20 Temmuz 2011 Çarşamba

Şefiqa Gaspralı ve “Alem-i nisvan” mecmuası

Leniyara Selimova

XX asırnıñ başlarında Qırımda, qırımtatar aydınları ve aydın-qadınlar tarafından başlatılğan sotsial qadın areketi "Alem-i Nisvan" qadınlar mecmuasınıñ basıluvı ile devam etti.
Qırımda başlağan bu qadın-qızlar içtimaiy faaliyeti büyük türk dünyasınıñ, em de Şarq alemi qadınını da areket içine çekti [1: 94]. O devirden başlap em Qırımda, em de çet türkiy illerde qızlarğa mahsus açılğan bir taqım oquv yurtları, qadın kursları, qadınlar içün iş yerleri peyda oldı. Qırımtatar qızı, qadını em siyasiy, em içtimaiy, em de medeniy ayatta özüne lâyıq bir yer tapa bildi.
Maqalemizniñ aktualligi qırımtatarlarnıñ ilki qadınlar mecmuasınıñ bu yıl 105 yaşını toldurması vesilesine bağlıdır. “Alem-i Nisvan”ıñ çıqarıluv maqsadını, mündericesini ve irişken neticelerini inceler ekende edebiy ve terbiyeviy taraflarını meseleniñ ortağa qoyulmasında körülmektedir. İşniñ predmeti – XX asırnıñ başında Qırım’daki qadınlar areketiniñ esaslarını araştıruv oldı. Tedqiqat obyekti ise – qadın-qızlarnıñ içtimaiy-terbiyeviy ve edebiy mecmuası “Alem-i Nisvan” ile işlevi.
Eminmiz ki, mecmuanıñ o devirdeki işlevi (yani funksiyası) o künki şartlarda qırımtatar qadın-qızlarınıñ içtimaiy yaşayışına fayda qoşup, Qırımnıñ ayatiy saalarına kirmesine yol açmıtır. İşbu incelemeden soñra ortağa çıqacaq neticeler ile qırımtatar devamlı neşriyatı ve qadın-qızlar mecmuası aqqında, Şefiqa Gaspralı aqqında daha keniş ilmiy işler meydanğa ketirile bilir.
Şefiqa Gaspıralı ile başladı Qırımda qadın-qızlarımıznıñ faaliy ayatı. Soñra, çarlıq Rusiye döneminiñ basqıcı rejimi altında, yüzyıllardır içtimaiy ömürniñ köşesine hapis etilgen, küneş ışığından, maarif ışığından mahrum bıraqılğan Şarq qadınınıñ uyanış mücadelesi ile mektepler, teşkilatlar, siyasiy qatnaşuv ğayretlene ve qadın-qızlarımız iş, sanat, siyaset, ilim kibi saalarda yer almağa başlaylar [6: 71]. Qadın-qızlarnıñ areketiniñ inkişafı qırımtatar qadınını bu künümizge qadar ketirdi. Qırımtatar qadınlarınıñ birinci “Alem-i Nisvan” mecmuasına onıñ qızı Şefiqa hanım müdirelik yaptı. Bu mecmuanıñ ilk sanı (nomerası) 1906 yılı dünya yüzü körgen ve umumen türk dünyasında qadınlar içün, qadınlar aqqında olğan bu mecmuanıñ ömrü qısqa olğanına rağmen, onıñ emiyeti soñ derecede büyük oldı. Qırımğa sovet rejimi sahip olğan soñ qırımtatar qadınları sotsiyal, iş ve üretim (yani proizvodstvo) saalarında faal olaraq qoşuldı, erkeklernen bir sırada çalışa ve çalıştırıla ediler.
Şefiqa hanım Gaspralı biografiyasına baqqanda qız talebelerine, yetken genç qızlarnıñ talim-i terbiyesne ve umumen bala terbiyesine çoq emek bergenine şahit olamız. 1917 senesi Aqmescitteki pedagogika oquv yurtu “Dar ül muallimat”nıñ müdiresi olaraq Şefiqa Gaspralı bu oqulnıñ qız talebelerine öylesine güzel ve seviyeli bir talim-terbiye berir ki, qızlarımız esas derslerniñ yanısıra rus tili ve edebiyatı, yabancı til kibi derslerni de köreler. Şefiqa hanımnıñ bu genç qız-talebeleri ösüp, özleri de faal çalışmalarnı yürütmege tırışalar ki, 1922 senesi bir elyazma mecmuası olğan “Nenkecan”nı azırlap çıqaralar [10: 93].
XX asır başındaki milliy matbuatımız tarihını tedqiq etken alime, flologiya ilimleri namzeti Gayana Yüksel şu mecmuanıñ saqlanıp qalğan 1922 senesine ait yekâne sanı aqqında bazı meraqlı bilgilerge sahiptir [10: 106]. Lâkin bu adiselerden bir qaç sene evel, yani 1917-de Aqmescitte “Qadınlar klubını teşkil etüvi ile azırlav komiteti” tizilgen ve "Komissiya po podgotovke organizatsii jenskogo kluba" olaraq qırımtatar qadınlarından bir gruppa insan teşkiliy işlerni başlatqan edi. Tahmin etemiz ki, bu genç qadınlar Şefiqa hanımnıñ işte o talebeleri ediler. Bugün bu gruppanıñ çalışmalarını isbatlağan tek bir foto resim qalğan (resimni 2010 yılında tapıp çıqarğan Z. Hayredinovağa minnetdarlıq bildiremiz).

Qırımtatarlarda basın-ayın faaliyetleri Ismail Gaspralı ile 1883 yılında başlay. Faqat bu başlanğıç tarihı qırımtatarlarnıñ iradesine bağlı olsa edi, mıtlaq daha erte bir tarih olacaq edi [1: 19]. İ. Gaspralı kibi, Gaspralınıñ zamandaşları olğan maarifçi-edipler er türlü zorluqnı qarşılap ğayretli çalıştılar [8: 65]. Gaspralınıñ Tonğuç (8 mayıs 1881 s.) ve Mirat-ı Cedid (5 avgust 1882 s.) kibi birkaç mahalliy mecmuanı çıqaruvı o zaman pek faydalı bir neşircilik işiniñ neticeleri oldı. Soñunda, bütün zorluqlarğa rağmen 1883 s. Qırımda qırımtatarca ilk gazete Terciman çıqa. Amma bu mühim gazetamıznıñ çıqışı bir taqım yañı neşirlerimizge de yol açıp, til, edebiyat, tarih, talim-terbiye (yani pedagogika) ve sanat sahalarını ileriletkendir.
Manası «Hanımlar dünyası» olğan bu neşirniñ çıquvı çoqtan berli istene edi. Hatta Şefiqa hanım endi bir qaç yıl devamında qırımtatar qızçıqları ve yaş yetken qızlarğa ders bere, oquta ve bilgi, medeniyet seviyelerini arttıra edi [5: 29].
Şefika Gaspralınıñ yolbaşçılığında işletilgen ve çıqarılğan “Alem-i Nisvan” mecmuası türk dünyasında ilk hanım mecmuası oldı ve bu adınen tarih sayfalarına qayd etildi.
Müslimelere mahsus edebî ve tedrisiy haftalık mecmuadır” dep yazdıra Şefiqa-Sultan mecmuağa, baş ibare olaraq. Yani bu neşirniñ qadınlara mahsus edebiy ve ögretüv boyunca bir periodik neşir olğanını bariz olaraq köremiz.
Mecmuanıñ ilk çıqış tarihı 1906 senesi olaraq qayd etile. Bazı menbalarda yanvar 1906, bazısında ise 3 mart 1906 olarak kösterilmektedir. Mecmuanıñ qapanuv tarihı ise 1914 ve 1919 olaraq eki ayrı tarih berile [9: 135]. Lâkin bilemiz ki, 1917 yılında Şefiqa hanımnıñ Türkiyege mecburiy icreti bu qadın-qızlar mecmuamıznıñ da ömrünü yekünlegen olsa kerek [7: 211].
Alem-i Nisvan “Terciman” gazetesiniñ ilâvesi olğan, 14 saife olup, haftalıq çıqa edi. Mecmua ilim, edebiyat, siyaset, tarih qonuları yanında “hane idaresi”, “sübyan terbiyesi”, “dikiş-naqış fenni”, “sıhhat”, “mevâdd-ı diniye”  (yani «ev tertibi», «bala terbiyesi», «tikiş-nağış dersi», «sağlıq», «diniy bilgiler») rubrikalarını işlete edi.
Alem-i Nisvan, Qırımdan ğayrı çarlıq Rusiyede yaşağan musulman-türk yerlerinde de oquldı. Mecmua Osmanlı topraqlarından başlap, ta Hindistanğa qadar irişken edi. Bu qadın-qızlar mecmuası çıqışı asılında 2 yañı neşirge de yol açtı. Bular – balalar içün çıqarılğan “Alem-i Sübyan” ve icviye mecmuası “Ha-ha-na”.
Dört sayifelik çıqqan “Alem-i Sübyan” mecmuasında lâtifeler, masallar, tapmacalar/bulmacalar, meraqlı haberler, yüksek mektep sınıfları talebeleri ve hocaları içün hazırlanğan metodik tavsiyeler de basıla edi [9: 201]. “Ha! Ha! Ha!”nıñ meraqlı bir hususiyeti ise - til tarafından qırımtatar mahaliy şivesiniñ çokluğı. Mecmuada çoqusı zaman Gaspralınıñ “Terciman” tatarcası” yerine Bağçasaray (yani Ortayolaq) şivesi qullanılmaqta edi.
Qırımtatarlarınıñ milliy şuurunı şekillendirgen, kültür-sanat, edebiyat, pedagogika (talim-terbiye), sanat ve tarih bilgilerine yıllarca hızmet etken qırımtatar qadın-qızlar mecmuası Alem-i Nisvan XX asırnıñ başında qırımtatar qadınınıñ medeniy ve sotsiyal yükselişiniñ güzel bir köstergiçi ve teren manalı bir simvolı olğan edi [7: 307].
Bu sene biz Alem-i Nisvannıñ 105-ncı yıllığını qayd eter ekende, ümüt etemiz ki, Qırımlı yañı nesiller oñıp, milliy ruh ve vatanperverlik duyğularına sahip olurlar. Qadim, sağlam, ulu ve beñzersiz tarihımız yaş nesillerce bilinsin. Qırımda yañı mektepler, yañı süreli neşirler, yaş milliy teşkilâtlar çoqlaşsın, tuvğan til, edebiyat ve sanatımız öz devamcılarını tapacaqtır.
 Alem-i Nisvannıñ devamcıları, Şefiqa hanım Gaspralınıñ varisleri iş başında olup, halq inkişafına ğayret etmekteler.

Menbalar:

1. Allworth E. Natıonalıtiyes of the Sovıet East (Publısatıons and Wrıtıng Sıstems). New-York and London: Solumbiya Unıversıty Press. - 1971. – 204.
2. Белова С.Л. Симферополь. Этюды истории, культуры, архитектуры. Симферополь: «Таврия-плюс». – 2001. – 184.
3. Змерзлi . Розвiток кримськотатарсьої периодичної преси в 1920-1941 роках // Кримськi студiї. – 2006. - № 3-4 (37-38). – С. 165-181
4. Прогулка по улице Пушкина // Южная столица. 2010. – 18 июня. – С.5
5. Sel Ü.  Kırım Tatarlarında Süreli Yayınlar // Kırım. – 1997. - No 20. - S. 28-31
6. Selimova L. Kırım Tatar Türklerinde Basın-Yayın Faaliyetleri // KÖK Araştırmalar. – 2003. - cilt V. - Sayı I. – S. 49-80
7. Hablemitoğlu Ş., Hablemitoğlu N. Şefika Gaspıralı ve Rusya’da Türk Kadın Hareketi (1893-1920), Ankara: Ajans-Türk. – 1998. – 402.
8. Çapraz K. Kırım Tatar Türklerinde Basın (1881-1990). İstanbul Üniversitesi, Gazetesilik ve Halkla İlişkiler Bölümü, Yüksek Lisans Tezi. – 1990.
9. Eski Harfli Türkçe Süreli Yayınlar Katalogu. - Ankara: Milli Kütüphane Yayınları. – 1963. – 600.
10. Юксель Г. Къырымтатар иджрет матбуаты Kırımtatar (ичтимаий-сиясий ве медений «Emel» меджмуасы 30-нджы сенелерде) // Йылдыз. -  2003. - № 3. - 103-110.
11. Яблоновська Н. В. Eтнічна пресса Криму: Історія та сучасність. Сімферополь: Кримське начпеддержвидавнiтство. – 2006.
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder