26 Nisan 2013 Cuma

A. Lâtif-zadeniñ soñ bahari


Soñ aylar içinde meydanğa çıqqan bazı materiallar A. Lâtif-zadeniñ hayatı ve faaliyeti ile bağlı tedqiqat ve araştırmalar içün yañı imkânlar yaratmaqtalar. Yani şairniñ hapstan bir qaç vaqıt evvelki hayatını, çalışmasını ve bir çoq talebe ve ocalarnıñ iftiharını qazanması ve şerefine quçaq tolusı çiçekler yağdırılmasını köremiz. Bu al ve levhağa daa da obyektiv köznen baqıp qıymet kesmemiz içün, tam o vaqıttaki komsomol ve NKVDniñ ayın-oyunlarına da diqqat etmelimiz. 1934 senesi Leningradda Sanat Akademiyasındaki oquvını bitirip Qırımğa qaytqan şair, Aqmescitteki Frunze adına pedinstitutnıñ qırımtatar tili ve edebiyatı fakultetine işke kire. Tammam şu arada fakultette çalışqan eski ocalarımızdan iç birisi qalmağandır.
Sovetler rejimi pedinstitutnı eñ küçlü ocalarımızndan artıq "temizlegen" edi. H.S. Ayvazov, O. Aqçoqraqlı, İ. Lemanov ve digerleri endi qaranlıqlarğa dönip hhayat-memat alını başından keçirmekte ediler.
Abdulla Lâtif-zade işke kirgen soñ, fakultette keçilgen ders ve lektsiyalar küçüni yüksek seviyege kötermek içün oğraştı. Tabiy istidatı ve kendisiniñ usanmaz çalışma ve çabalarınen student ve ocalarnıñ iftiharını qazana bildi.
Yuqarıda añılğan vesiqa tamam bu alnı açıq ve aydın köstermekte. Abdulla Lâtif-zadeniñ o zamandaki studentlerinden biri olğan Ümer Yunusov 1970-ci seneleriniñ soñunda doğmuşı ve dostu olğan Noman Şeyh-zadeniñ oğlu Halüq ağa Şeyh-zadege yazğan mektübinde böyle hatırlay:
"Abdulla Lâtif-zade Leningradda Akademiyanı bitirip kelgende, (biz) - bir çoq rus, tatar ve başqa milletlerge (mensüp) ocalar – 1936 senesi Aqmescitte Frunze adına pedagoglar institutınıñ tatar tili fakultetinde ğıyabiy oquy edik. O vaqıtta ğarp edebiyatından institutta lektsiya oqumağa lektor tapılmağanından, şu lektsiyalarnı mahsus Moskvadan kelgen lektor oqur edi. Lâtif-zade Akademiyadan kelgen soñ, ğarp ve rus edebiyatından lektsiyalarnı o oqudı. Bir kün biz zaoçniklerge lektor A. Lâtif-zade ve pom.dekana Tayip Haliloviç imzalarınen Gogolniñ "Ölü canlar" degen eserinden kontrol iş keldi. Men kontrol işlerni Çelebiyev Ümernen beraber yapa edim. Bunıñ içün de Çelebiyev bir kere, men tatar edebiyatınen (bağlı) kontrol işten "ötliçno" ötmetka alıp da onıñ "horoşo" almasına razı olmay Aqmescitte bir "tararam" çıqarğanını hatırlap, babañız maña yazğan mektübinde (sizler o vaqıtta Qarasuvda yaşamay ediñiz): "Qardaşım Ümer, men "Ölü canlar"dan kontrol iş içün "zadaniye" aldım. Sizlerge de şu "zadaniye" olsa, kontrol işni Seit Ümernen yapma. Özüñ bilgeniñ kibi yap! Añladıñmı!?" dep yazğan edi. Aylar keçti… Kontrol işlerni yapıp könderdik. Men babañıznıñ aytqanını tuttum. Kontrol işni Seit Ümerle birlikte yapmamaqnı añlatqanından, men bir sebepler tapıp onıñle yapmadım.
Aylar keçti… Biz zaoçniklerni sessiyağa çağırdılar. Kösterilgen vaqıtte Simferopolde edik. Babañız da kelgen. Çelebiyev, men, Cemaletdinov ve babañızle birlikte institutqa (Aluştağa ketken yolnıñ aylanmasında sağ eldeki Qırımnıñ ruslarnıñ eline keçmesiniñ 100-yıllığı şerefine melun Yekaterinanıñ eykeli tikilgen Salğır boyundaki bulvarğa qarşı olğan pedagoglar institutınıñ) ğıyabiy sektorı odasına kirgende, bizlerni, balalıqtan menimle ta 1914 senesi Aqçora medresesinden tanışım olğan Seit Tayip dostum qabul etti. Yerinden turıp, külüm-külüm eterek, bizlerge samimiyetle hoş keldi aytıp, ellerimizni tutıp al-hatır soradı. Oturmağa yer kösterdi ve soñra anañız ve sizlerni sağlıqlarıñıznı babañızdan soradı. Yine de külüm-külüm etip yerine keçip oturdı. Bir jurnalnı açıp bizlerni sessiyağa kelgen zaoçnikler cedveline (qayd etti). Tayip Halilov er zaman külümsirep laf eter edi. Onıñ tabiatı öyle edi. Soñ bizlerge baqıp: "Ne de güzel, "Bitakskaya"da tamam beş adamlıq bir odamız bar. Sizler içün pek kelişikli. Siz de beş adamsıñız. Order yazayım, barıñız, körüñiz. Begenseñiz, onda yerleşiñiz. Barıp körseñiz, sizler de begenmek kereksiz" dedi. Bizler epimiz ketmek içün ayaqqa turğanda, kantselâriyağa uzun boylu, esmerice, yahşı kiyingen dülber, bayağı yaşlarında bir adam kirip qaldı. Kirgeni kibi, bir kereden babañıznı: "O, Şeyh-zade arqadaş hoş keldiñiz, ya Yunusov qayda?" dedi. (Soñ meni körip) maña doğru kelip, "Yunusov" dep elini uzattı. Nedendir bilmem: "Sizin kontrol işiñiznen ve muvaffaqiyetiñiznen hayırlayım, çoq güzel iş" dedi de, samimiyetle elimi sıqtı. Soñ odadaki qalğan arqadaşlarnen de körüşken soñ: "Yahşı, çoq yahşı, sessiyağa kelgendirsiz, elbet" dedi. "Körüşirmiz" dep Tayipniñ stolu yanındaki bir stulğa oturdı. Bizler işimizge kettik.
Zaoçnikler içün kiralanğan "Bitakskaya"daki odalardan eñ yahşısı, bütün levazımatı ile, içinde 5 krovat, trüymo, rukomoynikler ile donatılğan bu odanı pek begendik. Ve onda pek raat bir aynı keçirdik. Soñundan añladıq ki, bu güzel odanı Tayip Haliloviç mahsus bizim içün azırlatqan eken. Tanışlıq, dostluq, tuvğanlıq, milliy duyğu – er yerde ve er vaqıt özüni köstere eken de! Milliy duyğu bu – ruşvetni, vergini, alımnı da bastıra. Yerine ve adamına köre, epsinden üstün tura. Böyle işlerge can ağırtmaq fayda bermey. Belki, ola bilir bir zaman kelir:
Milletim nev-i beşerdir
Vatanım ruy-i zemin!
degen şairniñ aytqanı doğru çıqar! Lâkin şimdi yoq!
Biz A. Lâtif-zadeni, daa doğrusı, Abdulla aqay da bizni, babañıznı ve meni, yahşı tanıy edi. Bizler "İlk adım" (1928) adlı elifbeni tertip etip, konkurstan keçip basılması qararı çıqarılğanda, "Krım Narkompros"ta añlaşmanı Aqmescitte Lâtif-zade Abdulla ağanen yapqan edik… "İlk adım" birinci kere latin ariflerinen basılğan elifba edi. Bu elifba qaç kereler basıldı ve üç yıldan ziyade bu elifba tatar mekteplerinde özüne yer taptı. Bunıñle beraber "Elifbanı oquv metodikası", I, II, III sınıflar içün oquv kitapları, V sınıf içün "Oquv kitabı". Bulardan başqa, "likbez"ler içün "Elifba", soñ az oqur-yazarlar içün "Oquv kitabı"na metodik kösterişler bizim imzalarımıznen tab olunıp "likbez"lerde qullanılğan ediler.
İşte, bütün şu kitaplarnı N.T.A. (Yañı Türk Elifbesi Komiteti) teşkerir, "dogovor" yapar edi. Ondan sebep bizim Lâtif-zadenen körüşüvimiz evvelden de çoq olur ve tanışlığımız samimiy edi.
Bu aralarda çoq sözler vardır ki, olarnı sağ olıp belki bir stol başında körüşmek nasip olur ise, o zamanğa qaldırıp turayıq.
Laf Lâtif-zade aqqında ketkende, şularnı da hatırlayıq. Lâtif-zade institutta ğarp edebiyatından lektsiyalar oquy edi. Onıñ lektsiyaları ocalarnı pek meraqlandıra edi. Tüz endamlı, olduqça şık kiyingen, nezaketli tatar yigiti institutnıñ lektsiya zalında kafedrağa çıqqanda, bütün diñleyici ocalarnıñ diqqatı oña çevrilir, ille onıñ zeytün kibi qara közleri er kesniñ diqqatını özüne celp eter. İlle o, Şekspirniñ, Danteniñ, Gi de Mopassannıñ, Molyerniñ ve bir çoq ğarp yazıcılarınıñ eserlerinden lektsiyalar oquğanda, er kes, er zaoçnik onı can qulağı ile diñler. Yüksek bilgili rus ocaları bile, "Molodçik tatarin!" dep onı taqdir eter ediler.
Sessiya bitken soñ, institutnıñ 2-nci qattaki büyük zalında sağlıqlaşuv aqşamı olğan edi. Bu toplaşuvda bütün zaoçnikler, 500 qadar, bütün lektorlar da, professorlar, dotsentler, administratsiya olıp, olarnıñ arasında Lâtif aqaynıñ oğlu Abdulla ağa da bar edi. Toplaşuvnı pedinstitutnıñ zaoçnıy sektorınıñ pom. dekanı – Beşqurtqa köyüniñ cemaatlarından Seit Halil aqaynıñ oğlu, qulağı çıñlasın, Seit Tayip açqan ve Âya Bayraşevskiy söz aytqan edi.
Sıranen oturğan lektorlarğa zaoçniklerden çoq teşekkür aytqanlar, büketler taqdim etkenler de bar ediler. O zaman Abdulla ağanıñ adına çoq güzel sözler aytıldı. Onıñ stolunıñ üstündeki büketler, stolğa köre, bir çeren qadar olğan ediler. Nedendir bilmem, rus ocapçeleriniñ pek çoqları öz adlarından, öz elleri ile Lâtif-zadeniñ stoluna çiçek büketleri yağdıra ediler. Böyle bir sayğığa rus tili ve edebiyatınıñ mütehassısı, spetsialist, professor Jiritskiy de köz qıyığından baqa, bu işke heyran olğanday, eyecanlanğanday sezile edi.
(Ama) Abdulla ağanı bütün bu sayğılar coşturmay… O, başını aşağı alğan, mahzun adamday otura edi. Bu arada tatar ocaları adından babañızğa da (yani Noman Şeyh-zadege) Abdulla ağaya bir büket taqdim etmek sırası keldi. Oña biraz başını köterip büketni eline aldı ve bizim ocalarğa baqaraq, yavaştan bir-eki kere teşekkür manasında başını salladı…
Toplaşuvnı qapalı ilân ettiler. Lektorlar epsi özlerine taqdim etilgen büketlerni quçaqlarına, ellerine alıp çıqqanda, Abdulla ağa tek bir büketni (babañız bergen büketni) eline alıp çıqtı. Qalğan büketler stol üstünde obalanıp qaldılar. Biz de Abdulla ağanıñ artından çıqtıq. "Paradnıy" qapunıñ yanında onı bir qadın qarşıladı. Eyecannen onı qarşılağan qadınnen birlikte acele-acele kettiler. Ondan soñ bizler o sayğılı adamnı bir daa körmedik"…1
Bu levha ğıyabiy oquğan studentlerniñ közleri ögünde keçti. Meraqlısı şu ki, bu levhada "Abdulla ağanı bütün bu sayğılar coşturmay… O, başını aşağı alğan, mahzun adamday otura edi" denile. Bu mahzunlıq ve sönüklik neden olğanını ögrenmek içün o vaqıttaki matbuatta körüngen başqa bir levhağa muracaat etmelimiz. Şu aralarda kündüz bölüginde oquğan bazı "közüaçıq" aktivist komsomollar keniş sürette çeşit "sobraniye"ler keçire ediler. Bu "sobraniye"lerde köterilgen meseleler ve çıqarılğan neticeler kimlerniñ vazifeleri, kimlerniñ kösterişleri ile yapılmaqta ediler?!... Açıq körüngeni kibi, bu "sobraniye"lerde bam-başqa şeyler çezilmekte… Ve aslında kommunist rejimi intelligentsiyamıznı, daa kenişçe alsaq – halqımıznı, nasıl bir usullarnen uçurımın ucuna ketirgenlerine ayrıca diqqat etmelimiz. "Közüaçıq" komsomol aktivistleri adından nasıldır O. Bekirov adlı student çıqışta bulunıp böyle dey:
"Bu fakultette (pedinstitutnıñ qırımtatar tili ve edebiyatı fakultetinde – S.H.) bundan bir qaç yıl evvel ocalıq etip kelgen O. Aqçoqraqlı, A.S. Ayvazov, İ. Lemanov ve B. Çoban-zade kibi milletçiler sipirilip atılğan olsalar da, milletçilik ruhunı studentler arasında cayratmaq içün ımtılğanlarğa kene de rast keline. Bu adamlar ımpıs-tımpıs studentler arasına soqulıp, olarğa yardım etken olıp, studentlerni öz tesirleri altına çekeler. Buña açıq misal olaraq Abdulla Lâtif-zadeni köstermek mümkün. Lâtif-zade kim? Lâtif-zade quturğan milletçi. Qurultaynıñ aktiv azası edi. Keçken sene institutqa ocalıqqa alınğan vaqıtta, özüniñ milletçi yolundan tamamınen çıqqanını, o yolnı tamamınen yañlış tanığanını ve şimdiden soñ, sovet yolunda qızıl oca olaraq çalışacağını aytıp, ocalıqqa kirgen edi. Lâkin onıñ bu bergen sözleri boş sözler olıp çıqtılar. Lâtif-zade ders bergen vaqıtta, arab, fars, türk terminlerini studentlerge yutturmağa tırıştı, dersini iç de añlatıp bermedi, çoqusı sınfiy küreşnen bağlamağa tırışqan kibi olıp, yañlış tarifler berdi, sınfiy küreşniñ üstüni örtmege çalıştı. İnstitut yanında yaş yazıcılar azırlamaq maqsadınen meydanğa ketirilgen tögerekke kafedranıñ razılığı olmadan, öz başına yolbaşçılıq etmek vazifesini Lâtif-zade öz üstüne almağa ımtıla. Çoq keçmeden IV kurs studentlerinden Bekirov V., Üseinov ve Emirov arqadaşlarnı öz tesiri altına ala, olarnı evine çağıra ve olarnıñ şiirlerini tüzetken ola. Bu studentler öz çıqışlarında meseleniñ üstüni keregi kibi açmadılar. Studentlerden Zekeryayev, Ablâkimov ve başqaları Lâtif-zadeniñ usta bir ayneciliknen iş körgenini aytalar. Meselâ, o, studentlerden Acımambetov arqadaşqa: "Sen dersleriñden "ötliçno" ketesiñ, mında aslı ne işiñ bar, rus fakultetine kir de anda oqusa!" dey. Anda kirse, özü de yardım etecegini ayta. Acımambetov onıñ bu aytqanlarına sevine, onı maqtay. Lâtif-zade derske ilk kirgen künü studentlerge: "Sen kimsiñ, adıñ ne, familiyañ, köyüñ? Bilgiñ nasıl, qayda oqudıñ, edebiyatqa munasebetiñ nasıl, gazeta ve jurnallarğa maqale yazasıñmı? Habercisiñmi?" kibi sualler berip, studentlernen tanış ola. Derslerden sorağan vaqıtta, iç kimsege "osal" işareti qoymay. İşte bunıñ kibi, özüniñ milliy duyğularını yaşatmaq istegen milletçi Lâtif-zade, partiya ve komsomol teşkilâtlarınıñ közaçıqlığı sayesinde üstü açılıp, pedinstituttan quvuldı"…2
Komsomol kollektiviniñ bu "sobraniye"sinde, ebet, A. Lâtif-zadeniñ özü bulunmağan edi. Ama ondaki laqırdılar, öşekler yalıñız ağız-ağızdan yürmeyip, matbaa saifelerine de çıqarıldılar. Kommunist rejiminiñ hunriz, qanlı pancaları, şu cümlede qırımtatarlarnıñ eñ belli erbaplarınıñ boğazlarına yapışıp ölüm cezasına süyreklediler. Buña nasıl qarşılıq yapılması, aziz canlar nasıl saqlanılmasını kimse bilmey…
Çoq şeylerniñ ögüni körgen şair 1926 senesi yazğan bir paçasında böyle dey:

Bir tüş kibi keçse bile ömrüm, neden?
Bağlı közüm kendimi men kün körmeden
Şu hhayatın paslı, küflü zıncırına
Ayaqlarım buğavlana, pek ıncınam.
Çalışaman… çapalayman… yoq qurtulış…3

1937 senesi aprelniñ 28-de Abdulla Lâtif-zade NKVD tarafından haps etile. Onı milletçilikte, pantürkistlikte, Qırımda sovetlerge qarşı çalışqan şpion- terrorist ve kontrrevolütsioner teşkilâtınıñ azası sıfatında qabaatlap, 1938 senesi aprelniñ 17-de qurşunlaylar…
SSSR Aliy Mahkemesiniñ Harbiy Köllegiyası tarafından 1957 senesi avgustnıñ 15-de 08889 nomeralı mahkeme işi üzerindeki qabaatı lâğv etilip reabilitatsiya oluna.

Bir kün sazım qoldan tüşer menim de,
Şu ömürniñ küzgüsi – köz yumulır.
Topraq kiyer, ya toz olur tenim de
Bir qarınca, bir böcekniñ teniday.
Bir kün kelir, şu alemden coyulır…
Lâkin şaid olsun buña küneş, ay:
Kölgemi iç bu yerlerden silmem men,
Ölmek içün doğmadım men… Ölmem men!4

Şairimizniñ bu sözleri halqımız aziz vatanımız Qırımda ebediy yaşaycağını köstermektedirler.


Edebiyat:

1. İşbu mektüpni bizge faydalanmaq içün bergen Halüq ağa Şeyh-zadege samimiylikle teşekkürlerimni bildirem – S.H.
2. Bekirov O. "Milletçilik tamırlarını amansız sürette sökip atmaq kerek" // Yañı dünya.- 1936.- oktâbr 5.
3. A. Lâtif-zadeniñ "Hhayat ve duyğu" şiirinden // İleri.- 1926.- № 5.- S. 45.
4. A. Lâtif-zadeniñ "Şairniñ ruhu" (1927) şiirinden // B. Çoban-zade, A. Lâtif-zade. Şiirler. Taşkent: Ğ.Ğalam adına edebiyat ve sanat neşriyatı.- 1971.- 80 s.- S. 53 – 54.



Halilova Sabina
QMPU, qırımtatar ve türk
edebiyatı kafedrasınıñ hocası

Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder