10 Aralık 2014 Çarşamba

Къырымтатар тилинде зарфларнынъ синтактик хусусиетлери

Зарфларнынъ синтактик хусусиетлери онынъ семантикасындан келе. Зарфлар джумледе фииль ве сыфатларнен багъланып келелер. Фиильнен багълангъанда олар а) чешил ал джумле азаларыны, б) фииль алямети (айырыджы) функцияларны бильдирелер. Сыфатларнен багълангъанда зарфларнынъ джумле аза ролю азлаша. Онынъ ичюн джумле аза киби айырылмай. О тек айырыджынынъ манасыны азлаштыра, я да къуветлендирте [3, 138].
Айырыджы, тамамлайыджы, хабер функциясында олгъан зарфлар.
Зарфлар эсасен джумледе ал функциясында ишлетиле. Амма бунен онынъ функциясы сынъырланмай. Олар дигер джумле азасы да ола билелер, яни хабер теркибинде айырыджы, тамамлайыджы. Бу ерде олар предикатив косьтергичлерни къабул этелер:
Талебелернинъ эписи мындамы? Бабанъ бу ердеми?
Зарфларнынъ ери де денъише. Хабер киби джумленинъ сонъунда келе.
Кимерде хабер-зарфларнынъ предикативлик костергичлери олмаз:
Акъыллы эр вакъыт огде. Саат десенъ де еринде. Сен анда – мен мында. Акъыллы экенсинъ, айткъанынъ догъру [8, 100]. Сизде эр шей аксине [8, 110]. Лякин оларны огренмек кучь [6, 127]. Койде адам пек аз [8, 85].
Вакъытны косьтермек ичюн хаберлерде эди ярдымджы фииль ве экен, эмиш модаль сёзлер ишлетиле биле.
чокъ эди: Одаларда адам чокъ эди.
чокъ экен: Багъчада джевиз чокъ экен.
чокъ эдилер: Базар ичиндеки чайханеде Темирбекнинъ таныш-билишлери чокъ эдилер.
Менфий шекильде кельген зарф-хаберлер дегиль менфий дереджеликтен багълана:
Огълан анда дегиль эди. Тапкъанынъ джойсанъ языкъ дегиль.
Кимер зарф шекиллери, сыфат сёз чешитине кечип (конверсия олып), предметнинъ аляметини бильдирелер ве айырыджы функциясыны беджерелер:
чокъ алма. Аз одун кетирдинъ.
Къырымтатар тилинде тамамлайыджы зарфлар аз расткелелер. Субстантивация олып, зарфлар тамамлайыджы ролюнде ишлетиле. Олар келиш аффикслерни къабул этелер:
Бугунни къоюнъыз да, ярынгъысыны ойланынъыз.
Берильген джумлелерде коремиз, зарфлар хабер теркибинде айырыджы, тамамлайыджы функцияларында ишлете билелер.
Зарфлар иш-арекетнинъ аляметини бильдирелер ве олар иза еткен сёзнинъ огюнде ерлешир. Эсасен зарфлар фиильни иза етелер.
Бу меселелерни джумлелерде бакъайыкъ. Бу чешитлери энъ чокъ расткеле. Не ичюн зарфлар фииллерге бойле ер айыра екен? Биринджиден, джумледе энъ чокъ расткельген функция бу ал функциясыдыр. Алнынъ функциясы иш-арекетни конкретлештирмек, онынъ ерини, выкътыны, шартыны, алыны косьтермек. Амма иш-арекетни бильдирмейлер [4, 341].
Бираз вакъыттан сонъ нефес ала башлады, къайта-къайта эснеди [5, 161]. Бутюн полк джесюрдже курешти [5, 175]. Анифе битайны мен сюфте корьдим [5, 198].
Зарфларнынъ экинджи синтактик хусусиети бу сыра багъынен дигер сёз чешитлеринен багъланувы.
Эсасен олар фииллерге багъланалар: Яхшы чалыштырынъыз, къурсагъы семсин.
– зарф исимлернен багъланыр: Биз анда мектепте турдыкъ. Керекмей, якъында эвде ичип чыкътыкъ [6, 106].
– зарфнынъ шахыс фииллернен багъланувы: Мустафа агъам къатты юкълады [8, 160]. Сен ботен агълайсынъ. Бир-биримизни яшлыкътан бильсекте… О шей эсиме энди тюшти.
– сыфатфииллернен бирикюви: Узакъта тургъан къыз меним аптем эди. Балабанов цех ёлбашчыларыны яхшы тызыкътыргъан сонъ, ишини битти сая [7, 171]. Энвер саба тургъан сонъ, геджедеки вакъианы хатырлады.
алфииллернен бирикюви: Бу ерде отурып, джевизли лакъша ашады [6, 53]. Саат онда чыкъып кете, бешлерде зар-зорнен къайтып келе [7, 171].
– исимфииллернен бирикюви: китапны яваштан окъумагъа башлады. Энди эписини енъиден башламакъ керек оладжакъ [6, 121].
– зарфларгъа конверсия олып кечкен сыфатлар исимлернен багъланмакъ мумкюн: Мейданда чокъ адам топланды.
– сыфатларнен багълана, бу ерде аляметини кучлендире: чокъ кучьлю олгъаны ичюн
– зарфларнен: Мелек апте исе сальте терс тыраш эте [7, 162]. Токътаргъазы башыны енъгильден онъгъа-солгъа къакъытты [6, 105].
Къырымтатар тилинде джумледе эки вакъыт зарфлары ян-янаша келип, бириси умумий мананы, дигери исе конкрет мананы ифаделей. Я да вакъыт зарфы ер зарфынен ишлетиле:
Экинджи куню саба зияде сандыракълады [7, 160]. Акъшам аш вакътында мен Эсманен къаршы-къаршыгъа отураджагъым [7, 86]. Ярын… уйледен сонъ келирсинъиз [6, 202].
– зарфлар замирлернен бирикюви: Бугунь биз мусафирликке бардыкъ. Бир заман манъа да мавы дуракъта корюнди дюнья.
Бойле этип зарфлар исимлернен, фииллернен, сыфатфииллернен, исимфииллернен, сыфатларнен, зарфларнен бирикип келелер.
Бир чокъ мисаллерни талиль эткен сонъ бойле нетиджеге кельдик: фииллернен выкъыт зарфлары, ер зарфларына коре, даа чокъ бирикип келе.
Эгер джумледе бир къач зарф ишлетильсе, биринджи вакъыт ве ер зарфлары ишлетилир, сонъра исе дигерлери келир:
Шу куню акъшам устю Али къартбабанынъ торуны Энвер чёльге якъарлыкъ топламагъа чыкъты [8, 185].
Бойле джумлелерде зарфлар бир сёзге дегиль де олар джумледе кечкен иш-арекетнинъ вакъыт ве ерини бильдирелер.
Тарз алы функциясында ишлетильген зарфлар
Джумледе тарз аллары эсасен арекет бильдирген зарфларнен ифаделенелер. Оларнынъ арасында эм асыл, эм япма зарфлар расткеле. Бакъылып чыкъкъан джумлелерден корюне ки, тарз алы функциясында япма зарфлар, асыл зарфларгъа коре, чокъ ишлетилир.
Зарфларнен ифаделенген тарз аллары бойле аляметлерини бильдирелер:
– иш-арекетнинъ кейфиет (качественную) характеристикасыны:
Рус тилини мукеммель бильсем, мен де окъутыр эдим [6, 107]. Темелли кельдинъми? [6, 110]. Нечюндир акъшамгъа таба о яхшыджа ишлей эди.
– иш-арекетнинъ косьтерилюв (проявления) дереджеси: Чалт окъуй. Бутюнлейин битирмеге истейлер. Энди аджеле-аджеле келип кетмек [6, 181]. Дефтерни къолтугъына къысты, бирден токъталды [6, 135].
иш-арекетнинъ япылув усулы: Талебелер бирге кирдилер. Абдурешид Медиевни бир агъыздан шеэр управасынынъ гъалавасы сайладылар [6, 147]. Не олгъан бедава гъайып олмадылар!
– тарз алы вазифесинде ишлетильген зарфлар. Олар иш-арекет не олсада япыладжакъ олгъаныны косьтерелер. насыл зарфы ишлетиле: Насыл олса да бу китапны сенден алмагъа керек. Эп бир къайтып кельди [6, 165].
тарз алы вазифесинде ишленильген зарфлар иш-арекетнинъ сырасыны косьтере: невбет-невбет: Репетициялар невбет-невбет, оджаларнынъ эвинде олды [6, 180].
тарз алы вазифесинде ишлетильген зарфлар мунасебетчилернен бирикип келе: Эм де унутмай айт: вакътындан эвель атылып чыкъмасын. Сонъки кере сорайым, анълайсынъмы? Олар чокътан берли чалышалар, – мен машинагъа бу йыл сюфти миндим. [7, 110]. Сачлары сол якътан сагъ тарафкъа таралгъан [6, 137].
Иш-арекетнинъ дередже ве ольчю функциясында ишлетильген зарфлар.
Иш-арекетни микъдар тарафындан косьтергенде зарфлар джумледе ольчю алыны бильдирелер. Бу маналар бойле зарфларнен ифаделенир:
аз зарфы: Огъланны аз коре [6, 168].
чокъ зарфы: Чокъ корьген, чокъ билир [аталар сёзлери].
бираз зарфы: Ишке киришмезден эвель бираз къапынайыкъ [8, 91].
баягъы зарфы: Албуки вакъыт баягъы олгъан [6, 176].
аз бучукъ зарфы: Даянынъыз аз бучукъ, Бори агъа [8, 99].
Аз, чокъ зарфлары диген сёзлернен де бирикип келелер ве ольчюни ифаделейлер: аз олса да : Аз олса да кетиринъиз.
Иш-арекетнинъ дереджеси текрарлавыны анълаткъан зарфларнен ифаделенмек мумкюн:
янъыдан: янъыдан япмакъ;
къайтабаштан : къайтабаштан къурмакъ;
текрар-текрар, бир даа, къач керелер: Къач керелер шиир язувны быракъмакъ ичюн тевбе эттим [6, 107].
кене: Оджа гизлиден кене бакъты [6, 135].
вира: Хызметчи отура… озю вира тютюн иче [6, 136].
Зарфлар микъдарда сёзюнен бирикип келе: аз микъдарда, чокъ микъдарда, чокъ дефа: Ничюндир пек аз микъдарда нешир этильди [6, 131]. Эп бир айтмам. (сынъырланув манасы бар).
Ер алы функциясында ишлетильген зарфлар.
Зарфнен ифаделенген ер алы бир де бир тарафкъа ёнелишни бельгилей: солгъа, онъгъа, тёпеге, арткъа, огге, алдгъа-арткъа, ичериге.
Ал иш-арекетнинъ япылув ерини конкретлештирмек мумкюн: анда, мында, къаршысында‘, солда, ичериде, бу якъта, алчакъта, юксекте, алдында, артында, тюпте:
Зарфнен ифаделенген ер алы япылгъан иш-арекетнинъ ерини ифаделей: узакътан, андан, мындан, усттен, асттан, тёпеден, теренден , юкъарыдан, ичериден:
Пакъыл киби, къапу ачылды, ичериден эсли киши чыкъты [6, 135]. Мусафир узакътан кельди. Яшлар андан, мындан топланды. Таш тёпеден тюшти.
Зарфнен ифаделенген ер алы арекетнинъ бельгисиз ерини ифаделей: бир ерден, ким биле къайда, къайдадыр, бир ерде, бир де бир якъкъа: Токътап турмакъ мумкюн дегиль… бир де бир якъкъа юрмек керек [6, 106].
Вакъыт алы функциясында ишлетильген зарфлар.
Вакъыт аллары арекетнинъ алямети айры бир вакъытынен багълы олгъаныны косьтере. Олар эсасен фииль-хаберлерни изалайлар.
Бугунь, бу заман, бу вакъыт, шимди, шу анде, шу вакъытта, янъчыкъ: Янъчыкъ юкълагъан эдилер [6, 169]. Башы багълы адам бу дефа чай ичмекте [8, 90].
– Вакъыт аллары арекетнинъ конкрет вакътыны я да алыны анълаталар. Бу ерде вакътыны анълаткъан зарфларны ишлетелер: куньдюз, акъшам, сабалайын, эртен, танъда, кузьде, язда, къышта, тюневин акъшам, кечь маальде: Тюневин акъшам Феми эфенди эвге кечь маальде, нешэли алда кельди [6, 77].
– Арекетнинъ япылувы белли олгъан иштен эвель олып кечкенини ифаделей: тюневин, о кунь, эвель, башталары, яшлыкъта, бир вакъыт, бир заман, былтыр, якъында.
– Арекетнинъ вакъыты дигер арекеттен сонъ олувыны косьтерер: ярын, сонъ, келеджекте, бираз вакъыттан сонъ, экинджи куню, илериде, бурскюнь.
– Вакъыт алы арекетнинъ чокъ олгъаны, я да аз текрарланувыны костерер: кимерде, сийрек, вакъыт-вакъыт, ара-сыра, кимерде бир, сыкъ, арада бир, тосат-тосат.
– Вакъыт алы арекетнинъ девамлыгъыны анълатыр: омюр билля: Сув омюр билля сакъанен котериле эди [6, 147].
чокъ йыллардан берли, чокъ вакъытлардан берли, сабадан акъшамгъадже, уйледен акъшамгъаджа.
– Вакъыт алы арекетнинъ бир вакъыт олмагъаныны анълата билир: ич къачан, ич бир вакъыт: Ич бир вакъыт ёкъ деме.
Макъсат алы функциясында ишлетильген зарфлар.
Иш-арекетни, бир-де бир макъсатнен япылгъаныны бильдирген аллар макъсат зарфларынен ифаделене билирлер: аселет, энъкъастан, махсус, нафиле: Баба баланынъ пармагъыны агъызына къапты, энъкъастан тишлеген олды [6, 122]. Шишени махсус сындырды.
Эсасен макъсат мунасебетлери бир субъект ве бир объектни назарда туталар. S – макъсат – Д
Мен энъкъастан джыгъылсам къавгъа чыкъа.
Субъект истегенине коре, иш-арекет махсус япылы: Сейяр аселет бизден къачып кеткен беллемесинлер.
Кимер сёзлернинъ лексик манасында иш-арекетнинъ конкрет макъсат манасыны коре билемиз: пахыл киби. Дигер сёзлерде исе бу компонент имплицит шекильде олур: Викагъа исе аселет эки-учь кунь корюнмез.
Себеп алы функциясында ишлетильген зарфлар.
Себеп зарфлары джумледе себеп алы олып келелер. Себеп алы иш-арекетнинъ не себептен олувыны ве япылувыны косьтере: чаресизликтен, медарсызлыкътан, ойланмастан, меджбурен, анъсызлыкътан: Бу инсан чаресизликтен агълай. Меджбурен ишни къалдырды.
Бу категория – логик категориясыдыр, чюнки компонентлернинъ арасында багъ логик мунасебет иле япыла. Бу анълам эки тарафлы олгъаныны козь огюнде тута: себеп ве нетидже. Джумледе бойле корюниши ола билир:
Д¹ – сёз, сёз шекли, себеп манасыны ташыгъан предикатив бирлем,  Д²,
Д² иш-арекетнинъ (Д¹), нетиджеси олур. Иш-арекетнинъ субъекти айны олмакъ мумкюн. Меселя:
Ойланмастан эр шейни айтып берди.
(Д²) Айтып берди, чюнки (Д¹) ойланмады.
Къырымтатар тилинде себеп ве макъсат зарфлары сонъуна къадар даа шекилленмеди. Буларны зарфларнынъ чокъ олмагъанында, сынъырлары конкрет дегиль.
Бойле этип, зарфлар джумледе чешит синтактик функцияларыны беджере билирлер. Зарфларнынъ эсас синтактик функциясы – вакъыт, ер, макъсат, себеп, тарз, микъдар алыдыр. Амма джумледе зарфларнынъ функциясы тек ал функциясы дегильдир. Зарфлар джумледе хабер теркибинде айырыджы, тамамлайыджы функцияларыны да беджерелер.

Эдебият:

1.        Дмитриев Н. К. Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. Морфология / Н. К. Дмитриев. – М. : Изд-во Вост. литературы, 1955. – 336 с.
2.        Лингвистический энциклопедический словарь / гл. ред. В. Н. Ярцева. – М. : Большая Российская энциклопедия, 2002. – 709 с.
3.        Меметов А. М. Крымтатарский язык. Морфология / А. М. Меметов, К. Мусаев. – Симферополь : Учебно-педагогическое издательство, 2003. – 288 с.
4.        Мещанинов И. И. Члены предложения и части речи / И. И. Мещанинов. – Л. : Наука. Ленинградское отделение, 1978. – 387 с.
5.        Абдураман Иса. Октябрь ёлунен / И. Абдураман. – Ташкент : Гъафур Гъулям адына эдебият ве санъат нешрияты, 1968. – 420 с.
6.        Алядин Шамиль. Иблиснинъ зияфетине давет / Ш. Алядин. – Ташкент : Эдебият ве санъат нешрияты, 1979. – 216 с.
7.        Умеров Э. Йылдызларгъа догъру / Э. Умеров. – Ташкент : Эдебият ве санъат нешрияты, 1983. – 280 с.
Эмиров Иззет. Икяелер / И. Эмиров // Ягъ, ягъ ягъмурым. – Ташкент : Гъафур Гъулямадына эдебият ве санат нешрияты, 1986. – С. 78 – 99.

Аджимамбетова Г.Ш. (Украина, Къырым)
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder