9 Aralık 2014 Salı

Sürgünlikten soñ 1990 – 2012 ss. devirde qırımtatar teatri

Tetqiqatımız mevzusınıñ aktualligi qırımtatar medeniyetiniñ saqlanuvı ve inkişafınıñ keskin ihtiyacına şart etip qoyula. Sürgünlikte bulunuv qırımtatar etnosınıñ bütün terkibine menfiy tesirini kösterdi. Ameliy-dekorativ sanatı çeşitleriniñ özgün inkişafı toqtaldı ve bazıda atta bütünley bitti. 40-ncı senelerniñ başından ta elli yıl devamında qırımtatar teatrosı çalışmadı. Belli bir derecede nesiller arasında medeniy mirasçılıq bozuldı.
Qırımtatar halqınıñ bundan soñ inkişafı medeniyetiniň ğayrıdan canlanuvınen üzviy bağda buluna, çünki medeniyet – bu halqnıň canıdır. Böyle ğayrıdan canlanuv ve ilerige taba inkişaf yaş nesilge öz halqınıñ maneviy menbaalarını ögrenmege yardım eter, etnomedeniy hatıra ananelerni saqlamağa vasta olur. Onıñ içün qırımtatar medeniyetiniñ umumiy tarzı ve, ayrıca, teatro sanatınıñ ğayrıdan canlanuvı tek özü aktual olmaqnen birge, Qırımnıñ tamır halqlarından biri – qırımtatarlarnıñ tolu ayat yaşaması kontekstinde aktualdir. Başqaca söylegende, medeniyetniñ ğayrıdan canlanuvı – bu tek qırımtatarlar degil de, Qırımda yaşağan episi milletlerniñ estetik ve ahlâqıy cehetten türlenüvine bir şarttır.
Mevzunıñ aktualligine qırımtatar teatriniñ qayrıdan tiklenüvi murekkep ve çoqtaraflama protsessi olması şart ola. Ğayrıdan tiklenüviniñ maqsat ve vazifeleriniñ ayatqa keçirilüvi tek içtimaiy-iqtisadiy ve siyasiy resurslarnıñ bar oluvına bağlı degil. Ğayrıdan tiklenüv protsessi salmaqlı ilmiy esaslarğa qurulmaq kerek, yani medeniyet boyunca ğayrıdan tiklenüviniñ mahiyeti, doğrulışı, mundericesine bağlı faktorlar zemaneviy ilmiy bilgiler sisneması kerek.
Qırımtatar teatro sanatı devamlı tarihiy yoldan keçkeni, S. Kerimovanıñ «Страницы истории крымскотатарского довоенного театра и драматургии» („Cenkten evel qırımtatar teatro ve dramaturgiyasınıñ tarih saifeleri”) adlı, XIX as. soñu – XX as. başı teatri boyunca milliy matduat materiallarını tafsilâtlı ögrengen monografiyasını ve XX as. 20-30 ss. boyunca çoq menbaalarda ğayet tafsilâtlı aksini tapa.
İ. Zaatov «Кримськотатарський національний театр (сторінки історії)» („Qırımtatar milliy teatrosı (tarih saifeleri)”) kitabında 20 as. 90-ncı senelerde qırımtatar teatriniñ ğayrıdan tiklev tarihiniñ ayrı noqtalarını aydınlattı. Zemaneviy qırımtatar teatro sanatınıñ irişmeleri aqqında devriy matbuatta E. Çerkezova, F. Vait, M. Halilova, G. Useinova maqalelerde haber bereler.
Şubesiz ki, qırımtatar teatriniñ tarihı tamam ile yarım asır devamında öz teatro ananelerini inkişaf ettirip olamağanı qırımtatar halqınıñ facıalı taqdirinen üzviy bağdadır. 1989 s. başlap, Qırımda qırımtatar teatriniñ ğayrıdan canlanuvı başlandı. Bu, büyükten büyük meraq doğurmaqtan ğayrı, halqnıñ ruhiy cehetten köterilmesine de küçlü siltem oldı.
İlkide 1989 s. mayıs 23-te M. Gorkiy adına akademik rus drama teatri yanında Qırımtatar muzıka-drama teatr-studiyası teşkil etilgen edi. A. Dittanova, M. İbraimova, S. Osmanov, A. Cemilev, S. Umerovlardan aktörlar icadiy taqımı meydanğa keldi. Oña İ. Bahşış ve D. Bekirov reberlik yaptılar [2].
1990 s. mart 30-da, endi Qırımtatar muzıka-drama teatr-studiyası esasında Qırımtatar muzıka-drama teatri meydanğa ketirile.
Eger de baştan, qırımtatarlarnıñ Vatanına avdetinden, qırımtatar ziyalılarnıñ teşebbüs gruppasınıñ talabı olğan teatriniñ açıluvı siyasiy qarar olsa, 20 yıl soñra Qırımtatar teatri Ukraina teatr haritasından degerli yer aldı. Ayrette qaldırğan, özgün, hususiy energetikağa malik olğan spektakller teatrşınaslar ve, eñ emiyetlisi, seyircilerde aqiqiy meraq doğurdılar. Lâkin ğayet ağır içtimaiy-iqtisadiy alda olğan, birinci maqsatları ev qurmaq, qorantasını baqmaq, qırımtatarlarnıñ şaraitleri teatrlerge qatnamaqqa çoq qanaat bermey edi. Çalışmaq içün teart fiyatlarnı ucuzlaştırıp, qırırmtatarlar toplu yaşağan yerlerde köstermege mecbur oldı. Spektakller milliy tilde qoyula ve rus tilli eali içün añlaşılmaz edi, şu sebepten seyirciler dairesi tarlaşa ve kelir az ola edi.
Bu künlerde Qırımtatar teatri, qırımtatar icadiy taqımına pekitilgen yekâne bina, qırımtatar medeniy merkezi. Bu şaraitlerde Qırımtatar teatri öz esas missiyasını böyle etip añlata: içtimaiy añına halqnıñ ğaye ve degerlliklerini bildirmege ve adamlarda icatqa aveslik doğurmaqtır. Teatr öz halqınıñ ruhiy dünyasını şekillendirmege, halqnıñ medeniy ananelerini saqlamaq kerek, kelecek nesilni umuminsan ahlâq degerliklerine köre terbiyelemege, qırımtatar teatrini inkişaf ettirgende, seyircilernen zemaneviy teatro tilinde qonuşmağa kerek. Bundan da başqa, teatro qırımtatar tiliniñ saqlanması ve inkişaf ettirmekte esas vastalardan biridir.
1990 s. aprel 15-te Y. Bolatnıñ pyesasına V. Anosov ve S. Osmanov tarafından sanalaştırğan „Arzı qız” spektakliniñ kösterilmesi ğayrıdan canlanğan teatriniñ açılmasını qayd etti.
Qırımtatar teatri repertuarlı teatrleriniñ esabına kire ve çeşit saalarda çalışqan mutehassıslarnıñ davet etilmesi, azırlav, seçip alınmasından fayda, o, daimiy truppasına has olmaqtan başqa, bu taqımda Ukrainanıñ icadiy aliy oquv ustalıqnıñ esaslarını ögrengen aktörlar, teatrde, buyuk nesil sana ustalarınen beraber, rejissörlarnen çalışqanda öz zenaat bilgilerini terenleştirdiler [5].
Teatrniñ esasçılarına rastkelgen ciddiy meselelerden biri – kadrlarnıñ, aktörlar, rejissörlarnıñ azırlavı endi çezilgen edi. Böylesinen, 1995 – 2000 ss. Harkov sanat institutında 12 adam aktörlıq fakultetinde oqudı. Kiyev devlet teatro sanatı institutında 2001 senesinde 14 aktör ve 3 rejissör (Ahtem Seitablayev, Elmar Ablayev, Edem Namazov) oqup, mezun oldılar.
Teatro milliy medeniyeti ananelerini taşıy, klassik mirasnı, ukrain cemiyetiniñ qısmı sayılğan qırımtatarlarnıñ ruhiy ihtiyacları boyunca añlay. Şu arada, o, zemaneviy qırımtatar pyesaları ve dünya edebiyatı ve dramaturgiya nümüneleriniñ qırımtatar tercimeleriniñ esas sımarışçısıdır.
Teatrniñ repertuarı bir qaç yönelişte şekillene:
-       keçken asırlarda faaliyet köstergen eñ eyi qırımtatar yazıcılarnıñ icadı esasında yazılğan qırımtatar pyesalar;
-       dünyaca meşur dramaturglarnıñ klassik pyesaları;
-       zemaneviy qırımtatar yazıcılarğa yapılğan sımarışlar;
-       zemaneviy türk tilli halqlarnıñ (turkler, azeri, özbek) pyesalarınıñ tercimeleri [5].
Buña baqmadan, teatr milliy dramaturgiyası saasında buyuk qıyınlıqlar köre.
Bu problema yañı degildir. XX as. 2-nci yıllarında teatr sezonnıñ terkibine kirgen 6-7 pyesasından tek eki danesi qırımtatar edi, qalğanları ise – tercimeler [3]. Bu künlerde de bizler tamam böyle tendentsiyanı közetemiz.
Qırımtatar teatrine devlet taraftan kerekli kölemde ayırılğan diqqat aqqında aytmağa yeri kelmey. Qırımtatarlarnıñ dünyada yekâne teatri davuş teminatınen donatılmağan, büyük olmasa da, zemaneviy teatr binasınıñ quruluvına ümütler bağlamaq mümkündir. Seyirci içün uyğun ve oñaytlı bir bina, qırımtatar milliy üslüpke has bir bina kerek. Qırım paytahtı – er bir milletke ürmetnen yanaşqan, tolerant bir şeherniñ ayrıca bir hususiyeti olğan bir binadır. Yañı bina quruluvına para qazanmaq teatrniñ imkânları yoq, amma seyirciler dairesini kenişletmek, qırımtatar tilini bilmegen seyircilerni mahsus tercimanlıq teminatsız celp etmek iç de mümkün degil.
Teatrniñ kelirini toqtatıp turğan faktorlardan bir sıra daa añmaq mümkün:
– tsehlerniñ olmayuvı. Bu Ukrainada iç bir tsehi olmağan, dekoratsiyaları azbarda elnen yasalğan yekâne bir teatrdir;
– bir şeherde 5 dane, mahsus qurulğan ya da rekonstruktsiya yapılğan binalarda şalışqan teatrler mevcutlığında ğayet kergin konkurentsiya şaraitleri peyda ola;
– halqnıñ milliy özgünlügi ve koloritni aydın açıqlağan, qırımtatar tilinde kösterilgen spektakllerge rus tilli seyircilerini davet etmege imkânlarnıñ yoqluğı;
– spektakllerni eki tilde qoydurtmaq mecburiyeti (şu sırada rus tilde de) repetitsiya protsessiniñ vaqıtını süre;
– sürgünlikten soñ tamam bus-bütün yoq etilgen keyfiyetli qırımtatar dramatik eserlerniñ olmağanı [5].
Qırımtatar akademik muzıkalı-drama teatri – qırımtatarlarnıñ yekâne teatridir. Onıñ içün kollektivi teatr sanatınıñ janrları facia, komediya, drama, masaldan ğayrı, milliy ve dünya klassik muzıka materialı esasında kontsert programmalarnı da teşkil ete. Bundan da başqa, sanalaştırıcı rejissörlar, eksperiment tarzında, muzıkalı drama teatr janrına ait olmağan qoqla spektakli ve horeografik sanalaştıruv „Arzı qız” kibi eserler üzerinde çalışalar.
Teatrniñ orkestri Motsart, Verdi, Bethoven, Ştraus, Şopen, Gaydn, Tşaykovskiy kibi bestekârlarnıñ eñ belli eserleri doyunca tizilgen „Klassik muzıkasınıñ şah serleri” adlı kontsert programmasını azırladı. „Bizim taraf” kontsertinde eñ meşur qırımtatar yır ve oyunları nuvayış etile. Bu teatrleştirilgen kontsertni yarıadada qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerde köstereler. Teatrde, bundan ğayrı, çetel medeniyet erbaplarınıñ yübileyleri nisbeten (teatrniñ birinci müdirlerinden biri, belli dramaturg, yazıcı ve şair Ümer İpçiniñ 105-yıllığı; D. Verdiniñ 100-yıllığı, V.A. Motsartnıñ 240-yıllığı) icadiy aqşamlar tarzda yapılğan davetler ve halqara festivallerde qazanılğan ğalebeler buña isbat ola.
1990 -2012 ss. olıp keçken qırımtatar teatriniñ inkişafı boyunca yapılğan tetqiqatlar böyle neticelerge alıp ketireler:
1990 s. aprel 15-te açılğan qırımtatar teatri öz halqınıñ ruhiy dünyasını şekillendirmege, halqnıñ medeniy an’anelerini saqlamaq kerek, kelecek nesilni umuminsan ahlâq degerliklerine köre terbiyelemege, ehaliniñ teatro ihtizclarını şekillendirüv ve qandıruv kibi maqsatlar qoya.
Teatrniñ repertuarı böyle esas yönelişlerde şekillene: keçken asırlarda faaliyet köstergen eñ eyi qırımtatar yazıcılarnıñ icadı esasında yazılğan qırımtatar pyesalar; dünyace meşur dramaturglarnıñ klassik pyesaları; zemaneviy qırımtatar yazıcılarğa yapılğan sımarışlar; zemaneviy türk tilli halqlarnıñ (türkler, azeri, özbek) pyesalarnıñ tercimeleri.
Medeniy-milliy ğayrıdan canlanuv talaplarına milliy mirasta saqlanıp qalğanını menimsemek, tarihte şekillengen degerliklerini uyantmaq kibi areketler kirsetile.
Qırımtatar medeniyetiniñ ğayrıdan tiklev şartlarınıñ esası – bu protsessini idare etüvdir. Ameliyatta resurslar kerekli kölemde berilse ve ratsional tarzda darqatılsa; medeniyet faaliyetiniñ çeşit subyektlerinen partnörlıq munasebetler şekillense; globalizatsiya şaraitlerinde qırımtatarlarnıñ hususiy medeniy özgünligi saqlanılsa, Ukraina cemiyetiniñ ve devletiniñ qıymetler sistemasınıñ yañısına keçüvı muitinde yüz bergen idare etüv effektli olacaqtır.
Qırımtatar teatri ve, umumen medeniyetiniñ qayrıdan tiklenüviniñ esas hususiyeti şunda ki, o ukrain cemiyetinde içtimaiy-iqtisadiy, siyasiy ve ruhiy-ideologik sisteması transformatsiyada bulunğan muitte, bir sıra degerlikler ve medeniy paradigmalarğa yañı qıymet kesüv zamanında keçedir. Ukrain cemiyeti yaşağan tarihiy devir medeniyetnıñ degeler motivatsion tarafınıñ krizisi olıp keçkeninen belgilene. Bu adiseni ukrain cemiyetiniñ, şu sırada qırımtatarlarda da, medeniy-ahlâqiy temeliniñ qırılmasında, tüşkünlikte körmege mumkün. Şu sebepten, ğayrıdan tiklenüviniñ aktual vazifelerinden biri – halqnıñ qıymetler boyunca doğrultuvda birlikke yetmek, onıñ siyasiy ve icadiy elitasınıñ birligidir. Birlik degende, halqnıñ içtimaiy añınıñ oyle bir tarz-alı közde tutula ki, millet (etnos) esas-temel degerliklerge bir yanaşuvda olğanını añlı surette bile.
Aynı zamanda, qırımtatar teatriniñ ğayrıdan canlanuvı yolunda ilki musbet deñişüvlerini qayd eterek, bu areketiniñ sur’atı ğayet yavaş ve cemiyet ihtiyaclarına teñ kelmey. Daa tek birinci adımlar atılğan, mezkür sanatnıñ ğayrıdan canlanuvına belli bir temel qoyulğandır.
Sanatnıñ ğayrıdan tiklenmeknıñ esas meşaqatları maddiy-sermiya resurslarnıñ yetişmemesinen, medeniy infrastrukturanıñ yavaş ilerilevinen, kadrlarnıñ yetmemeknen bağlı.
Medeniy ğayrıdan tikleviniñ yönelişleri, yolları ve tehnologiyalarınıñ añlamaqta intellektual elitanıñ belli bir passivligi de qayd etile.
Ğayrıdan tiklev faktorı olaraq, Ukraınanıñ içyimaiy sistemasınıñ rolü devletniñ reberleri ve Qırım Muhtar Cümhüriyeti ükümet organları tarafından qırımtatar teatri ve umumen medeniyetiniñ mevcutlığı ve ğayrıdan canlanuvı, iqtisadiy, içtimaiy-siyasiy ve içtimaiy-medeniy saalarğa has, qırımtatar medeniyetini kötermekke doğrutılğan, bir sıra areketler kompleksiniñ kerekligini anlamaqqa esaslana.
Qırımtatar medeniyetinıñ ve şu sırada teartriniñ ğayrıdan canlanuv programmasınıñ işlep çıqarıluvı aktual bir vazifedir. Bu programmada neler ve ne muddette yapılacağını qayd etmek kerek: a) devlet parasına; b) Qırım Muhtar Cumhuriyerti sermiyasına. Teatrniñ ğayrıdan canlanuvında çeşit cemaat teştkilâtlarnıñ emiyeti ve yerini belgilemek kerektir.
Qırımtatar teatriniñ ğayrıdan tiklenüvde belli bir maiyetke devletlerara bağlar ve munasebetler de maliktir. Bugun de bu saada meraq etken devletlerara institutlar ve teşkilâtlar ile medeniy işbirlikke ihtiyac saqlanmaqta. Qırımtatar teatriniñ ğayrıdan tiklenüviniñ meseleleri ve meşaqatlarını añlağan episi devlet ve devleten tış teşkilâtlarnen, teart kollektivleri, diger icadiy professional ve aveskâr teşkilâtlarnen belli bir muyaenlikni saqlağan munasebetlerni devam ettirmek kerektir. Böyle işbirlikniñ şekilleri, 20 yıllıq ameliyat köstergeni kibi, çeşit türlü olmaq mumkün.
Qırımtatar teatriniñ ğayrıdan canlanuvda icatkâr qırımtatar ziyalılarnıñ faalligi pek muimdir. Akkumulâtsiya, adaptatsiya, medeniy regulâtsiya, medeniy integratsiya kibi funktsiyalarnı eda etip, munevverler teatr inkişafınıñ mundericesini, maqsatlarını şekillendire, öz halqınıñ añına teatrniñ ğayrıdan tiklenüvi ve ilerilevi boyunca inam siñdirmekte. Globalizatsiya protsessleri idare strukturalardan neticesi qırımtatarlarnıñ medeniy özgünligini qorçalav, halqnıñ medeniy degerliklerniñ saqlanmasını teminlegen areketlerni ve çarelerni talap eteler.
Böyle etip, qırımtatar teatriniñ ğayrıdan canlanuvı qırımtatar milletiniñ inkişafı, medeniyeti, maneviyeti inkişafınıñ aktual meselesi ola. Bu meseleniñ çezmek yollarınıñ araştıruvını devletimizniñ kulturologiya feniniñ muim bir vazifesi dep körmege mümkün. Şu sebepten bugün qırımtatar etnosınıñ maneviy ğayrıdan canlanuvınıñ ilmiy-nazariy tetqıqatı içtimaiy-medeniy inkişafınıñ zemaneviy devirinde Ukraina ögünde qoyulqan meseleler ve suallerniñ sotsial emietiniñ daa da teren añlaması ve ameliyatta çezmesine obyektiv tarzda yardım ete.
Edebiyat:

1.    Керимова С. Страницы истории крымскотатарского довоенного театра и драматургии : [монография] / Севиль Керимова. – Симферополь : Доля, 2002. – 192 с.
2.    Керімова С. Кримськотатарський національний театр : (сторінки іст.) / С. Керімова, І. Заатов, А. Веліев. – Сімферополь : Кримнавчпеддержвидав, 2003. – 263 с.
3.    Мурат Г. Театр санъатымызнынъ саифелерден / Гъани Мурат. – Ташкент : Гъафур Гъулам адына эдебият ве санъат нешрияты, 1990. – 149 с.
4.    Очерки истории и культуры крымских татар / [ред. Э. Чубаров]. – Симферополь, 2005. – 208 с.
5.    [Elektron resursı] / http://www. kirimtatar-teatri.org.



Veysova Vetana
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder