23 Ocak 2015 Cuma

Ускют коюнинъ тарихындан бир левха. Алакат фаджиасы


2003 сенеси август айнынъ 10-да ускютлилер корюшювинде 1929-1930 сс. Олып кечкен Алакат фаджиасынынъ къурбанларына эйкельтиклемек къарарыны къабул эткен эдилер. Буюк иш алып барылмасы нетиджесинде 2009 сенеси декабрьнинъ 19-да эйкельтраш Айдер Алиев тарафындан беджерильген ве койлюлернинъ ярдымынен Ускют коюнде Алакат фаджиасына багъышлангъан эйкель тикленильди. Декабрьнинъ 29-да исе онынъ тантаналы ачылышы олып кечти. Бу вакъианы анаракъ, тарих ёлларыны бир даа излемек ичюн, шу вакъианынъ иштиракчилерини хатырламакъ истер эдик.
 Къырымда эсас репрессиялар 1920 йалларынынъ сонъунда коллективизация, яни эр кеснинъ малны-мулькюни, топрагъыны тутып алып, бирлештирип колхозлар тешкиль этюв девиринде башланды.

 20-джи йылларында Къырымда тикленген Совет режимини халкъ чешит тюрлю къабул этти. Янъы акимиетни яхшы къаршылагъалар да олды. Амма эксери адамлар, шу джумледен, зиялылар ве руханийлер, бегенмеселер де, истемеселер де, бу янъы тертипке разы олып, онъа корип яшайышларыны шу янъы замангъа уйдурмагъа арекет эттилер.
Эбет, Совет укюметининъ адамларгъа, оларнынъ мал-мулькюне нисбетен базы бир арекетлерини къаттиен къабул этмеген, бунъа озьджесине къаршылыкъ косьтерильген ерлер де олды, хусусан, ялы бою койлеринде. Бу табий бир арекет эди. Чюнки инсаннынъ шахсий мал-мулькюне саиплиги – бу онынъ къан-джан иши ве ич ким тарафындан токъунмаз бир аят-меммат барлыгъы олып кельгендир. Алакат фаджиасы акъкъында Искандер Акъчуриннинъ «Алакатское восстание татар в Крыму» макъалесинде эм де Р.И. ве Н. Э. Хаялилернинъ «Алакатские события в исторической литературе и по архивным документам » макъалесинде язылгъан.
 Ускютли Муаммет огълу Абдульваит Сахтара бу вакъалар акъкъында « Алакат фаджиасы » серлевалы хатырлавларынен « Янъы дюнья» газетасында та 1994 сенеси чыкъкъан эди. Сонъра исе кене «Янъы дюнья»да ( 1997 с. Февраль 7 ) «Тарих саифелери» рубрикасында ускютли Энвер Кафадарнынъ « Алакат фаджиасы » серлевалы хатырлавы басылды. Бундан сонъ да Энвер Кафадар «Янъы дюнья »да ( 2000с. Июнь 24) «Къара ниетлер» серлевалы бир хатыплав даа басылды. Ускютнинъ энъ къарт сакинлерининъ бири Хадыр агъа Сохта де « Къырым»газетасында « Фитнеге огъратылып вахшийлердже атылгъан ускютлилер» серлевалы хатырлавыны бастырды. Ве атылгъан адамларыныъ джедвелини берди.

Ускютли Муаммет огълу Аджи Абдульваит Сахтаранынъ хатырлавларындан:
- Меним бабам Муаммет эфенди Ускютте Хадыр оджанынъ хорантасында догъгъан. О, Текке медресесини битирип, бираз вакъыт оджалыкъ япкъан сонъ, мектебини къыз къардашы Мехфуре оджааблагъа къалдырып, Истамбулгъа окъумагъа кетти. Андан кельген сонъ оджалыгъыны девам эте. Озю де Аджи Амет агъанынъ къызы Гульсюмге нишанлы экен. О вакъытта Ускютте балаларны пек яшлыкътан нишанлап, бири- бирине багълай экенлер. Бу ал та сурьгюнликке къадар ойле девам эткендир. Энди эвленювге азырлыкъ корьгенде, нишанлысы хасталанып вефат эте. Бабама къыз къыдыралар, амма койде нишансыз бош къыз тапмакъ мумкюн дегиль, эписининъ башлары багълы. Сонъ о Айсрезден Тюкянджи Амет агъаныныъ къызы Зейнепнен такъдир багълай ве 1907 сенеси олар баш къошалар. Бойледже, бабам Муаммет эфенди ве анам Зейнеп ханым девран-и омюрлеринде бизлерни - бир къыз ве дёрт огъланны осьтюрдилер.
 Иште бойле.Бабамны 1937 сенеси экинджи кере къападылар. Эшиткениме коре 1938 сенеси оларны , 620 бинъ адамны, Сибирге Тайшет шеэри янына , 50 дередже аяз, бир бучукъ метр къар олгъан ерге алып барып тёккенлер, эписине радио вастасынен девлетнинъ къарарыны окъугъанлар.Заваллылар бири-биринен къучакълашып, йыгъын-йыгъын агълагъан сонъ, оларны батакъларгъа сюрип, устьлеринеден демирёл къургъанлар. Буларнынъ 80 бинъи къырымтатарлар экен, биз бойле эшиттик.
Энди « Алакат » меселесине кельгенде исе, бу да Совет укюметининъ бизге къаршы япкъан энъ вахшийдже джинаетлеринден биридир.
 Алакат дегени – бу Ускюттен 7 километр авлакъта олгъан эки озеннинъ къошулгъан ерининъ адыдыр. Фаджиа 1929 сенеси кузьде, тахминен октябрь айында юзь берген .
 Шу йылы эр бир ерде клхоз къурмакъ ишишне киришиле.
Къырымда 16 район олса, эписине анълатыджылар ёлланылды. Ускютке исе Къырым ЦИКнинъ реиси Кубаев аркъадаш кельди. Лякин анълатув Ускютке тесир этмеди. Халкъ гъурурлы эди., кимсе озюни « бедняк » деп язжырмакъ истемеди. Меселя, Тюляки Бекин агъа: « Ад тапкъанлар къоймагъа, керкемей манна оларнынъ « бедняк» деген ады!», - деп яйгъара къопара.
Бойле вазиетте гъурурлы, менликли Ускют халкънынъ къолайдыкънен табий олмайджагъыны анълагъан ГПУ хадимлери анда бир де бир провокация япып, койнинъ илери адамларыны ёкъ этмек ёлуна тюшелер.
 Бу макъсад ичюн Султан-Сарай коюнден бир рус тиджареттчисини джельп этелер. Алтын алыш-веришенен мешгъуль олгъан бу адам япкъан насылдыр джинаетлери боюнджа якъаланып къатты джезагъа укюм этиледжек экен. О, къоркъусындан: « Не истесенъиз шуны япайым, тек мени олдюрменъиз!», - деп ялвара. Иште бу адамны махсус азырлап, онъа шойле вазифе берелер: О, Ускютке келип, джемаат арасында Совет укюметине, клхоз къурумына къаршы олгъан адамларны тапкъан ве оларны якъаламагъа ярдым этмек борджлу. О мунафыкъ шойле вазифени бойнуна алып, Ускютке келе.
 О мында эвеля озюнинъ яхшы танышы олгъан орта аллы Ибадла Смаил агъагъа бара ве онъа меселени шойле анълата: « биз Совет укюметине къарщы кучьлерни топлаймыз. Кефеде тургъан 8- джи аскерлер полку ве Акъмесджиттеки 9-джи полк бизнен бераберлер. Лякин бизге сизлернинъ,ерли адамалрнынъ ярдымы керек. Озюнинъ киби ишанчлы адамларны тапынъыз да, биз оларны билейик, оларнынъ сайысына коре силя алайыкъ. « Макъсадымыз»- Къырымны Совет акимиетинден айырып алмакътыр. Эгер бунъа къошулмакъ, ярдым этмек истесенъиз, адамларны сечип джедвельге алмакъ лязим», - дей.
 Смаил агъа бу теклифке азы олып, арекетлер башлай. Чокъ языкъ ки, о, бу адамнынъ джасузлыгънынъ фаркъына бармай. Не де олса, Смаил агъа озю козьде туткъан ишанчлы адамларыны эвине давет эте, меселени анълата ве олар эр бири озьлери ишангъан адамларыны бу ишке джельп этелер. Эм оларнынъ эр бири джедвельге алына. Эльбет, бу джедвель илеридеки фаджиа ичюн эсас весикъа оладжагъындан кимсенинъ хабери ёкъ эди.
 Бойлеликнен, джедвельге тахминен 150-200 къадар адам алына ве Къапсихор, Айсерез, Арпат киби янаша койлерден де баягъы адам бу джедвельге къошула.
Органлар о вакъытта денъиз янъыныдаки 29 аскер ве бир офицерден ибарет сынъыр бекчилери группасыны джельп этелер. Ишни озь усьтюне алгъан адамларнен багъ тута ве оларгъа малюмат берип тура экен.
 Джедвельге алынгъан « энъ хавфлы» адамларны сайысы белли бир дереджеге еткен сонъ, оларнынъ эписини якъаламакъ ичюн бир кунъ акъшам Алакат дересине топлайлар . Ич бир шейден шубеленмеген завалы татарлар анда озь аякъларынен келелер. Амма олар чокъкъа бармай ишнинъ асылыны анълайлар. Олар булунгъан ерге махсус азырлангъан аскерлер машиналарнен гедже къаранлыгъы ярыкъланып кельгенлерини корьген ве меселенининъ неге барып чыкъкъаны анълагъан Ускютлилер аман бирер-бирер койге къачмагъа башлайлар. О ерде ялынъыз тешкилятчы рус адамындан башкъа кимсе къалмай.
 Шуны айтмакъ керек ки, о ерге топллагъан адамлардан дёрт киши койге кетмейип, дагъгъа къача, дёрт киши де Судакъ тарафкъа къачып , Къутлакъ коюнде гизлене .
 Аскерлер Алакатта шу адамларны якъалап оламагъандан сонъ, бунъа ачувланып, бутюн койнисарып алалар ве саба кой ичини бойдан-бой араштырып, эркеклерден кимни тапсалар, оны тутып къапайлар. Хусусан джедвельге ады тюшкенлернинъ ич бирисини къалдырмай алалар. Бойледже, койден джеми олып 800 –ден зияде адамны къапайлар. Сонъра тефтишлеп (джедвельге бакъып иш корьселер керек ) , оларнынъ чокъусыны чыкъарып йиберелер . Лякин эсасен джедвельде олгъанлардан эм де зенгинлерден , озьлериндже укюметке къаршы олгъан илери адамлардан 250 къадар адамны Акъмесджитке алып кетелер . Анда оларны бир даа тешкерип , сечип, куньде беш-он адамны къайтарып турдылар ве тап сонъу 50 адамны темелли алып къалдылар. Иште олардан бир къабатсыз 42 адамны къуршунгъа тизелер, секиз адамны исе къайдадыр сюргюн этелер. Шубесиз , сюргюнликте олар да эляк олалар.


