8 Mayıs 2013 Çarşamba

H.S. Ayvazov ve zamandaşların yazğan eserleriniñ tili türkçe, qırımtatarcamı?


Zaman menşurından keçip, yañı siyasiy renklerge boyanğan ve tarafımızdan ğayrıdan ögrenilmesini talap etken milliy til, şuur meseleleri bugün özüni çeşitli sahalarda aydınlamağa başladı. Qırımtatar milletiniñ Vatan toprağına, variyetine mensüpligini tasdıqlamaq ihtiyacı sayesinde mezkür sualler ğayriy medeniyetler dairesinde degil, kendi mühitinde bile çezilmek üzerindedir. Ana tili ve halq ayrılmaz bir parçası olmaqnen beraber aynı zamanda
içtimaiy kütleleriniñ bölünmelerinde de sebepçi olup çıqa. Bu yerde ğayeviy prensipleriniñ sağlamlığını etnonim, endoetnonim, ekzoetnonim kibi noqtalarınıñ biribirine uyğun yoqsa zıt kelgenini añlamaq ve añlatmaq içün kelecekte özüni mutlaq hür devleti sıfatında tasavvur etken milletniñ haqiqiy adı, tili ve hatta yazısınıñ doğrusını araştırmaq kerekligini tanıymız. Böyleliknen, evvel yapqan çalışmalarımızda XIX soñu ve XX yüzyılınıñ ilk yarısı zarfında şekillenip yetişken qırımtatar edebiyatınıñ hususiy çizgilerinden bu lingvosemantik qaramaqarşılığını qayd ettik. Faqat, o devir yazıcılarımıznıñ resmiy tili esasında başlağan devamlı tartışmalarınıñ mahiyetini açıqlamaq niyetile ne qadar vesiqalı materiallarını misalge ketirsek bile, şimdi bularnı dayanıqlı bir delil olaraq saymaq daha erte dep tüşünemiz[1]. Çünki edebiy-tenqidiy “qazuvlarımıznıñ” terenleşmesinen hep meraqlı faktlarını rastketiremiz. Bu vesile, İsmail Gaspralınıñ teşebbüsiyle Qırımda gazetacılıq añanesiniñ vucutqa kelmesinen beraber halqnıñ etnik adı, tili, yazı şekli yanında “millet”, “qavm”, “ırq”, “şuub” kibi meseleler de müsülman matbuatında ayrı yer alğanınına diqqat çekmeli. Velhasıl, mevzunıñ mürekkepligi II Cihan Muharebesinden evvel nefis sanaatında qalemni sınağan qırımtatar yazıcıların tili qırımtatarca yada türkçe kibi suallerniñ halâ ögrenilmegeninden ibarettir. Misal olaraq, V. Radlov, A. Samoyloviç, A. Krımskiy, B. Çobanzade, H. Ayvazov, Ü. İpçi, H. Odabaş, H. Giraybay, T. Boyaciyev, N. Şeyhzade, S. Şemyi, Ş. Şevket, A. Altañlınıñ çalışmalarında bu mesele umumiyetle ğayeviy, yani türkçülik ve tatarlıq cihetten añıla[2]. Velâkin grammatik, leksik baqımından inceleme sırası kelgende, yazılı tiliniñ mahalliy qırımtatar tilinen hiç bir alâqası olmayıp Osmanlı türkçesiniñ tesirinde bulunğanı haqqında izahatlar berile. Yuqarıda añılğan türkolog Samoyloviçniñ fikrine köre, qırımtatarlarnıñ resmiy tili ğarp, cenüp türkçesi yoqsa İdil-Ural tatarcasınen yoğurlaşıp meydanğa kele.
Zamanımızğa qadar eski bediiy metinlerinen kiril varyantında tanıştığımızdan ötrü, aytılğan muammalar nazariye çerçivesinden asla tış çıqmaz edi. Bugün ise, qırımtatar ilminde latin hurufatı üzerinde ğayrıdan başlanğan ameliy iş unutılğan lingvistik meseleleriniñ canlanmasına kene bir yer berdi. Keza, Çelebicihan, Ayvazov, Aqçoqraqlı, Kermençikli ve daha bir sıra edebiyat erbaplarınıñ soñ zamanlarda yañı elifbesi ile basılğan eserler türkçedir, diye zannetkenlerniñ sayısı az degil. Bular, “memeden kesilgen” Ziya Gökalpnıñ mizahlı “G”li veyahut “yor”, “mış” (“muş”), “iz” (“uz”) yalğamalı sözlerine aldanğanı kibi, qırımtatar metinleriniñ semantikası, milliy ahenki, nutuq teşkili, cümle tiziliş sisteması, müellifniñ milliy dünyabaqışlarına esaslanğan mecaziy teñeştirmelerini diqqatsız qaldıra[3]. Böyle ise, halq ögünde çıqışlarda bulunırken, Türkiye türkçesile qırımtatar tiliniñ muqaddesligini israrlıqnen añlatqan I. Milliy Qurultayınıñ vekilleriniñ hararetli nutquları sahte demek?!. Hasan-Sabri Ayvazovnıñ aytqanı kibi: bugün qafalarımız, dimağlarımız, yeñi fikirler, yeñi zihniyetler, yeñi tüşüncelerle tolup taştığı halda fikrilerimizi, tüşüncelerimizi, maqsat ve meraqlarımızı añlatacaq, ifade idecek, dinleyenleri qandırabilecek tilimiz de yoqtur demek?!.[4]. Ve haqiqaten, hatır sorulacaq durumda bulunır ekenmiz: “Yoq, bizim degil, türkçedir!..” diye milliy özgünligimizni qaviyleştirecek eski variyetimizden, tirihimizden, bediy sözümizden vazgeçkenimiz tuhaf bir şey degilmi?!. Ne de olsa, Ayvazov özü de meselesiniñ çezilmesine hisse qoşmaq istegeni kibi, 1926 senesi “Yeñi dünya” gazetasında böyle yaza: “Ben arabi ve farsiyniñ müselsel (zıncırlama) terkiplerine qarşı şimdi başı 182, 183, 184-nci nomerolarda degil, bundan 20-25 sene muqaddem isyan itmiştim... Benim iddia ittigim til: ne eski Osmanlı Saray şairleriniñ “tantanadar” tilleri, ne de “şair” Alkedayın: “Sırmalap işlengen başmaqlı kördüm” kibi “davulnıñ tez qaqılmasıday, zurnanıñ çıqıldamasıday...”[5] hem qulaqlarımızı, hem ruhumızı tahriş iden[6] çirkin ve qaba bir tildir. Benim iddia ittigim açıq, sade, zarif, güzel edebiy ve ilmiy bir tildir. Bu til mevcuddır, yaşıyır, yaşayacaq, ilerileyecektir. Bunuñ yoluna atılmaq istenilen “dikenler”, atanların vucudına kirecektir. Bu güzel til, yoluna emel, zafer demetleri, teraqqi ve yeñilik çiçekleri serpmek durmadan yürüyecek, ilerileyecektir... Buña qarşı qoparılacaq isyanlar, şüphesiz, aqim[7] qalmaya mahküm olacaqtır... “Çatırtavlı”nıñ tilile çıqmış “Yeşil ada” ile, bugün Odabaş tilile çıqan “Oquv işleri” bu davamıza pek sağlam ve qaviy bir til teşkil ider”[8]. Yuqarıda nümüne olaraq ketirdigimiz qıymetli parçası üzerinde pek çoq mualâzalar yapmaq mümkün. Şahsen, H.S. Ayvazovnıñ icadiy yolunı tahlil etkende, onuñ yıllar devamında vaaz etken ğayeleriniñ sabit, qatiy olmağanı kibi sezile. Bunuñ örnegi purizm, yani til temizligi ideallarına sadıqlıq köstergen H. Odabaş ve onuñ 1918 senesi “Millet” gazetasında basqan “Mevlüt bayramı” adlı ertegesinden bir parçası olabile: “Başqa türlü yazmaqçün gazetten maña yer bermiyler, sen tatarca yazasıñ, gazetniñ resmiy tili ise türkçedir. Biz saña bir ertegelik yer beremiz, başqa yazılarıñnı qabul etmemiz dep, aytalar. Qateceksiñ, öz memleketimde öz tilimnen yazmağa yol bermegen soñ, men de bütün yazacaq şeylerimni gazetniñ ortasından çekilgen bu qara çizginiñ astında ertege suretinde yazmağa mecbur olam…”[9]. Böyleliknen, sekiz yıldan soñra Odabaşnıñ muharriligi altında çıqqan “Yeşil ada” ve “Oquv işleri” mecmualarınıñ til funktsionalligi davasında sağlam, qaviy bir til teşkil etkenini bahs etken Ayvazovnıñ sözleri o zamannıñ içtimaiy-siyasiy şaraiti kibi davalı, ekimanalıdır. Soñkisiniñ fikiretüvler hronolojisini izleyerek, sırf “tatar”, “türk” mürekkep söz oyunını bir taraftan ve ekinci yaqtan ise milliy ilmi talaplarına riayet etken ortaq bir tilini meydanğa ketirmek haqiqiy arzusı üstünligini köremiz. Bu yerde Türkiyeden ayrılmaq (qoşulmaq) meselesi degil, qırımtatarlarnıñ qadimiy hurriyetperverlik hissesi birinci planğa sürülğeni kibi, Qırım matbuatınıñ tili de ameliyatqa keçirilip kiçirilmegen bir “Ğarp türkçesi” projesi sıfatında qala[10]. Bu lingvistik olayına yararlı izahatını berecek olursaq, 1931 senesi “Yeñi dünya” gazetasında “V.D.” harfleri ile imzalanıp basılğan “Edebiy tilimiz haqqında” adlı maqalesine muracaat etmeli. Müellif, o devir qırımtatar edebiy tiliniñ inkişaf yolu başında turğanlarını tasnif ile böyle ayıra: 1. Tatarcılıq maqsadı altında çöl şivesiniñ üstünligini ileri sürip purizmge doğru ketkenleri; 2. Yalı boyu şivesile pantürkzm siyaseti; 3. Rusçulıq ceryanınıñ kenişlenmesine qol tutqanlarıdır[11].

Devamı bar.



Diger qullanılğan menbaalar:

1.      Çobanzade B. Türk-tatar diyalektolojisi (Kiriş). − Simferopol: “Tavriya” neşriyatı, 2009. − 96 s.
2.      Kerimov İ. Medeniy esnas (1920 − 1938 ss.).  − Simferopol: Tavriya, 1997. − 496 s.
3.      Kerimov İ.A. Krımskotatarskaya periodiçeskaya peçat dovoyennogo perioda / Elektronik ceryanı: http://tatkonvolut.at.ua/publ/kerimov_i_a_krymskotatarskaja_periodicheskaja_pe-chat_ dovoennogo_perioda/1-1-0-91
4.      Seyidcelil Şemi. Dört senelik harp ve türkler // Millet. − 1918. − № 44. − İyün 12
5.      Seyidcelil Şemi. Tilimiz // Millet. − 1918. − № 84 − Avgust 6
6.      Memet Nuzet. Qırımnıñ çöl hayatından: saylama eserler cıyıntığı. − Simferopol: Dolya, 2003. − 240 s. − Qırımtatarca, kiril hurufatında



[1] Kermençikli Cemil. Ma-bih-il-iftiharım. − Qırımlıqtır menim ğururım / tert. et.: Т.N. Kirimov. – Aqmescit: Qrımdevoquvpedneşir, 2005. – 135 s.; Tvorçeskoye naslediye Cemilâ Kermençikli: Monografiya. – Simferopol: Ocak, 2007. – 164 s.; Millet cevherleri: Noman Çelebicihan, Cafer Seydahmet, Hasan-Sabri Ayvazov, Habibullah Odabaş, Osman Murasov, Cemil Kermençikli, Abdurahman Qadrizade: 1917 − 1920 ss. “Millet” gazetasında basılğan edebiy-publitsistik eserler. Hrestomatiya / tert. et.: Т.N. Kirimov. − Simferopol: QCİ «Qırımdevoquvpedneşir» neşriyatı», 2012. − 716 s.
[2] Samoyloviç A.N. İzbrannıye trudı o Krıme; [red.: E.G. Emirova; vstup. statya A.A. Nepomnyaçego]. − Simferopol: Dolya, 2000. − 296 s.; Aziz şehitimiz Hamdi Giraybaynıñ “Qırım tarihi” dissertatsiyasınıñ ilâvesi: Qırım edebiyatına bir baqış // Yıldız. − 1995. − № 3. − S. 18 – 20; Çoban-zade B. Kırımtatar edebiyatında Kurultaycılık ve milletçilik − Bакı: Azerbaycan İlmi tedkik institutu neşriyatı, 1929. − 38 s.; Çatırtavlı. Bütün yazıcılarımızğa: qaysı til? // Millеt. 1918. Avgust 23, 25; Seyidcelil Şemyi. Tilimiz // Millet. − 1918. − 84. − Avgust 6; Şamil Şevket. Tatar dili ve edebiyatı // Millet. − 1918. − Avgust 15; Şeyhzade N. Tilimiz ve edebiyatımız haqqında bazı qaydlar // Azat Qırım. 1943. mart 30; Boyaciyev T. İnqilâp devrinde qırımtatar yaşlığı: qırımtatar yaşları arasında burjua milletçiligi ceryanı ve kommunist hareketi tarihiınden qısqa bir oçerk. − Aqmescit: Qırım devlet neşriyatı, 1930. — 108 s.; Altañlı A. Şamil Tohtarğazı ve Çergeyev // Bolşevik yolu. − 1925. − № 4. − S. 29 – 31.
[3] Misal olaraq, 2003 senesi qırımtatar klassik yazıcısı M. Nuzhetniñ icadına bağışlanıp çıqqan kitabın izahatlar bölüminde tertip eticisi tarafından “eskiden edebiy tilimiz olğan osmanlıca” kibi qırımtatar medeniy evrimine zıt kelgen, yañlış müalâzalarğa rastkelinmek mümkün / Memet Nuzet. Qırımnıñ çöl ayatından: saylama eserler cıyıntığı / tertip etici, izahatlarnıñ müellifi N.S. Seytyağyayev. − Simferopol: Dolya, 2003. − S. − 193. − 240 s. − Qırımtatarca, kiril hurufatında
[4] Ayvazof. H.S. Bizde edebiy ve ilmiy dil lâzimmi, degilmi? // Yeñi dünya. − 1926. − № 183 (1059). − Avgust 12.
[5] Bu sözleri U. İpçi yoldaşın “İleri”de basılmış “Küreş” nam hikâyesinden alınmıştır
[6] Tırmalağan. − T.K.
[7] Neticesiz. − T.K.
[8] Ayvazof. H.S. Bizde edebiy ve ilmiy dil lâzimmi, degilmi? // Yeñi dünya. − 1926. − № 185 (1061). − Avgust 14.
[9] Çatırtavlı. Mevlüt bayramı (kiçkene ertege) // Millet. − 1918. − № 177. − Dekabr 19; Millet cevherleri: Noman Çelebicihan, Cafer Seydahmet, Hasan-Sabri Ayvazov, Habibullah Odabaş, Osman Murasov, Cemil Kermençikli, Abdurahman Qadrizade: 1917 − 1920 ss. «Millet» gazetasında basılğan edebiy-publitsistik eserler. Hrestomatiya / tertip etici Т.N. Kirimov; [muharrirler: İ.A. Kerim, U. Edemova]. − Simferopol: QCI «Qırımdevoquvpedneşir» neşriyatı», 2012. − 716 s. − S. 18-19.
[10] Cafer efendi Seydahmetin siyasiy nutqu // Millet. 1918. − № 24. − May 19; № 26. − May 21; Millet cevherleri: Noman Çelebicihan, Cafer Seydahmet, Hasan-Sabri Ayvazov, Habibullah Odabaş, Osman Murasov, Cemil Kermençikli, Abdurahman Qadrizade: 1917 − 1920 ss. “Millet” gazetasında basılğan edebiy-publitsistik eserler. Hrestomatiya / tertip etici Т.N. Kirimov. − Simferopol: QCİ «Qırımdevoquvpedneşir» neşriyatı», 2012. − S. 126. − 716 s.; Ayvazov H.S. Edebiy, ilmiy tile doğru! // Yeñi dünya. − 1927. − mayıs 29.
[11] Kerim İ.A. Medeniy esnas (1920 − 1938). Aqmescit: Tavriya, 1997. 496 s. − S. 228
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder