23 Ocak 2013 Çarşamba

İsmail Gasprinskiy ve Rusiyede medrese sisteminiñ islâhı

Zıncırlı medrese (Qırım, Bağçasaray)
Maqaleniñ serlevhasına alınğan cümleniñ eki qısmı biri biriyle soñ derece bağlı olup, Rusiyede medrese sisteminiñ islahı meselesi ortağa çıqqanda, ilk evela, elbette, İ. Gasprinskiyniñ adı aqılğa kelmektedir.
Aslında, medrese islahına dair fikirler Rusiye müslümanları arasında İ. Gaspıralıdan biraz evvel, 1860-nci senelerinde meşhur Tatar alimleri Abdülqayyum Nasirî (ö. 1902) ve Hüseyin Feyizhanîniñ (ö. 1866) yazılarında kün tertibine qoyulğan edi [1]. Amma o zaman bu ğayelerge yayğınlıq qazanmaq nasip olmadı: eski usul (usul-i qadim) esasında qurulğan ve yalıñız Tatar (İdil boyu) medreseleri ile sıñırlanğan bu hareket, teessüf ki, kerekli teşviqat bile körüp olamayıp qalğan edi. İ. Gaspıralı meselege büs-bütün başqa bir seviyede yanaştı: kendi ğayelerini usûl-i cedîd üzerine qurdu, meseleni bütün Rusiye müslümanları miqyasında qoydı, bir de, 1883 s. ilk müslüman matba evini quraraq, basın kibi muhteşem bir teşviqat vastasını qullandı.
İ. Gasprinskiyniñ medrese islahına dair ilk yazıları 1881 s. aittir. Şu sene onıñ ileride büyük şuhret qazanacaq bir risalesi dünya yüzü körgen edi: «Rusiye müslümanları» [2]. Bu onıñ program yazısı oldı. Yıllar keçken soñ, 1896 s. «Terciman»da basılğan bir maqalede bu risaledeki medrese islahı ile alaqalı fikirlerge dair İ. Gaspıralı şöyle yazacaqtır:
«1881’de neşr ettigim risâlede yazdığım üzre, ‘umûm medreseler taht-ı nezârete alınıp, talebe dinlendirilmeyip senede on ay tahsilde bulunmalıdır. Sarf ve nahv-i ‘Arabî dersleri sühûletli bir tarza qonulmalıdır; talebe sınıf sınıf edilip imtihansız aşağıdan yuqarı derse geçirilmemelidir; her medresede iki ve mümkün olur ise üç müderris bulundurmalı ki, bunlarıñ biri lisân ve edebiyât-ı Türkîden ve hesâptan ders vermeli.» [3]
Bu parçadaki üç noqta diqqat çekmektedir ki, biri yañı tarz oqutuv ceryanına, ekinci türkçe til ve edebiyat derslerine ve üçüncisi dünyeviy fenlerine dairdir. İşte, bu üç noqta ileride İ. Gaspıralınıñ maarif sahasında ömürge keçirilecek islahat hareketleriniñ esas noqtaları olacaqtır.
1883 s. «Terciman» çıqıp başlay. Bu gazete reformalarnıñ ruporı (megafonu) ola. Medrese meselesi de onıñ sahifelerinde neşir olunğan yazılarnıñ esas ve eñ mühim mevzularından biri ola. Buña dair yazılar ile cıltlar toldurmaq mümkündir. Lakin iş yazmaq ile sıñırlanmadı. Şu zamandan itibaren İ. Gaspıralı tarafından islahat yönelişinde artıq praktik adımlar da atılmağa başlay. Bulardan ilki 1884 s. Bağçasaraynıñ Qaytaz-Ağa mahallesinde ilk usûl-i cedîd mektebiniñ açılışı oldı. Nevbetteki adım mektep soñrası bir oquv müessisesi olğan medrese ile alaqalı olacaq edi. Tam böyle de oldı.
1885 s. İ. Gaspıralı medrese reformaları ile bağlı hareketlerge qoşulğan ola. Bu hareketler Bağçasaraydaki meşhur Zıncırlı Medreseniñ müderris seçimi ile alâqalı edi. «Terciman» sahifelerinde İ. Gaspıralı ilk defa açıq olaraq «Zıncırlı»nıñ müderrisligine o devirniñ Qırımnıñ eñ ileri körüşli müderrislerinden Haci Habibullah Efendini destekledi. Zıncırlı Medreseniñ tarihi ile hal-i hazırdaki vaziyetine dair olduqça keskin tenqidiy bir yazıda İ. Gaspıralı, medresenin bir sıra problemli meselesine toqınıp, vefat etken müderris Murtaza Efendiniñ yerine taa 16 yıl evvel «Zıncırlı»nıñ müderrisligine kendi namzetini köstergen Haci Habibullah Efendige israr ile qoltuttı, onıñ bu yüksek ilmiy maqamğa her taraftan eñ layıq bir insan olğanını añlatmağa çalıştı [4]. Teessüf ki, bu defa da Haci Habibullah müderrislikke seçilmegen oldı.
1889 s. «Zıncırlı»nıñ müderrisi seçimi meselesi kene ortağa çıqa. Bu sefer İ. Gaspıralı daha açıq bir şekilde o zaman Qırımnıñ Yalta şehri civarındaki Dereköyniñ hatibi ve imamı olğan Haci Habibullah Efendiniñ  lehine teşviqat alıp bara ve, «Terciman» sahifelerinden oquyıcılarğa hitap etip, israr ile onı müderris saylamağa çağıra [5]. Bu defa seçimler Haci Habibullahnın lehine yekünlene ve bu yeniş büyük ölçüde İ. Gaspıralınıñ de yenişi ola.
Haci Habibullahnıñ seçimlerinde bir şey diqqat çeke ki, onıñ adınıñ «Zıncırlı»nıñ müderrisligine ilk defa taa 1869 s. namzet kösterilgenidir. İstanbul ve Qahire medreselerinde oquğan Haci Habibullah «Zıncırlı»nıñ da alını pek yahşı bile edi; onıñ babası Müslim Efendi ve Haci Arif adlı bir ağası bir zamanları medreseniñ tanılğan müderrislerinden ediler, kendisi de öz vaqtında Bağçasarayda «Zıncırlı»ğa qomşu Babaqurd mahallesi camisiniñ müezzini edi. Haci Habibullahnıñ taa o zaman olduqça hazırlıqlı ve ileri körüşli olğanını köz ögüne alsaq, islah hareketleriniñ «Zıncırlı»da tam 20 yıl evvel başlamaq mümkün olğanını ayta bilemiz. Yani islah tam 20 yıl keçikken olabilir.
Haci Habibullahnıñ, müderrislikke tayin olunğanı ile, ilk adımı «Zıncırlı»da kerçekleştirilecek yañılıqlarnıñ ilanı oldı. «Terciman»nıñ 1890 s. Şubat 18 sayısıda buña dair onıñ tertip ettiği «Nizamname»si, daha doğrusı onıñ «hulasası» basıla [6]. Bunıñ başında İ. Gaspıralınıñ bir kiriş sözü de yer ala. Bu kirişteki bazı cümleler olduqça diqqat çekicidir:
«‘Alem-i İslâmiyyetde mevcûd olan cümle medreseleriñ usûl ü ma’îşetleri hemân birdir, tarz u usûl-i cedîde qoyulacaq medrese ancaq bizim «Zıncırlı»dır. «Zıncırlı»nıñ tertîbâtı cümle Rusiye medreselerine te’sîr ideceginden mâ’dâ, Buhara, Tehran, İstanbul ve Mısır içün dahi emsâl ve nümûne ola bilecekdir.»
«Nizamname»ni ise alsaq, bugüngece türkçe hiç basılmağan ve 3 bab ile 35 maddeden ibaret olğan bu soñ derece tarihiy ve mühim vesiqa, «Zıncırlı»da kerçekleştirilecek yanılıqlarğa dair bilgilerni bulundırmaqtadır. Bular esasen oquv tertibi (protsesi), vaqıf ve maliye, kadro, kitaphane ve diger, o zamanğa köre, «inqilabiy» meselelerge aittir. Bularnıñ arasında ayrıca diqqat çekken – fenler programına dair 25-nci maddesidir. Buña köre:
 «Tedrîs aşağı fenlerden başlanıp sene-be-sene sınıf-be-sınıf ilerileyecekdir. Ayrıca cedvel-i tahsîlde gösterildigi mûcibi «Zıncırlı Medrese»de şimdilik tahsîl olunacaq fenler bunlardır: Arabî ve Türkî sarf ve nahiv, hisâb, hüsn-i hatt, mantıq, âdâb, ma’ânî, beyân, bedî’, vaz’, arûz, ferâ’iz, kelâm, usûl-i fıkh, tefsîr, hadîs, hikmet, Arabçadan Türkçeye ve Türkçeden Arabçaya terceme, Arabî ve Türkî inşâ, imlâ ve kitâbet ve zamm olundığı halde Rusça.» [a.m.]
Esasen diniy fenlerden ibaret olğan bu cedvelde klassik devir medreselerinde olmağan ayrı fenler diqqat çeke, bular Türkî sarf ve nahiv, Arabçadan Türkçeye ve Türkçeden Arabçaya terceme, Türkî inşâ, imlâ ve kitâbet. Bular medrese tahsiliniñ artıq vira türkçeleştirilmesiniñ birer delilleri sayıla bilir. Ayrıca Rusça da bar, onıñ yardımı ile büyük ölçüde zamannıñ en ileri dünyeviy fenlerine yol açılmaqta edi.
İşte, Qırım ve bütün Rusiyedeki medreseleriniñ islâhınıñ ilk adımları atılğan oldı. Bağçasaray Rusiye müslümanları içün bir maarif ve ilim merkezine çevrile. Bu yerge yañı usul ile çalışqan müessiseler ile tanış olmaq ve kerekli tecribe edinmek içün Rusiyeniñ çeşitli bölgelerinden sayısız hoca ve ziyalılar kele. Bulardan, misal, ileride meşhur Tatar alimleri olacaq ağa-qardaş Ahmed Hadi (ö. 1941) ve Sadri Maqsudi Arsal (ö. 1957) kibi ziyalılarnı köstermek mümkündir.
Şunu da aytmaq kerek ki, islahat işlerini ömürge keçirmek hiç qolay olmadı. «Terciman»daki yazılardan añlaşıla ki, reforma pek yavaş kete edi [7]. 1895 s. Qırımlı reformator Haci Habibullah Efendi de vefat ete. «Terciman»nıñ şu yılı Mart 26-da çıqqan sanında onıñ ölümi münasebeti ile ğayet tesirli nekrolog basıla. Haci Habibullah Zıncırlı Medreseniñ ögündeki hazirede, rahmetli babası ve ağa-beyi yanında defn etile [8].
Büyük fikirdeşi Haci Habibullahnıñ ölümine baqmadan, İ. Gaspıralı eski heyecanle işine devam ete. Bu devirdeki yazılarda İ. Gaspıralı medrese islahı ile alaqalı daha bir mühim meselege hep diqqat çektirmektedir ki, bu mesele    medrese-i aliye’ler, yani «yüksek medreseler» – eñ üst seviyeli medreseler ile alaqalı edi. Aslında, buña dair fikirleri taa 1881 s. «Rusiye müslümanları» risalesinde yer alğan edi. İ. Gaspıralınıñ o zamanki teklifleri, esasen, şöyle edi: Rusiye müslümanlarınıñ yaşağan eñ büyük ve mühim şehirleri Qazan, Ufa, Orenburg, Astrahan, Taşkent, Samarkant, Baku, Nuha (Şeki) ve Bağçasarayda doquz-on medrese, belli bir deñişmeler kirseterek «büyük» veya «birinci dereceli» adı ile açtırıp, olarnıñ talebelerine bazı imtiyaz ve haqlar bermektir. Bu medreselerde temel tahsil dersleri olaraq muhtasar coğrafya, tarih, fen ilimleri, planimetri ile matematik dersleri, pedagojinin esasları ve muhtasar rus huquqı kibi dersler kirsetmeli, bular tatarca oqutmalı, hocalıqqa da yalıñız üniversitenin Şarq fakültesi veya meşhur Lazarev Şarq Tilleri Enstitüsü mezunları alınmalı [9].
İşte, yıllar keçken soñ, 1896 s. medrese-i aliyelerge dair İ. Gaspıralınıñ daha bir olduqça mühim yazısı çıqa. Bu yazıda İ. Gaspıralı yuqarıda kösterilgenlerniñ zarurlığını daha bir defa urğulay:
«İbtidâ-yı hâlde her vilâyette bir «medrese-i ‘âliye» te’sîs etmeli ki, bu medreseye gelen talebe lisân ve qavâ‘id-i ‘Arabiyeyi ve Türkîyi bilip ve bir derece fıqıhtan, âqâ‘id ve tefsîrden ma‘lûmâtı olmalı. Medrese-i ‘âliyeden ‘ulûm-ı ‘Arabiyeniñ ilerisi, edebiyât-ı ‘Arabiye, mantıq, ‘ilm-i hesâp, coğrafya, târîh, hikmet-i tabî‘iye, usûl-i tedris, nizâmât-ı mülkiye ve ‘ilm-i servet tahsîl edilmeli. Huddâm, vâ‘iz, nâ‘ib, qadı, mu‘allim-i mekteb-i sıbyân olmaq isteyen efendiler «medrese-i ‘âliye»den çıqma olmalı.» [10]
İleride bu medrese-i aliyye’ler ile alaqalı fikirlerniñ olduqça büyük inkişafı körülecektir. XX yy. başında Rusiyedeki yañı usul medreseleri dört basamaqlı bir sistemge ketirilecektir: iptidaiyye, yani medrese tahsili içün bir hazırlıq kursu olğan başlanğıç mektebi (ilkokul), daha soñra medresenin ilk tahsil devresi olğan rüşdiye qısmı (rüşdiye mektebi), bunıñ devamı idadiyye (lise) qısmı ve, nihayet, eñ üst tahsil devresi – «aliye» dep adlandırılğan bir qısımdır. Bu sistemni o zamannıñ eñ ileri medreselerinden olğan Orenburgdaki «Husayniya» medresesi misalinde körmek mümkünir [11]. Bunıñ 1906/07 s. oquv programı soñ derece manalıdır: bunda diniy ilimler ile birlikte, fizik, himya, algebra, geometri ve trigonometri, tarih, coğrafya, astronomi, psiholoji, mantıq, felsefe tarihi, felsefege kiriş, dinler felsefesi, huquq esasları, sağlıq ilmi, tıp bilgisi, iqtisadiyat ve ticaret bilgisi, bir de Almanca kibi bir çoq «dünyeviy» fenler de yer almaqtadır [a. m.].
Bu kibi misallerden añlaşıla ki, bu devirde Rusiyedeki müslümanları arasında artıq mustaqil, devlet sisteminden ayrı, parallel bir maarif sistemi şekillenip başlay. Ayrıca da, diniy oquv yurtlarınıñ yañı şartlarğa, şekillenip başlağan bu dünyeviy maarif sistemine uydurılğanını da qayd etmek mümkündir [a. m.].
 Biraz arqağa dönsek, müderris-reformator Qırımlı Haci Habibullahnıñ vefatından soñ, medrese islahı meselesinde Qırım liderligini coya. «Terciman» ve onıñ sahifelerinde başqa gazetlerden alınıp basılğan maqalelerden añlaşıla ki (bunı yuqarıda da kördik), bu liderlik artıq bir sıra İdil-Ural bölgesi medreselerine keçe. Bularnıñ arasında ayrıca Qazandaki «Muhammadiya» ve «Apanay», Ufadaki «Galiya» ve «Usmaniya», Orenburgdaki «Husayniya», Troitskteki «Rasuliya» ve İj-Bubideki «Bubi» medreselerini añmaq mümkündir [a.m.]. «Zıncırlı»nın başlatqan islahınıñ coğrafyası hep kenişley ve 1905 senesi Rus İnqılabından soñra Rusiyedeki usûl-i cedîd medreseleriniñ sayısı artıq eki yüzni aşmaqtadır. Bu medreseler Rusiyeniñ hemen-hemen bütün bölgelerinde mevcut olup, eñ çoq İdil boyundadır – 178 medrese [12]. Bundan başqa, onlarnen medreseler Kavkaz bölgesinde, Orta Asya ve Kazakistanda, ve Rusiyeniñ diger bölgelerinde de bardır [a.m.]. 1913 s. sentabr 12-sine ait resmiy bilgilerge köre, Rusiyede toplam olaraq 946 yanı usul oquv yurdu mevcut olup, bulardan 241 – medrese edi [13].
Rusiyedeki medrese evriminiñ soñ devri 1917 s. başlay. İ. Gaspıralı artıq hayatta degil, lakin onıñ başlatqan işiniñ meyvası artıq meydandadır. Bunı kene de Bağçasaraydaki «Zıncırlı Medrese»niñ misalinde körmek mümkündir. 1917 s. Qasım 3-de Bağçasarayda Qırımtatar Milliy Hükümeti tarafından büyük debdebe ile dört milliy maarif-kültür müessisesi açıla, bulardan biri de – artıq «Mengli Geray adına «Zıncırlı» İnstitutı»na çevrilgen «Mengli Geray «Zınırlı» medrese-i aliyesi»dir [14]. (Meraqlı şey, resmiy vesiqalarda resmiy adı ve statusı «İnstitut»tır, qırımtatarca ise hep «Medrese-i aliye»dir). Qırımnıñ eñ meşhur oquv yurtu Qırımtatar Milliy Hükümetiniñ idaresi altına keçe, onıñ hayatında bir çoq deñişmeler yüz bere: hususiy sınıflar açıla, tahsil bütünley türkçege (qırımtatarcağa) keçe, oqutılğan diniy ilimlerge bir çoq dünyeviy fenler qoşula ve ilh. [15]. Bu soñki fenlerniñ arasında idadiye kursunda ayrıca tarih, coğrafya, ulum-i tabîiyye (tabiat bilgileri), hesab, cebir (algebra), hendese, malümat-i huquqiye (qanunlar ile alaqalı bilgiler), iqtisad (ekonomi), tarih-i medeniyet-i İslam, sarf ve nahv Türk ve Tatarca, resim, Rusça ve hatta Fransızca dersleri diqqat çeke [16]. «Zıncırlı» qırımtatarlarnıñ eñ üst seviyeli yüksek oquv yurtu statusını  qazanmaq (ileride, misal, Milliy Üniversitetke çevrilmek!) içün yol ala. İ. Gaspıralınıñ istekleri kerçekleşecegi kibi körünip başlay... Lakin Sovetlerniñ planlarında Qırımnıñ maarif işlerinde bu kibi deñişmelerniñ yeri yoq edi.


Faydalanılğan edebiyat:
[1] Мухетдинов Д. В. Исмаил Гаспринский: опыт и перспективы культурно-просветительского сотрудничества российских мусульман [Электронный ресурс]. — Режим доступа: http://pda.islamrf.ru/news/culture/legacy/17743/.
[2] İsmail Gaspıralı. Seçilmiş Eserleri : II. Fikrî Eserleri / Neşre Hazırlayan : Yavuz Akpınar. – İstanbul, 2004. – S. 77-121.
[3] Terciman. – 1896. – 4 Avgust (№ 30-nıñ ilâvesi).
[4] Керим Исмаил Асан-огълу. Гаспринскийнинъ «джанлы» тарихы. 1883–1914. – Симферополь: «Тарпан», 1999. – C. 14-17.
[5] A.m., S. 43-44.
[6] Terciman. – 1890. – 18 Fevral.
[7] Керим Исмаил Асан-огълу. Гаспринскийнинъ «джанлы» тарихы. 1883–1914. – Симферополь: «Тарпан», 1999. – C. 72-74.
[8] A.m., S. 74-75.
[9] İsmail Gaspıralı. Seçilmiş Eserleri : II. Fikrî Eserleri / Neşre Hazırlayan : Yavuz Akpınar. – İstanbul, 2004. – S. 117.
[10] Terciman. – 1896. – Avgust (№ 30-nıñ ilâvesi).
[11] Хабибуллина Г. Ю. Инновационные процессы в исламском образовании: эпоха Гаспринского и день сегодняшний [Электронный ресурс]. — Режим доступа: http://www.idmedina.ru/books/islamic/2586.
[12] Ганкевич В. Ю. Очерки истории крымскотатарского народного образования. (Реформирование этноконфессиональных учебных заведений мусульман в Таврической губернии в XIX – начале XX века). – Симферополь : «Таврия», 1998. – (164 с.) – C. 134
[13] A.m., S. 138.
[14] Abdülvahap N. «İlim mabedi»: Zıncırlı Medresenin tarihindeki bazı bir tartışmalı meselelerge dair // Günsel. – 2000. – № 4. – S. 11-15.
[15] Аирчинская Р. Зынджырлы медресе // Научный бюллетень (Орган НИЦ «Рукописная книга» при кафедре крымскотатарской и турецкой литературы КИПУ). – 2008. – № 13. – С. 75-77.
[16] ГААРК. – Ф.Р. 998. – Оп. 1. – Д. 195 (Bu arşiv vesiqası içün yaş qırımtatar araştırmacısı Zeynep Ablakimovağa teşekkürlerimizni bildirmek borc bilemiz).

N. Abdülvahap
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder