23 Nisan 2013 Salı

Къырымтатар тилинде дудакълар шапыл-шапыл этмелерининъ меселелери…


19.04.2013 с. "Янъы дюнья" газетасынынъ 15-джи санында "Дудакълыкъ меселеси" деген муаззам бир язы бастырылды. Муэллифи – эр кес танъыгъан къырымтатар шаири Риза Фазыл экен. Онунъ макъалесине тепки косьтермек санки аджет ёкъ, затен онда файдалы ола биледжек бир шей тапамадыкъ. Факъат билинмеген себептен КъМПУ оджалары Риза Фазылгъа рахат эп бермедиги ичюн, оларнынъ тарафына заман-заман о ташчыкъларны атмагъа болдурмай.
Бу сефер исе Ректор агъамызнынъ исмини озь алашанынъ къуйругъуна да уйдурып багълады… Мына бизим эдебий эрбабымыз аслында джиддий бир язмагъаны ичюн, мен де озь макъалени мен кучюк масалдан башламакъ истейим. Занымджа о сёз айтаджагъым мевзугъа там яраша экен…
Бу масал мен яш экенде рахметли Алупкалы Рустем къартбабам башкъа ривает, чешит тюрлю масал, лятифелер сырасында хикяе этти. Затен тюшюнем ки, эсасен бу риваетлерни о кендиси уйдура эди. Базылары пек кулюнчли олып корюнген. Бир къач дане мен сонъра дефтерге яздым. Мына булардан бир данесининъ оригинал (мен озюм садедже шиирлернинъ нумюнелерини кетирдим) шеклинде къыскъа анълатувы:
"Бу вар мыйды, я ёкъ мыйды, денъизден бизге бойле сёз кельди… Бизден ыракъ топракъларда, буюк дияр пейтахтында яшар эди султан Осман, башкъалардан энъ къоджаман… Къыскъаджа бу султаннынъ бир къызы вар экен. О никях яшына келип къасевет чекмеге башламыш. Бабасына кельмиюр, онъа тюркю - мани сёйлемиюр, масаллар анълатмыюр, ве саире… Кунь-куньден кучьсиз олып солаюр эди. Неден – къоджагъа чыкъмакъ истей, севги истей, амма ортада ляйыкъ олгъан киеви санки ёкъ экен. Султан дердини яхшы этип анълагъан да, ве онъу эглендирмек ичюн тюрлю-тюрлю тедбир яптырыр эди. Кях, авгъа, кях Дервиза я да Наврез заманларында кечирельген ат къошулары, курешчи ве ойнаджылар ярышмаларыны сейир этмеге къызыны янына алыюр эди. Ай гиди, къызым, йигитлерге бакъсынъ, корьсинъ, бельки олардан бири хошуна гелир, ляйыкъ гёрюнир, эвленеджегим деп, Султан баба умютни чекмиш. Ама языкъ ки, къызчыкъ бир кимсе узерине козюни дурдурмагъан, ве хич бир деликъанлы озюне дикъкъатыны джельп эттирмеген экен.
Султан баба да къызнен дертлешип, хасрет чекишип, нихает бир кунь даянмады, къызны озь хузуруна чагъырды. Къыз келип, бабасы онъы сормагъа башламыш, къана къызым, сёйле бакъайым, сен нечюн бойле махзун олуп юреюрсинъ, нечюн гюльмиюрсинъ, севине-севине банъа ривает-эфсане артыкъ анълатмыюрсынъ? Не дердинъ вар, сёйлесене… Къыз утанып, керчек олан бир шей айтмай, я хастайым, диюр, я да уйкума тоймадым… Султан баба ачувланып онъа серт бакъты ве сесни юксельтип бир даха сорду: къана бабасына дегиль де озь падишахына керчекни сёйле, юрек дердинъ не эмиш? Севдинъ ми кимсени?
- Эвет, диюр, севдим.
- Ким о, султан баба сормагъа девам эдиюр: Къарабубер эмирнинъ оглу Кыйышбек мы, я да Хыярбаш огълан?
- Ёкъ, хазретлерим!
- Ким?
- Мына, къыз айта, бир варакънынъ парчасыны таптым, онда шиирнинъ бир къысмы язылгъан эди. Мен шиирни окъудым ве чокъ бегендим, шаир озь севгиси акъкъында о къадар  гюзель язды… Мен онъу севдим… Амма о ким экен, онъу насыл тапмагъа мумкюн дие, тассавур къурамам.
Султан баба къягъытны истеди къыздан, ве о вердиктен сонъра бойле сатырларны окъуды:
"… Бу гъафиль инсанлар ичинде,
Мен сени излердим перизад…
Эгер де тапмасам – бинъ афсус,
Нафиле гидеджек бир хаят!..." (Затен бир Озьбек шаирининъ сатырлары…)

 Султан баба къызына бакъып, эй инсан къызы инсан, бу заваллы шиирде не таптынъ, сёйлесене? Бизде не къадар хакъикъий, сеси татлы шаирлер вар эмиш… Къыз агъламагъа башлайынджа, Султан баба – тамам, тамам, агълама. Бунъы язгъан херифни тапарым санъа, бельки де керчектен, санъа ярашаджакъ.
Бойлеликнен Султан баба къызны чокъ козгъалап эттирген шиирчикни язмыш адамы булмакъ ичюн къарар алды. Шу макъсаднен аман бир хафтадан сонъра шаирлер ярышы оладжакъ ве биринджи шаир намыны къазангъан ичюн мукяфат - къызым деп, хабер дагъыткъан деллялларны улькесининъ хер кошесине ёллады… Шаирлер келип озь шиирлери окъугъанда, бизге керек олгъан шаир да тапылыр, десене – султан тюшюне эди.
Нихает ярышма куню олду. Музыка чалмыш, хер кесни селямладылар, Султан баба да кельди, тахтына отурду, онъа джемаат баш уруп селям этти. Къызы экинджи къатта перделер аркъасында отурып фаалиетини де бир козьчюкнен сеййир эте эди. Баш деллял чыкъып шартларны илян этти: тек озь язгъан шиирлер окъумакъ, ве бу шиирлер ашкъ-севги акъкъында олмалы, энъ гюзель шиирлер айтаджакъ шаир Султаннынъ къызыны аладжакъ, ве султанынъ сарайында яшаджакъ.
Эльбетте шаирлерден хер кес гъалебеге чыкъмакъ истемиш. О къадар гъайрет эттилер. Биринджи энъ малюм, энъ танъылгъан шаир Мемеч эфенди чыкъты. О диван шаири сайылгъаны ичюн, ильк сёз онъа верильди.
Мемеч акъай башламыш: меним шаирим энъ мукъаддес севгисинен багълыдыр - Ватан севгиси иле…
Ватан – ана,
Султан – баба,
Онъу северим
Даима!!!

Султаннынъ козьлери яшланды ве о алгъышламагъа башлайджакъ экенде, тамам шу аньда перделер аркасындан: "Ахмакъ!", деп эшитильди… Султан баба – ёкъ, диюр, сен дегильсинъ, ве диван шаирини четке чектердилер.
Башкъасы да чыкъты. Чокъ тюшюнджели олдугъу ичюн онъа Пайтоз деп лагъабыны такътылар.
Кхе-кхе дегенден сонъра Пайтоз:
"Тикен ве гуль", деп илян этти ве башланды:
Гульге яр ким экен, тикенми, бульбульми?
Тикен гъондже гульге ашыкъ дегильми?
Тикен гульнен даим бир ола дегильми?... ("Йылдыз" №1 (210) 2013, саифе 37)

Шимди исе Султан баба даянмады – хериф, деп чылгъы къопарды, эшек ве къуйрук  бензетсейдинъ, даха гюзель олур эди, янъылыкъ бир шей, затен. Пайтоз, сенинъ хаберинъ ёкъмы гульнинъ тикени ёкъ экен, онда тек хар ола билир, тикен исе деве тикени деген отларда тапарсынъ. Султан баба о къадар ачувланды ки, аман башыны кестирир эди Пайтозгъа там шу аньда, ама къызыдан утанып башкъа джезасыны тариф этти: шимдиден башлап сен, Пайтоз, Мемеч акъайнынъ шагирды оларакъ хызмет этеджексинъ, тамам.
Даха кимлер шиирлерни окъумуш, даха нелер кинае ве меджаз кетирильмиш… Амма олардан бир кимсе гюзельдже ашкъ акъкъында бир шейни айтып оламады. Бу шаирлер арасында бир къурназ шаир да тапылгъан. Мытлакъа гъалебе къазанырым, тюшюнерек, санки бир ябанджы шаирим деп шииримни окъуджагъым, бир кимсе онунъ зайыфлыгъыны анъламаз ки, амма гюзель нагъмеси ве янгъыравукъ сеслери олгъаны ичюн манъа гъалебе верирлер. Чыкъты ортагъа ве бойле шиирни окъуды:

Алдай-валдай серпинтлери,
Сени корюр ай ышыгъы,
Мен гъарибим, сени корьмем,
Назикяняем, Назикянем!..

Султан баба бу шаирге дикъкъатнен бакъты, сонъра: эй пезевенк, сен не гиби шиир айтасынъ шу? Недир о алдай-валдай серпинтлери экен? Не бичим къуш тили, я?
Бу – къурназ шаир диюр – къуш тили дегиль де, ама мен икямет эттигим еринде яйынлангъан тиль экен, шиведир я. Насыл, гюзель ми шиирим?
Бильмем, артыкъ, - диюр Султан баба, - мен ярысындан анъламадым. Бир даха окъу, бакъайым. Къурназ шаир алдай-валдайны даха бир кере окъуды, ве окъугъанда къыз отургъан тарафына атешли назарларыны ташлар эди. Бойле эеджанлы бир тарзда озюнинъ "Назикянем, Назикянем!", текрар этти ки, къыз, "гъалиба о экен, меним севгилим шаирим", - деп тюшюнмеге башлады.
Султан да индепейип отурур эди. Къурназ шаир диюр: Хазретлерим, мына мен окъугъаным шиир энъ нагъмели, энъ гюзель олду. Не япайыкъ? Верир мисинъ манъа озь къызыны?"
Масалда о къурназ шаир ким экен ве онунъ къурназлыгъы да белли олду, къыз севген шаир да тапылгъан, о бир гемиджи экен. Ёлджулукътан къайтгъанда озь шиирини сонъуна къадар окъуды, ве Султан сарайнда яшамакъны башлады.
Эльбетте, базы шаирлер озь иджадында шиир даха меджазлы, манасы даа терен олсунъ, я да бир кимсе къолай-къолай анъламасынъ деп, сёз яратмасы, уйдурма этелер, бекленильмез бензетме, кинае къуралар. Рус эдебиятындан мисаль кетиргенде бу фаалиетнинъ хатта айры мезхеблер ве эдебий джерьянлары анмакъ мумкюн. Бунунъ темелинде бойле рус шаирлери олгъан: Даниил Хармс, Велимир Хлебников, В. Маяковский… Шимди де бу "моданынъ" аляметлерини "постмодернизм" айтылгъан эдебиятта сыкъ-сыкъ корип билемиз. Амма Риза Фазылнынъ сёзлерини текрар этерек: бу "нонсенс" ки, шаир озь шиирлер язылгъан шиве бутюн миллетни къонуштырмакъ гъайрет этсинъ. Бойле ишни дюнья даа корьмеди.
Тилимизде "дудакълыкъ" я да "къулакълыкъ" деген къаидеси хич ёкъ, затен оламаз. Дудакъларнынъ актиф чалышмасы иле беш дане сес чыкъарыла: "о – ö", "у – ü", ве сёз сонъундаки "в", затен – "w" (келюв). Бунлардан созукълар - "о / ö", "у / ü" (Чобан-заде таснифине коре "саителер") – танълай аркъасы деп сайыла (рус лингистикасында – заднеязычные). "W" акъкъында Чобан-заде аслында бир шей язмай ки, бу сес айры шивелерине аит олгъаны ичюн, эдебий тильде къулланыламаз деп тюшюнген эди.
Лекин, бутюн тюрк тиллеринде айны бир умумий сыфат бар экен – сеслернинъ уюшмасы (сингармонизм). Бу да къаиде дегиль – тиллеринъ табий васфыдыр (свойство). Бутюн созукълар я къалын, я да индже олабилир. Онъа коре сёз тертибатында бунъа уйгъун олгъан сеслернинъ теркиби де олмалы. Меселя, "олур" сёзюнде экинджи эджада къалын "о"-дан сонъра кене къалын "у" олмалы, "ю" оламаз. "Ölür" сёзюнде исе "ю" яни "ü" олмалы, ве саире. Риза Фазыл тарыфындан мисаль ичюн кетирильген "олмуш" ерине "олмыш" шекли бир шейнинъ исбаты олунамаз. Биринджиде Гъазы Гирай арап уруфатынен язылгъан шииринде бу сёз " اوﻟﻤﻮﺶ" шеклинде яни "вав" ишарети иле  акис эттирильген. Бу ишарет адет узьре "о" ве я да "у" оларакъ окъула. Затен башкъа ерлерде айны сёз "олмуш" деп язылгъан. Эр алда, бойле вакъиалар юкъарыда анъылгъан тюрк тиллерине хас олгъан васфынынъ бозулмасыдыр. Баскаков, Чобан-заде ве башкъа алимлерге коре ябанджы тиллернинъ тесири иле багълыдыр. Меселя, Озьбек тили пек сыкълы тарзда Таджик тили иле къарыштырылды, ве бу тильнинъ тесири корьдю. Затен озьбеклернинъ буюк къысмы тюрклештирильген таджиклар олгъан. Бойле инсанларгъа "сарт" деп айтыла эди. Нетиджеде озьбек тили чокъ ерлерде шу сингармонизмы гъайып этти. Бу джиэттен энъ догъру, ве тюрк лисаний ань-анелерини гъайып этмеген Шиве – Истанбул тюркчесидир. Къырымтатар тилини козь огюнде тутаракъ исе Бекир Чобан-заде озь "Къырымтатар ильмий сарфы" деген китабында къырым шеэр лехджеси энъ назик, индже ве къулакъкъа хош кельген бир шиведир, деп айта. Бу тиль зевклыгъы "эввеля шеэрде ве окъумышлыларда дуюлыр", - деп хуляса чыкъарыр.  

Олег Рустемов, ф.и.н. КъМПУ.

Действия:

1 коммент.:

Yorum Gönder