасыны гъайрыдан ишлеп чыкъкъан, шимди бутюн Фергъана вадийсини сувнен теминлеген сув-насос станцияларыны ве сув агъы системаларыны лейхалап, омюрге кечирген алимнинъ илим саасында буюк келеджеги бар эди.
Айны о йыллары алим гуманитар саа боюнджа да чалышып башлады. Улу атамыз Исмаил Гаспринскийнинъ аяты ве фаалиети оны пек меракъландырды. Нетиджеде  Османов бу саада да феноменаль ишлер япып етиштирди. Бу эсерлер 2014 сенеси онынъ меслекдешлери тарафындан чыкъарылгъан «Просветитель Востока Исмаил Гаспринский» деген китабына кирди.
«Юрий Османовнынъ ильмий очерклери – бу, Гаспринскийнинъ бакъышлары ве тасавурларынынъ энъ юксек нокътасыдыр. Садедже айткъанда, бугуньде Гаспринскийнинъ фаалиетини бойле севиеде ве колемде огренген Юрий Османов киби экинджи бир шахысны мен бильмейим», – деп язгъан эди бундан 15 йыл эвельси филология илимлери докторы, профессор Исмаил Керимов.
Исмаил Гаспринскийнинъ аяты ве фаалиети не дереджеде меракъландырса, къырымтатар халкъынынъ миллий меселеси Юрий Бекировични даа зияде раатсызлап башлады ве бутюн барлыгъынен о ишке киришип кетти. Онынъ ичюн бутюн башкъа ишлер экинджи планда къалды.
Халкъымызнынъ миллий арекет лидерлеринден бирине чевирильген бу инсаннынъ о саадаки фаалиетине мен шимди токъталмайджам. Бу хусуста чокъ айтылды ве даа  айтылыр. Тек бир шейни бильдирмек истейим.
1988 сенеси Озьбекистаннынъ Фергъана вадийсинде месхети тюрклерине къаршы фаджиалы къыргъынлар башланып, юзлернен адамлар, оларнынъ эв-баркълары якъылгъанда, бу фаджиа  анда яшагъан къырымтатарларыны да беклей эди. Вазиетнен шахсен таныш олып къайткъан  Юрий Бекирович бизим эвге келип, манъа мураджаат этерек: «Аблязиз агъа, аджеле суретте озьбек тилинде къырымтатар халкъынынъ озьбек халкъына мураджаатыны азырласанъыз. Бу ишни кечиктирмек буюк фаджиаларгъа кетирмеси мумкюн. Риджа этем, онынъ огюни алмакъ ичюн къолумыздан кельген бутюн шейни япайыкъ. Бойле мураджаатнаме язылса, оны  чокълаштырмакъ ве халкъ арасында даркъатмакъны биз озь бойнумызгъа аламыз», – деди. Мен  мураджаатнамени бир геджеде язып азырладым. О, веракъа этип чыкъарылды ве даркъатылды. Нетиджеде, озьбеклер анъладылар ве бизим халкъкъа токъунмадылар. Бу алидженап иш шахсен Юрий Бекировичнинъ тешеббюсинен олды.
Юрий Османов алим, эдебиятшынас ве биринджи невбетте сиясетчи олмакънен бир сырада эдебий иджатнен де джиддий огъраша эди. Онынъ язгъан шиирлери, дестанлары, очерклеринен таныш олсанъыз, огюнъизде  шашыладжакъ феноменаль бир истидат саиби олгъаныны корерсинъиз. Бу ерде шуны да айтмакъ керек ки, Османовнынъ бедиий эсерлери миллий меселенен узьвий багълыдыр.
Юрий Османов 1960-джы сенелерден шиирлер язып башлады. Ильк эсери 1965 сенеси «самиздат»та чыкъты. Бу шиирлер эглендже ичюн язылгъан шейлер олмадан, кескин сиясий гъаели назмлар эди. Шу себептен о йылларда язылгъан «Ватан седасы» («Голос Родины») киби шиирлери о къабаатланып, къапатылмасына себеп олдылар. 2008 сенеси муэллифнинъ бу ве дигер бедиий эсерлери «Къырым – меним Ватаным» («Крым – Родина моя») китабына кирген эдилер. Бу сене мен Юрий Османовнынъ бир къач шиирини къырымтатар тилине терджиме эттим ве оларны озь чыкъышымда такъдим этмек истейим. Келинъиз «Ватан седасы» шииринен таныш олайыкъ:

Олабилир, бельки денъиз янар, –
Деген халкъымызда икметли лаф бар.
Мени чекиштирсе асретлик, агъры
Чокъсы бу сёзлер акълыма келелер.
Агъыр дакъкъаларда ойларгъа далам:
Нелер яптым, шимди не япып олам?
Огюмде – дюнья. Огде – ана ер,
Эй, яшлыгъым, манъа къувет бер.
Акъыл-ферасет бер, гъадап – къальбимде.
О шекилленгендир муаджирликте.
Намуслылыкъ манъа ашлангъан,
Сен кучь бер эляллыкъ ёлуны ачкъан.
Достлукъкъа инанам, халкъларны севем.
Достлукъкъа, севгиме ираде бер сен!
Къувет бер мукъаддес ерни севмеге
Ватаным! Сесинъни эшитем кене.
Эвлятларынънынъ агълав, ферьядын,
Аналар икметин эшитем айдын.
Эй, меним аджайип яшлыкъ девраным!
Гъадабым, элимни санъа узатам.
Генчлигим, аятым ярдым сорамай,
Бир тюрлю садакъа керекмей манъа.
Мен башымны ерге эгмейип,
Халкъымнен Ватанда яшамакъ истейим.
Эбет, яшайбилем узакъ ерлерде
«Тенъ халкълар ичинде бераберликте».
Йыллар кечер, не айтырмыз биз,
Ким къоркъты, ёрулды, яшап курешсиз.
Акъраным! Эвлятлар, халкъ огюнде биз
Демесе айыпны чал сакъал астында сакълармыз.
Аятта ойле кунь, ойле ань келе:
Кечмишке эсап бермели илле.
Чал сачлар такъдири чезильгенинде
Джевап бермелимиз тарих огюнде.
О кунь беклей эр кесни мытлакъ,
Шереф, видждан сынавы оладжакъ.
Сонъки дакъкъа кельди: я лянет мында,
Я бахтлы яшайыш юртумыз – Къырымда.
Козь огюнъде – дюнья, козь огюнъде – топракъ.
Огюнъде – такъдир ве Ватанынъ – сен бакъ!
30. 08. 1965 с.
Юрий Османов атта Къызылкъумдаки Бессопан, Якъутыстандаки Табага лагерлеринде, Благовещенсктеки махсус сиясий махбюслер ичюн ихтисаслаштырылгъан психиатрия  хастаханесинде отургъанда да, къырымтатар халкъынынъ озь ватанына къайтарылмасы ичюн курешмектен вазгечмеди. Бу куреште о, несир ве назмнынъ тесирли силяларындан да буюк усталыкънен файдаланды.
Шаир эмин эди ки, халкъ озь арзу-умютине иришеджек ве юз бинълернен къырымтатарнынъ куреши гъалебенен екюнленеджек. Та 1968 сенеси о озюнинъ «Сонъки сёз» («Последнее слово») деген шииринде шойле язгъан эди:
Келеджек майысны ачыкъ корем мен:
Халкъымыз къайтаджакъ тувгъан юртуна.
Урулгъан, яралы, лякин сагъ аскер
Тыпкъы шай къайта. Енъиле фуртуна.

Шаирнинъ иджадында 1984-1985 сенелери Якъутыстаннынъ Табага лагеринде язгъан «Индиранынъ олюмине» («На смерть Индиры») дестан-монологы айрыджа ер тута. Инд халкъынынъ садыкъ къызы Индира Гандининъ эляк олувы мунасебетинен яраткъан бу эсеринде Юрий Османов атта озь олюмини кунь-эвельден язды. Динъленъиз:
Оладжакъ шей олды! Йылнынъ сонъунда
Олюмнен битти ниает авджылыкъ.
Кираджылар япты кенди ишини,
Айтынъыз, бу душман ишими?.
Юрий Османовнынъ деерли бутюн эсерлери девирнинъ актуаль меселелерине багъышлап язылгъандыр. «Къырымтатар яшлар бирлиги»нинъ азалары Марат Омеров, Амза Умеровларны Ташкентте махкеме япып, укюм чыкъарылгъан сонъ олар махкеме залындан апске алып кетилеяткъанда шу ерде булунгъан къызлар: «Булар акъикъий къараманлар», деп оларнынъ аякълары тюбюне чечеклер аткъанларыны Юрий Османов озюнинъ «Аранъыздан кимдир къолун юксек котерди» («Среди вас высоко кто-то руку поднял») шииринде тасвирлеген эди:

Укюм чыкъарылды,
Къайгъыдан зал сусты.
Кимдир козьяш тёкти,
Конвой биле пысты.
Судья санки дерсинъ
Йырткъыч джанавар,
Прокурор арт къапыдан
Кетмеге ёл арар.
Кимдир атты кокке
Буюк гульдесте.
Бу – баарь муждеси,
Азатлыкъ сеси.
«Халкънынъ огъланлары!
Миллеттен селям!»
Къатып къалды конвой
Еринде шу ань.
Эсли майор бирден
Четке тюкюрип,
Гуллерни ёгъурды,
Къычырды окюрип:
«Мытлакъ джезаларым
Мен эпинъизни!»
«Буны халкъ бердими?
О да къапалыр.
Аранъыздан кимдир эль котердими?»
Кимнинъдир элинде
Къан киби гуллер.
Конвой узеринден
Адамлар кулелер.
– Буны халкъ унутмаз!
«Биз юрткъа къайтырмыз!»
«Огге, аркъадашлар!»
«Эр кеске айтырмыз!»
«Чыдамлы олунъыз,
Джесюр йигитлер!»
«Къаралайыджыгъа
Олсун лянетлер!..»
Баарьге чыкъармыз,
Олунъыз эмин –
Сизге де укюм
Окъулыр, билинъ!
Иште, миллий арекет курешчиси, шаир курешчи Юрий Османов шойле бир инсан эди. Онынъ эки дефа къараманымыз Аметхан Султан акъкъындаки «Учь корюшюв» («Три встречи») очерки, салмакълы эки къысымдан ибарет «Орман масалы» («Лесная сказка») монументаль поэмасы эдебиятшынасларнынъ айрыджа талилини беклей.  Муэллиф бу поэманынъ «Яшлыкъ» ве «Джесюрлик» деп адландырылгъан эки къысмыны язып къалдырды. Лякин екюнлейиджи «Президент»  серлевалы учюнджи къысмыны битирип етиштирмеди.
Юрий Османов айны вакъытта терджиме саасында да озюни косьтеребильди. О, классик эдиплеримиз Бекир Чобан-заде, Амди Гирайбай, Шевкъий Бекторелернинъ бир сыра эсерлерини рус тилине чевирди. Бекир Чобан-заденинъ 100 йыллыгъына багъышлангъан мерасимде о, «Къырымтатар шиириетини рус тилине терджиме этювдеки базы проблемлер акъкъында» мевзусындаки ильмий марузанен чыкъышта булунгъан эди.
Секиз йыл эвельси Акъмесджитте нешир олунгъан Юрий Османовнынъ «Къырым – меним Ватаным» адлы эдебий эсерлер джыйынтыгъына эдипнинъ 160-къа якъын шиир, поэма, очерк ве марузалары кирди.
Бутюн бу эсерлер Юрий Бекировичнинъ эдебият саасында да насыл бир истидат саиби экенини косьтере. Эгер о эсерлер ана тилимизге терджиме этилип чыкъарылса, окъуйыджылар Юрий Османовнынъ эдебият саасында да озь ёлу, озь сеси, озь бакъышы, озь фельсефеси, озь усталыгъы олгъаныны корер ве онъа мунасип къыймет кесер эдилер.
Аблязиз ВЕЛИЕВ


Терджиме санаты

Бедиий эдебият насыл узун тарихкъа малик олса, терджиме де ойле омюрбакъийдир.
Затен терджименинъ бир алидженап хусусиети бар ки, о, инсанларны, халкъларны бири-бирине якъынлаштыра, бири-биринен таныш эте, достлаштыра.
Къадим заманлардан берли нидже-нидже улу затлар келип кечтилер, ве биз оларны чокъусы терджиманлар вастасынен бильдик, таныдыкъ.
Сонъ девирде терджиме назариесине багъышлангъан лингвистик ишлер гъет чокълашты. Терджимешынаслыкъ энди лингвистиканынъ мустакъиль болюгине чевирильди. Бу саада чокътан-чокъ назарий ве амелий
Араштырувлар алып барылып, ильмий ишлер дердж олунмакъта.
Акъикъатен, терджименинъ озю – айрыджа бир илим ве о, гъает чокъ пытакъларгъа болюне. Булар – терджиме назариеси меселелери, бедиий терджиме меселелери, техникий терджиме меселелери ве иляхре, ве иляхре.
Терджиме эдебиятнынъ бир жанры олып, онынъ озь хусусиетлери, озь усуллары, озь инджеликлери бар. Бу шейлерни яхшы бильмей тура, эсерни бир тильден экинджи тильге мувафакъиетли чевирмек мумкюн дегиль. Чюнки бедиий терджиме эдебий эсернинъ тек мундериджесини ифаделемек дегиль де, айны вакъытта онынъ бедиий хусусиетлерини ве услюбини де сакълап къалмакъны талап эте.
Терджиман эр эки тильни мукеммель бильмели, озюне хас олгъан бедиий ифаделерни берювде ибарелернинъ бири-бирине уйгъун олгъан хусусиетлерини тапып ишлетебильмели.
Терджиме чешит тюрлю ола. Булар: сатыр терджимеси, шиирий терджиме, несир терджимеси, бедиий терджиме ве сербест (муэллифлештирильген) терджиме. Буларнынъ эр бирининъ озь хусусиетлери бар. Къыскъадан олса да, оларгъа токъталып кечейик.
Бундан эвель исе мен азачыкъ олса да, терджиме тарихына бир назар ташлап кечмек истейим.
Бутюн халкъларда, эдебиятлары не къадар тарихке малик олсалар, о эдебиятлардан япылгъан терджимелер де ойле узун тарихке малик экенини коремиз. Меселя, та ХII-XIII асырларда иджат эткен шаиримиз Махмуд Къырымлынынъ “Хикает-и Юсуф ве Зелиха» дестаныны о вакъытта Халиль огълу Али исимли бир шаир тюрк тилине терджиме эткен [7] ве бойлеликле о эсер бизим кунюмизге къадар етип кельди. Я олмасам, Гъазаий тахаллюсинен белли олгъан мешур шаиримиз Бора Гъазы Герай ханнынъ шиирлерини Х1Х асырда немсе тарихчысы ве шаири Й. Хаммер-Пургшталь алман тилине чевирген эди. ХХ асырда исе онынъ терджимесинден украин эдебиятынынъ классиги Иван Франко озь тилине терджиме этти, ве бойлеликле украин халкъыны ханлыкъ деври къырымтатар эдебиятынынъ нумюнелеринен таныштырды. Айны вакъытта кечкен асырнынъ башында рус фольклорджысы ве терджиманы Алексей Олесницкий де  Гъазаийнинъ базы шиирлерини рус тилине терджиме эткен эди.
Бизим замандашымыз олгъан Сергей Дружинин Къырым ханлары ве оларнынъ даиресинде олгъан шаирлеримизден 12 иджаткярнынъ эсерлерини рус тилине чевирип, 2003 сенеси «Гульшен хаяллары. Грёзы любви» ады иле аджайип бир назм джыйынтыгъы чыкъарды [13].
Ве даа бир къач сене эвельси рус шаиреси Ольга Голубева ханлыкъ деври къырымтатар эдебиятындан бугуньки куньгедже олгъан 8 шаирнинъ эсерлерини рус тилине чевирип.  «Севги багъчасында – В саду любви» ады иле эки тильде айры китап чыкъарды [8] ве о джыйынтыкъ Бекир Чобан-заде адына халкъара эдебий мукяфатнен такъдирленди. Къырымтатар языджылары Риза Фазыл [6] ве Закир Къуртнезир [5] мусульманларнынъ мукъаддес китабы олгъан Къуръаны Керимни ана тилимизге айры-айры чевирип нешир эттирдилер. Бунынъ киби де Мукъаддес китапны терджиме институты Юнус пейгъамбер акъкъында Юнус, Иса пейгъамберлери акъкъында «Иса Месих акъкъында риваетлер» [3], «Алланынъ пейгъамберлери» [1], «Теврат» китапларыны къырымтатар тилине терджиме этип чыкъардылар. Бойле мисаллерни чокъ косьтермек мумкюн.
Эдебиятымызда Абляким Ильмий, Асан Сабри Айвазов, Эшреф Шемьи-заде, Решид Мурад, Осман Амит, Эмиль Амит, Эрвин Умеров, Айдер Осман, Шакир Селим киби чешит девирлерге аит уста терджиманларны нумюне этип косьтермек мумкюн. Оларнынъ эр бирининъ озь терджиме мектеби терен тедкъикъаткъа ве такълидге ляйыкъ.
Биз юкъарыда терджименинъ шекиллерини сайып кечтик. Булардан биринджиси – сатыр терджимесидир. Бу, эсасен чевириледжек эсернинъ манасыны там догъру анълатып, терджиме этмектир. Сонъра терджиман ондан башкъа тильге бедиий терджиме эте. Эгер эсер шиирий (назм) шекильде олса, онынъ къач эджалы, анги сатырлары бири-биринен къафиеленгенини де  косьтермек керек.
Назм эсернинъ терджимеси энъ муреккеп сайыла. Чюнки бу ерде эм шаирнинъ фикрини, эм эсернинъ услюбини, эм къафиелештирюв усулыны сакъламагъа арекет этмек керек ола. Бу, эбет, терджимандан буюк усталыкъ талап эте.
Шу мунасебетнен истидатлы эдип ве терджиман Шакир Селимнинъ теджрибесинден бир мисаль кетирмек истейим. О, озюнинъ «Къырымнаме» китабынынъ экинджи томы сайылгъан «Тамчылар» джыйынтыгъында басылгъан «Терджиме – къалем ичюн «къайракъташтыр» деген макъалесинде шойле икяе эте: «1978-79 сенелери тержимеге урулгъан эдим. Шу йылларда М. Лермонтов ве А. Пушкиннинъ базы эсерлерини терджиме этмеге къол урдым. Буны тек озюм ичюн, озюмни сынап бакъмакъ ичюн яптым. Терджименинъ къалем ичюн «къайракъташ» олгъаныны о заманларда анълап башладым. Аджеба, элимден келир экенми? – деген суальге озюмдже джевап бермеге истедим. Озьбекче окъувларны битирген, русчаны исе, – рус филологиясыны битирсем де, – эсасен бедиий китаплар окъуп бир джорукъ дегендайын, менимсеген эдим… Буюк рус классиклерининъ шахэсерлерине къол урмакъ исе къоркъунчлы бир шей олып корюльди манъа.
Ишни анавы-мынавы дегиль, Лермонтовнынъ энъ белли «Смерть поэта» шииринден башладым. Рус мектебинде окъуп да, оны эзберден бильмеген талебе ёкътыр.

Погиб поэт! – невольник чести-
Пал, оклеветанный молвой,
С свинцом в груди и жаждой мести,
Поникнув гордой головой!..

Иште, биринджи дёрт сатыр бойле. Башта «молва» сёзюнинъ там манасыны къыдырдым. Русча – бу, слухи, толки, демек экен. Бизимдже исе «эмиш-демиш» деп де айталар. Амма бу келишмей. «Ошек» сёзю бираз келише. «Оклеветанный молвой» – «бефтан – ошеклер» деген  манагъа якъынджа келе. Бу сёзлерни къырымтатарджагъа терджиме этмек мумкюн. Я, къафие меселеси де бар! Лермонтовда биринджи сатыр учюнджи сатырнен, экинджиси дёртюнджисинен къафиелене. Мен де терджимеде бойле шекильни къыдырмакъ кереким. Биринджи сатырны терджиме этмекнинъ ич де къыйынлыгъы ёкъ. Бисмилля, деп  башлайым. «Махв олды шаир! – намус эсири». Амма бираз догъру чыкъмады. «Погиб» сёзюне «Эляк олды» манаджа пек якъын келе. Бундан гъайры манъа эки эджалы сёз керек. Демек, «Эляк олды шаир! – намус эсири»  оригиналгъа баягъы догъру келе. Ойле де къалдырам. Экинджи сатырны «Йыкъты оны бефтан ошеклер кири» деп таптым, амма бу ерде биринджи сатырнен экинджи сатыр къафиедаш олып къалмакъта. Муэллифте исе «перекрёстная рифма», яни бир-биринен кесишкен усулда къафиели сатырлар. Демек, мен бу сатырны учюнджи сырагъа къоймакъ кереким. Элимде исе терджиме акъкъында бир дане биле къулланма яхут башкъа дестюр ёкъ… Учюнджи сатырны «Коксюнде алевли интикъам, къуршун», дёртюнджи сатырны – «Йыкъылды эгильтип о магърур башын!..» деп терджиме эттим. Къана, энди бакъайыкъ, не олып чыкъты:

Эляк олды шаир! – намус эсири –
Коксюнде алевли интикъам, къуршун.
Махв этти бефтан ошеклер кири,
Йыкъылды эгильтип о магърур башын!..

– эмиет берген олсанъыз, «Йыкъты оны бефтан ошеклер кири» ни «Махв этти бефтан ошеклер кири» деп тюзеттим. Буны мен «йыкъты», «йыкъылды» сёзлери текрарланмасын деп яптым. Даа бир шей: «пал» сёзю йыкъылмакъ, эляк олмакъны бильдире. Бу бир эджалы сёзни бир эджалы бизим сёзюмизнен терджиме этмек истедим. Занымджа, фикир ве къафиелер еринде, амма бираз сатырлар ольчюси бозулды. О да биринджи ве учюнджи сатырларгъа аиттир. Экинджи ве дёртюнджи сатырлар айны ольчюделер. Иште. Элимден кельгени бу къадарлыкъ олды…
Догърусыны айтсам, терджиме (бу ерде лаф Лермонтовнынъ «Шаирнинъ олюми» шиири акъкъында кете – А.В.) юз файыз гонълюме ятмай. Лякин меселе шунда ки,  терджиме узеринде чалышыр экеним, бар-бисатымда олгъан ана тили «запасыны» ве бир сыра тюркий тиллер лугъатларыны къарыштырып чыкътым. Буюк тиль хазинемизнинъ кучюк бир кошесине далып чыкътым.
Бу, илериде манъа тиль мукеммеллигини менимсемеге ярдым этти. Яш эдиплеримимзге, умумен тиль маниасындан кечювде къыйналгъанларгъа терджименен огърашынъыз, деп тевсие берир эдим. Ич бир тиль оджасы – академик олса биле, – тиль байлыгъыны сизге терджиме бергени киби берип оламаз. Лафыма инанынъыз» [10, c.89-93].
Иште, сизге шаирнинъ терджиманлыкъ теджрибесинден бир дерс!
Шакир Селим башта озюнинъ севимли шаири Лермонтовнынъ «Тиленджи», «Тюш», «Къанджал», «Шаирнинъ олюми», Абдулла Токъайнынъ «Ахлякъсызлыкъ» шиирини ве дёртлюклерини, Пушкиннинъ «Кавказ эсири» поэмасыны, сонъра «Кучюк фаджиалар»ыны, Твардовскийнинъ «Хатыра укъукъынен» поэмасыны, Адам Мицкевичнинъ «Къырым сонетлери»ни ана тилимизге терджиме этти. Сонъра истидатлы рус шаири Константин Левиннинъ къырымтатарлар акъкъындаки «Къарт» серлевалы шиирини, Тарас Шевченконынъ «Катерина» поэмасыны, Степан Руданский, Вл. Сосюранынъ эсерлерини, тюрк шаири Шабан Къалкъаннынъ, белли озьбек эдиби Рауф Парфынынъ манзумелерини, татар шаири Адхат Сеногъулнынъ фердлерини, Владимир Высоцкийнинъ «Асав атлар»ыны, онгъа якъын драматик эсерни ана тилимизге усталыкънен чевирди.
А. Мицкевичнинъ «Къырым сонетлери»ни къырымтатар тилине чевиргени ичюн Полониянынъ «Покуль», Уильям Шекспирнинъ «Макбет» эсерини терджиме эткени ичюн Къырым Юкъары Шурасынынъ мукяфатынен такъдирленди.
Эки сене эвельси Шакир Селимнинъ «Шаир болсанъ» адлы кене бир янъы китабы дюнья юзю корьди. Онъа шаирнинъ янъы бир салмакълы терджимеси даа кирген. Бу, шаркъ эдебиятынынъ классиги, дюньяджа мешур азербайджан шаири Фузулийнинъ «Сохбату-ль-эсмар» («Мейвалар субети») фельсефий дестаныдыр [14]. Дестан ойле буюк усталыкънен терджиме этильген ки, оны окъуп айретленесинъ. Чюнки мен о эсернинъ оригиналыны окъуркеним, терджименен тенъештирдим ве Шакир Селимнинъ бойле агъыр юк тюбинден насыл мувафакъиетли чыкъабильгенине бинъ бир кере эвалла айттым.
Терджиман эр эки тильни яхшы бильмек керек, дедик. Акс алда базы вакъытларда терджиме этильген эсер оригиналдан узакълашабиле. Бунъа бир мисаль кетирейик. Шаире Ольга Голубева Шакир Селимнинъ бир сыра эсерлерини рус тилине терджиме этти. Бир мусбет тарафы шунда ки, Ольга ханым къырымтатар муэллифлерининъ эсерлерини сатыр терджимесинден дегиль де, эксери алларда оригиналдан терджиме эте. О, Ш. Селимнинъ «Истанбул ялысында» шиирини русчагъа чевирген.

Истанбул ялысында

Истанбулнынъ ялысында козюм тюшти бир къызгъа,
Тири балыкъ сата эди тутып Къара денъизден.
– Не къадар, я? Дедим тюркче шу балыкъчы йылдызгъа.
– Балыкънымы соруёрсыз? – деди кулип о бирден…

Шашмаладым, сонъ анъладым тюрк къызынынъ шакъасын.
– Ёкъ, ёкъ, дедим, - соруёрым балыкъчынынъ фиятын.
Дюльбер ёсма деди манъа: – Лаф арамызда къалсын:
Беним киби балыкъчыйы алып олмазсыз сатын [8, c. 76].

Шиирни Ольга Голубева бойле терджиме эткен:

На стамбульском побережье, где ветра морские скачут,
Женщина торгует рыбой, черноморской рыбой свежей.
– Сколько стоит? – по-турецки обращаюсь я к рыбачке,
– Вы про рыбу? – улыбнувшись, на меня взглянула нежно…

Я опешил, но, подумав, в тон рыбачке продолжаю:
– Я спросил о продавщице, сколько стоишь, коль не шутишь?
А красавица смеется: – Да, себе я цену знаю,
Но за все алмазы мира ты, поверь, меня не купишь [8, c. 77].

«Севги багъчасында – В саду любви» китабы басылып чыкъкъан сонъ, И. Гаспринский  адына китапханеде онынъ такъдими олды. Такдимде Шакир Селим де бар эди. Терджиман бу ерде шаирнинъ тамам иште бу шиирини окъуды ве: «Сонъ, насыл?» – деген манада муэллифке бакъты.
– Пек яхшы, машалла! – деди Шакир. – Эписи еринде. Лякин бир янълышлыкъ бар!
– Янълышлыкъ? – деди терджиман.
– Э, менде сонъки сатыр: «Меним киби балыкъчыны алып олмазсыз сатын», –  дениле. Сиз исе: «Но за все алмазы мира ты, поверь меня не купишь» - деп терджиме эткенсинъиз. Яни менде «эльмаз» деген сёз ёкъ!»
Ольга ханым къызарды ве кулюмсиреп:
– Нечюн. Мына, сизде, олмазсыз, деген сёз бар да. «Олмаз – алмаз дегильми?» – деди.
Отургъанлар кулюштилер. «Олмаз»ны Ольга ханым «эльмаз» беллеген.
– Яхшы, оны мен денъиштиририм, багъышланъыз, сёзни янълыш анълагъаным, – деди Ольга ханым.
– Ёкъ, ёкъ, денъиштирмек керек дегиль, мен сизнен разым, пек дюльбер олып чыкъкъан, – деди Шакир.
Бойле къарышыкълыкълар тек назмда дегиль, несирде де ола. Бунъа да  бир мисальчик кетирейим.
«Ленин байрагъы» газетасы афтада учь кере, буюк колемде чыкъа эди. О вакъытларда газетада ресмий материаллар пек чокъ дердж этилетургъан. Куньлернинъ биринде девлет эрбапларындан кимнинъдир марузасыны аджеле суретте нешир этмек ичюн ана тилимизге чевирмек керек олды
Марузанынъ метнини биз ТАСС-УзТАГ хаберлер агентлигинден телетайп аркъалы алдыкъ. Мен (о вакъытта мен газетада месуль кятип вазифесинде чалыша эдим) марузаны бир къач терджимангъа такъсим эттим. Олар терджиме этип битирген сонъ, манъа теслим эттилер. Терджиме этильген метнлерни редактирлеген вакъыт, болюк мудири Риза Фазылнынъ терджимесинде бойле сатырларны окъудым: «Бу беш йыллыкъта Фергъана вадисинде суний тола чыкъараджакъ янъы завод ишке тюшюриледжек». Тюшюнджеге далдым. Суньий тола олса, демек, табиий тола да олмакъ керек. «Суньий тола» ибареси догърумы? Терджимандан: «Сиз суньий тола заводы къуруладжакъ», – деп терджиме эткенсинъиз. Бу догъру олмаса керек, чюнки табиий тола олмай да, дедим.
– Мына, телетайпта шай язылгъан, – дей терджиман ве меним огюме озьбек тилиндеки телетайп лентасыны къоя. Албу ки о, къолайджа деп, марузаны озьбек тилинден терджиме эткен. Озьбек тилини яхшы бильмеген терджиман иште бу ерде янълышкъа ёл берген. Метни окъуп бакъсам, анда: «Бу беш йилликда Фаргъона водисида суньий тола чикъарувчи янги завод ишка тушурилади», – деп язылгъан. Озьбек тилинде ишлетильген «тола» сёзю къырымтатар тилинде «лиф» («волокно») демектир. Яни «суньий тола» ибареси къырымтатарджагъа «суньий лиф» оларакъ терджиме этильмек керек эди. Коресинъизми, тильнинъ инджеликлерини яхшы бильмеюв лифни толагъа чевирип ёллагъан.
Терджиме эснасында бойле алларгъа чокъ расткелине. Бунъа аит юзлернен мисаллер кетирмек мумкюн.
Несир эсерлерни терджиме эткенде де терджиман аллегориялардан, антонимлерден, икметли сёзлерден, жаргонлардан, метафоралардан, образлы ифаделерден, омоним ве манадаш сёзлерден (синонимлерден), ошатувлардан усталыкънен, ерли-еринде  файдаланабильмек керек. Бойле алда терджиме этильген эсер меракълы, джанлы олып чыкъар.
Сербест (авторизованный) терджимеге кельгенде, терджиман метннинъ эсас манасыны сакълап къала ве эсерни озюндже сербест бедиий терджиме эте. Бунъа да бир мисаль кетирейик. Шаире Ольга Голубева Аблязиз Велиевнинъ ашагъыдаки шиирини русчагъа чевирген.

Къар тюбюнде къалды севгим гуллери

Къар тюбюнде къалды севгим гуллери,
Мени терк эйледи назлы гуль-пери.
Янмакъ, якъылмакътан ёкътыр ич файда,
Ферьяд  этсем биле къайтмайджакъ кери.

Бильмем, менми олдым себепчи бунъа?
Бильмем, сенми олдынъ, яланджы дюнья?
Буны анъламакънынъ ич ёкъ чареси,
Парча-парча олды севгимиз гуя.

Бельки къарлар ирир, ачылыр гуллер,
Бельки унутылыр о аджджы кинлер.
Сен де анъламасанъ меним алымы,
Бу къырыкъ омюрни анълайджакъ кимлер?

Аджджы яралара туз сепме, ярем,
Кешке расткельмейдик экимиз барем.
Чиль-чиль олып, бирден уфанды омюр,
Бойле алгъа шашты шу джумле алем [2, с. 57].


Шиирни Ольга Голубева бойле терджиме эткен:

Под снегом остались цветы любви

Ночью падал снег, и мне снился ты,
Белый, белый снег падал с высоты.
И во тьме беззвездной, в сумраке морозном,
Засыпая, мерзли нежные цветы.

Утром стало белым то, что было черным,
Серым и зеленым, красным, золотым.
И под снегом белым спрятались покорно
Наших встреч с тобою белые цветы…

Пусть растает снег, и вернешься ты,
Белые, как снег, принесешь цветы.
Но под этим небом, под безбрежным снегом
Затерялись где-то все твои следы [4, c. 68].

Аблязиз Велиевнинъ бу шиирине йыр язылды. Эм о эки тильде де бир музыка иле иджра этиле. Эбет, йырны терджиме этмек даа къыйын. Чюнки о башкъа тильде де йырланмасы ичюн эм эджалары, эм ургъусы, эм мусикъийлиги сакъланмакъ, яни бутюн бу шартларгъа риает этмек керек.
Терджиме хусусан сонъки эки-учь асырдан берли къырымтатар эдебиятында айрыджа муим бир ер тутып кельмекте. Башкъа тиллерден къырымтатарджагъа юзлернен ве атта айтмакъ мумкюн ки, бинълернен чешит китаплар, эсерлер терджиме этильдилер ве олар миллий эдебиятымызнынъ инкишафына семерели тесир эттилер. Шуны да айтмакъ керек ки, сонъ девирде къырымтатар языджыларынынъ эсерлери авропа тиллерине чокъча терджиме этилип башланды. Айны вакъытта авропа языджыларынынъ эсерлерини оригиналдан къырымтатарджагъа чевиргенлер пейда олдылар. Бу – къуванчлы ал.
Терджиме – эдебиятлар арасындаки копюрдир. Терджиманлар исе иште о копюрни къургъан къуруджылардыр. Бунынъ ичюн оларгъа тек тешеккюрлер айтмакъ мумкюн.
Бу куньгедже бизим эдебиятымызда терджиме жанрына багъышлангъан макъалелер, араштырувлар, тедкъикъатлар отькерильмеди. Албу ки, бу ишни мытлакъ япмакъ керек. Чюнки бу саада да проблемлеримиз ёкъ дегиль. Умют этемиз ки, илериде эдебиятымызда бу ишнен огърашкъан мутехассыслар  пейда олурлар.

Аннотация. Терджимешынаслыкъ энди лингвистиканынъ мустакъиль бир болюгине чевирильди. Терджиме санаты боюнджа назарий ве амелий араштырувлар алып барылып, чокътан-чокъ ильмий ишлер дердж олунды. Лякин къырымтатар илиминде бу меселе даа джиддий огренильгени ёкъ. Макъаледе ильк кере къырымтатар эдебиятынынъ эсерлери мисалинде терджиме санатынынъ хусусиетлери талиль этиле.
Анахтар сёзлер: терджиме, терджименинъ чешитлери, терджиманнынъ усталыгъы.

Аннотация. Искусство перевода является самостоятельным разделом лингвистики. На сегодняшний день опубликовано множество работ по теории и практики перевода, которые являются результатом исследований в этой области. В крымскотатарской науке эта проблема остается практически не изученной.
В данной статье на примере произведений крымскотатарской литературы анализируются различные аспекты искусства перевода.
Ключевые слова: перевод, виды перевода, мастерство переводчика.


Эдебият:

1.    Алланынъ пейгъамберлери. Мукъаддес китапны терджиме
институты, 2005.
2.    А. Велиев. Мелек копюри: шиирлер, йырлар // Симферополь:
« Таврия», 1997. - 160 с.
3.    Иса Месих акъкъында риваетлер // Мукъаддес Китапны терджиме институты. 2006.
4.    Крымские литературные встречи. Выпуск 2. // Симферополь: ООО «Издательство «Доля», 2014.
5.    Къурʼан-ы Керим ве изаатлы манасы // Азырлагъанлар: Саит Дизен,
Закир Къуртнезир // «Доля», 2014.
6.    Къурʼан-ы Керим. Къырымтатарджа изаатлы терджимеси // Терджиме  эткен Риза Фазыл // Акъмесджит: «Доля», 1998.
7.    Махмуд Къырымлы. Юсуф ве Зулейха: тарихий дестан // Къырымдевокъувпеднешир, 2013.
8.    Севги багъчасында. В саду любви: из крымскотатарской поэзии //
Переводы Ольги Голубевой // Симферополь: «Доля», 2008.
9.  Тетради переводчика // Сборник под редакцией доктора
филологических наук Л.С. Бархударова // Москва: Издательство
«Международные отношения», 1968.
10.  Ш. Селим. Къырымнаме II. Тамчылар // Акъмесджит: Тарпан, 2008.
11.  Ш. Алядин. Юксек хызмет: языджылар акъкъында икяелер //
Ташкент: Гъафур Гъулам адына эдебият ве саньат нешрияты, 1983.
12.  Э. Шемьи-заде. Эдебий ве тенкъидий макъалелер // Симферополь:
«Доля», 2000.
13. Gülşen  hayalları. Грёзы розового сада: из средневековой
крымскотатарской классической поэзии / Переводы Сергея
Дружинина / Симферополь: Сонат, 1999.
14. Ş. Selim. Şair  ƅolsaǹ / Simferopol: Доля, 2014.


А. Велиев

КЪЫРЫМТАТАР ТОКЪУМАДЖЫЛЫКЪ ТЕРМИНЛЕРИ

Ер юзюнде инсанлыкъ пейда олувынен арадан чокъ вакъыт кечмеден онынъ урбагъа ихтияджы пейда олды. Ильк девирде адамлар урба, япынджа оларакъ айван терилеринден файдалангъан олсалар, вакъыт кечтикче анълы махлюклар олгъан адамлар чешит махсулатлардан басмалар токъувны тюшюнип таптылар. Бойлеликнен девир кечтикче эм басма токъумаджылыгъы ичюн чешит хаммаллардан файдаланылды, эм де басмаларнынъ да чешитлери чокълашты, кейфиети, дюльберлиги мукеммеллештирильди.
Къадим девирлерден инсанларнынъ дурагъы олгъан Къырымда да басма токъув баягъы эрте вакъытларда омюрге кечирилип башлана. Бунынъ ичюн эдждатларымыз нелерден йип ишлемек, басма токъумакъны ве оларны насыл япмакъны ихтира эткенлер.
Инсанлыкъ башта бир айванларнынъ юнлеринден басма токъумакъны тюшюнип таптылар. Сонъра исе кет-кете памукъ, кетен, кендир, йипек къозагъы киби хаммаларны менимсеп, олардан да басма токъумакъны менимседилер.
Бунынъ ичюн башта бир йип ишлемек ичюн ишлетиледжек хаммаларны етиштирюв, ишлев ёлларыны огрендилер. Сонъра исе олардан насыл этип йип ишлемекни ве ниает басма токъув  ёлларыны ишлеп чыкътылар.
Халкъымызда йип ишлейджек, басма токъуйджакъ донатмаларны халкъ усталары азырлай эдилер ве о тезьяларнынъ эр бир къысымынынъ озь ады бар. Меселя йип ишлемек ичюн юн, йипек, кетен, кендир лифлери башта топлана, сонъра титиле. Энди йип ишлемек мумкюн. Бунынъ ичюн адамлар урчукъ ( русча онъа веретено дейлер) уйдурдылар. Бунынъ ичюн чокъсы къавий чам, къызылчыкъ, дут агъачларындан файдалана эдилер. Урчукъ агъачтан ( даа догърусы чубукътан) азырланыла. Онынъ узунлыгъы 30-35 сантиметр, къалынлыгъы 0,5 сантиметр ола. Юкъары къысмы ёнулып инжертиле, бу исе йип ишлеген адамгъа урчукъны айландырмакъны къолайлаштыра. Ашагъы къысмына агъачтан агъырджа, 3-5 сантиметр диаметрли башлыкъ кийсетиле. Лякин урчукънынъ ашагъы уджу башлыкътан 1-2 сантиметр чыкъып тура. Башлыкъ урчукънынъ агъырлыгъыны теминлей. Сонъра, 60-70 сантиметр узунлыгъында айрыджа йип чыйратмакъ ичюн ореке япыла ве онынъ тёпесине къарарнен 10-15 сантиметр узунлыкъта макъара япыла ве юн, памукъ, йипек ве иляхре хаммалны онъа басма тасмасынен багълайлар. Ашагъысында исе орекени тутуп тургъан агъырджа юк уйдурыла. Адети узре оны къалын агъачтан бычкъылап алынгъан 4-5 сантиметр къалынлыкътаки тёгерекнинъ ортасыны тешип онъа кечире ве пекителер. Энди йип ишлемеге киришмек мумкюн. Эвель-эзельден йип ишлейиджилер къадынлар олгъан ве олар ишке киришмезден эвель оглерине оглюк я да башкъаджа айткъанда пештимал багълагъанлар.
Йип ишлев джерьянында памукъ, юнь, йипектен чыкъкъан чешит къалымтылар, тюклер, лифлер пештимал устюнде топланалар.
Урчукъ йипке толгъан сонъ оларны отургъан алда аякънынъ баш пармагъынен сол къолнынъ косьтергич пармагъына чектирип саргъанлар. Сонъра оны сабунлы сув я да сабун таш сувуны  ( сабун ташкъа русча киль дейлер. Кильнинъ Къырымда ятакълары эсапсыз чокъ. Кечкен асырнынъ 20-30-нджы сенелери оны къадакълап бутюн дюньягъа саткъанлар.  Русча киль сёзю къырымтатарджа къыл сёзюнден алынгъан, чюнки  киль хусусан юнни ве йипек къозагъындан алынгъан йипни ягълардан пек яхшы ве тез темизлеген) къулланып ювгъанлар ве къуруткъанлар. Сонъра эки юмакъ йипни бири-бирине къошып пюккенлер, яни къалынлаштыргъан ве къавийлештиргенлер.Энди о басма токъумагъа азыр.
Басма, килим токъумакъ ичюн токъув тезьялары япылгъан.
Тезьягъа бой йип (русча онъа основа дейлер) эм де конделен йип (русча онъа утка дейлер) ерлештириле. Бой йипнинъ эни 60-70 сантиметр олып, эр бир тели таракътан кечириле. Бу, онынъ тезьяда тегиз турмасыны, йип теллери бири-бирине къарышып кетмемесини теминлей. Конделен йип мокюкке кийсетиле ве бойлеликнен токъувгъа киришиле.
Тезьяда хам басма ( русча онъа суровья дейлер), орьнекли басма токъумакъ мумкюн. Хам басма токъулса сонъундан оны истеген боянен боялап, къумачкъа яни ренкли орьнексиз басмагъа, я да агъартып беяз зонгъа чевирмек мумкюн. Ренкли оладжакъ олса йиплерни эвельден истеген бояларгъа боялап, къурутмакъ керек ола.
Эбет девир кечтикче токъумаджылыкъ да бир чокъх баскъычларны кечти ве гъает инкишаф этти. Шимди басма энди эскидже усулнен эль тезьяларында дегиль де, земаневий санайы механик, автоматик тезьяларда  ве гъает тез токъула.
Шимди насыл басмалар бар?
Юньден: юнь, бастон, камвол, кашемир.
Памукътан: сатин, ситец, зон, маль-маль, къадифе, беркъут, джынсы, тюкли басма, марама, мельте.
Йипектен: атлас, крепдешин, къумач.
Кетенден: гобелен.
Суний лифтен:  болонья, капрон, лавсан, газ басма.
Териден: гонъ, къаракуль, замша, мешин.
Кийизден: кийиз, драп, сукно.
Килим: юн килим, памукъ йип килим, суний лиф килим, гобелен, палас.
Иште бойле басма чешитлери мувджут.
Бундан да гъайры, урбаларны тикмек ичюн эбет йип керек. Йиплер де озь невбетинде чешит джынысларгъа болюнелер. Умумен бугуньде сана        йыда 144 чешит йип чыкъарыла. Келинъиз оларнынъ базыларыны сайып кесейик:
Мулине, макъара йип, капрон, йипек, кетен, токъув йипи, гобелен йип, маден йипи, алтын йип, аркъан.
Бундан да гъайры: гирджива, чельтер, орьме, ишлеме, нагъыш, перде, тюль киби орюп азырлангъан неснелер де барлар.
Эгер сайып чыкъаджакъ олсакъ юзлернен, бинълернен токъумаджылыкъ терминлери барлар. Оларны билип, ерли-еринде догъру къулланмалымыз.
Бир чокълары оларны къарыштыралар. Нетиджеде янълыш фикирлер, анъламлар келип чыкъа. Меселя: токъума. Оны негизи бир чешит, яни токъума олгъанына бакъып янълыш къулланалар.Басманы да,  инсан бедениндеки токъумаларны да бир чешит, яни токъума деп язалар. Бу янълыш. Албу ки, басма яни русча айткъанда ткань - бу, урба тиккен басма, зон, къумачтыр. Бу эки шейни айырды этмеге бильмек керек.
Басмагъа кельгенде: басма - бу умумий аддыр. Онынъ озю бир къач чешитке болюне, яни 1) азыр басма; 2) хам басма  (суровья); 3) зон басма (орьнекленмеген, агъартылгъан беяз басма); 4) къумач ( бу. Сыдыргъа бир ренкли басмадыр. Меселя: ал къумач - яни къырмызлы тюс басма; мавы къумач - яни мавы тюсли басма.Оны токъума десек янълыш олур.
Умумен басма токъувнен огърашкъан адамнынъ зенааты токъуйыджы, токъумаджыдыр. Токъуйыджы - бу, ткач, токъумаджы - текстильщик.
Биревлер я тюрклер де басмагъа докъума, къумач дейлер де дей билелер. Лякин оларда биологик токъумагъа - nesiç, sinir dokusu дейлер.
Иште къырымтатар токъумаджылыкъ терминлери хусусында къыскъадан айтаджагъым булардыр.Бизде бунынънен багълы, даа догърусы онынъ девамы оларакъ тикиджилик терминлери де айрыда ер тута. Онынъ акъкъында да пек чокъ шей айтмакъ мумкюн. Лякин о энди айры мевзу.
Келинъиз, тилимиздеки токъумаджылыкъ терминлеринен таныш олайыкъ:

Атлас  - атлас (йипек басма)
Бегунок - йип чийратув машинасында йипне догърулап ёнельтирген алеет
Беление - беязлатмакъ, агъартмакъ (токъулгъан басманы махсус шингенлик ярдымынен беязлатув, басмагъа акъ (беем-беяз тюс берюв)
Белошвейка - ич урба, чаршаф, ястыкъ орьтюси тиккен къадын
Бельё - ич  (тюп) урба, чаршаф, ёргъан, ястыкъ къапы, чамашыр
Блузка - енгиль басмадан тикильген кофта, иш кольмеги
Бобина -  токъумаджылыкъ тезьяларындаки узун йип сарылгъан балабан макъара
Болонья - болонья (суний) басмасы
Бостон - бостон къумачы, костюм тикмек ичюн юн басма
Валяльный - кийиз басмакъ
Валяльна - кийиз баскъан ер
Валяльщик - кийиз басыджы
Валять войлок - кийиз басмакъ
Вата - титильген памукъ (пуф)
Вата шерстяная - юн пуф
Ватник - астарлы памукълы урба
Велюр -    беркъут
Вельвет -  къадифе
Волокно - лиф. 1. шелковое волокно - йипек лиф. 2. искусственное волокно - суний лиф. 3. асбестовое волокно -  асбест лифи. 4. Растительное волокно - осюмликлер лифи. 5.нервное волокно (биол.) - синъир лифлери. 6 Мышечные волокно (мед.) - адале лифлери. 7. волокно древесины - агъач лифлери
Ворс - тюк. (ворсистая ткань - тюкли басма)
Ворсинка - бир дане тюк
Ворсистый - тюкли
Ворсование - (ворсование тканей) басмаларны тюклемек
Ворсовая ткань - тюкли басма
Вышивание - нагъышламакъ
Вышивка - нагъышламакъ, орьнеклемек
Вышитий воротник - орьнекленген якъа
Вязание сетей - чельтер (агъ) орьмек
Гольфы - тизден ашагъы саркъып тургъан къыскъа штан
Драп - драп ( пальто ичюн къалын басма)
Драповый - драптан япылгъан
Жакет - эркеклер къысасы, къадынлар урбасы
Жилет - елек
Закройщик - бичиджи
Замша - замш (пугъу, къоюн ве дигер айванларнынъ терисинден азырлангъан йымшакъ гонь)
Занавес - перде ( сана пердеси )
Занавеска - пенджере пердеси
Занавесочный - пердеге келишкен басма
Золотошвейка - алтын йипнен тикиджи
Камволь - камволь ( таралгъан йымшакъ юньден азырлангъан басма чешити)
Каракулевый - къаракуль
Капрон - капрон (къавий суний лиф)
Капюшон - башлыкъ, баш кийими ( устки урбанынъ якъасына пекитилип тикильген къайтарма баш орьтюси)
Катушка - макъара (катушка ниток - макъара йип)
Кашемир -  кешмир ( юнь басма) къумачы
Кешмировый шарф - кешмирден япылгъан боюн бавы
Кепка - баш кийими
Кимоно - кимоно ( японларнынъ енъи бол усть урбасы)
Кисет -   кисе ( тютюн къойгъан торбачыкъ)
Клубок - юмакъ
Ковёр - килим
Коверкот - коверкот ( костюм из коверкота - коверкоттан тикильген костюм)
Коврик -    ёлакъкъа тёшельген тар килимчик
Ковровщик - килим токъйыджы
Кожаный - териден япылгъан (тикильген)
Кожевник - гоньджи, мешин, тери сеплейиджи
Кожевня - гонь, сахтиян сеплеген устахане
Кокон - йипек къозагъы
Кокономотание - йипек сарув
Колготки - балаларнынъ чораплы штаны; къадынлар кийген трико - чорап
Комбинезон - комбинезон ( кольмекнен штан къошып тикильген иш урбасы)
Костюм -   урба, иш урбасы, миллий урба, эрлер костюми, къадынлар костюми
Косинка -  къыйыкъ
Кофта - Къадынларнынъ къыскъа пальтосы, блуз
Крепдешин - крепдешин ( юфкъа, къавий йипек басма)
Кружева - гирджива, чельтер
Кружевной - гирдживалы, чельтерли
Кушак - къушакъ
Лавсан -  синтетик лифнинъ бир чешити ве ондан  токъулгъан басма
Лён - кетен
Линтер - памукъ урлугъынынъ устюнде къалгъан тюк ве къыса лифлер
Лоскут - басма парчалары, чул ( басма къалымтылары, кесиклери, къыйкъымлары
Льноволокно - кетен лифи
Макси юбка - узун юбка
Манекеншик - азыр урбаларны кийип нумайыш эткен адам
Манжета - экленген енъ
Мануфактура - басма, мануфактура
Марля - марля, марама, газ бези
Меховый - териден япылгъан
Модельер - урбаларнынъ моделини (чешитини) азырлагъан мутехассыс
Модник - модагъа берильген ( мот кийинмеге севген) адам
Мотка - йип сарув
Мундир - арбий усть урба
Набивной ткань - орьнекленген басма
Суровья - хам басма, ишленмеген зон
Накрахмалить - крахмалламакъ, беязлатмакъ, агъартмакъ
Основа - эсас (токъувда) йип
Отьбеливание - беязлатмакъ, агъартмакъ
Отьбеливатель - беязлатыджы
Отьбеливать ткани - басманы беязлатув
Отделочный - орьнеклев
Палас - палас, тёшеме
Пелена - къундакъ
Передник - оглюк, пештимал, пешкир
Плавки - ювунгъанда кийильген тар труси (ички дон)
Полукафтан - къыса къафтан
Портниха - терзиджи, урба тикиджи къадын
Портняжить - тикиджилик, терзиджилик япмакъ
Портянка - саргъы
Постель - ёргъан-тёшек
Почесать - тарамакъ (юнни)
Пошив - тикмек
Прачка - чамашырджы къадын
Причесать -  тарамакъ
Простыня - чаршаф
Прядение - йип ишлемек (чийратмакъ)
Пряденный - ишленген, чийратылгъан
Прядильная фабрика - йип чийраткъан фабрика
Прядельщик - йип чийратыджы
Пряжа - чийратылгъан йип
Прялка - чарх, йип ишлеген ореке
Рукавицы - къолчакъ
Рукавчик - енъ къапагъы
Рушник - эльбез, кълбез
Тряпка - чул
Тюль - чельтер
Уток -  йип (басма токъувда энине ишлетильген йип)
Фабрика - фабрика (ткацкая фабрика - токъув фабрикасы; прядильная фабрика - йип чийратув фабрикасы; ниточная фабрика - макъара (тикиш) йипи чыкъаргъан фабрика; отделочная фабрика -  азыр басма (басманы орьнеклеп)  чыкъаргъан фабрика
Фитиль -  мельте
Фуражка - баш кийими
Халат - Къалын басмадан тикильген (кимерде огю ачыкъ олгъан) къадынлар ве эрлер ичюн узун тон
Хлопок - памукъ
Челнок - мокюк (токъув тезьясында ве тикиш машинасында ишлетиле)
Чесалка -  таракъ ( памукъ ве юнь тарагъан таракъ)
Чёсанный - таралгъан
Чесальный -  тарагъан
Чулки - къадынлар чорапы
Шапка - къалпакъ
Шарф - боюн бавы
Швейник - тикиджи
Шёлк - йипек
Шелковистый - йипек киби йымшакъ
Шелковица - дут тереги
Шелковод - йипекчи, йипек къозагъы асрагъан
Шелковый -  йипектен азырлангъан (тикильген)
Шелкомотальный - йипек йип сарыджы
Шерсть - юн
Шерстяной - юн махсулатындан азырлангъан (тикильген, орюльген)

 Аблязиз ВЕЛИЕВ