Алакат фаджиасы нетиджесинде эляк олгъан адамларынынъ эки джедвели бар. Бири Сахтара Ваит агъадан алынгъан, экинджиси исе Сохта Хадыр агъадан алынгъан джедвель. Оларнынъ арасында баягъ фаркъ олгъанына бакъмадан эисини де кетиремиз.
 Атылгъан адамларынынъ Сахтара Абдульваит агъадан алынгъан джедвели:  

 1. Куку Музаффар агъа ве  
 2. Куку Джемаледдин агъа
3. Ибадла Смаил агъа ---
4. Отузбир Мустафа
5. Отузбир Музаффар
6. Аджамет Смаил ----
7. Харамырза Халиль
8. Хатип Музаффар
9. Абдульджемиль Али
10.     Абдульджемиль Аким
11.    Дудакъ Халиль
12.    Кафадар Музаффар
13.    Къъуртамет Ибрам
14.     Мазин Эбулейс ---
15.    Мазин Фахрий
16.     Арифчобан Али
17.     Хатип Азиз агъа
18.    Байрам Эбубекир
19.     Кираз Али
20.     Джализ Али
21.     Памухчы Ибрам
22.     Дудак Мустафа
23.     Дудак Хуртумер
24.     Дудак Халиль
25.     Абдуразах Джеппар
26.     Абдуразах Хушут
27.     Харт Асан
28.     Табах Смаил
29.     Суваде Бекир
30.     Фезля Усеин
31.     Тутун Ибрам
32.     Мазин Ибрам
33.     Шабан Ибрам
34.     Харамурза Хуртумер
35.     Харамырза Бекир
36.     Оджа Амет
37.    Хумшу Мустафа
38.     Юнан Мустафа
39.     Абдураман Бекир
40.     Куку Азиз
41.     ……………….- ?
42.    ……………… - ?

 Сохта Хадыр агъадан алынгъан джедвель :

1.        Куку Музаффар
2.        Куку Джемаледдин агъа
3.        Лёман Али
4.        Отузбир Мустафа
5.        Отузбир Музаффар
6.        Кирез Халиль
7.        Харамырза Халиль
8.        Хатип Музаффар
9.        Абдальджемиль Али
10.    Суфух Али
11.    Дудак Халиль
12.    Къафадар Музаффар
13.    Дугу халиль
14.    Чинай Смаил
15.    Меник Смаил
16.    Садла Амет
17.    Фукала Мамбет
18.    Буюкчан Смаил
19.    Кирез Али
20.    Хадыр Амет
21.    Памухчи Ибрам
22.    Дудак Мустафа
23.    Дугу Муртаза
24.    Кумши Бекир
25.    Зердали Ибрам
26.    Дагълы Сеттар
27.    Дагълы Али
28.    Садла Усеин
29.    Мусса Самедин
30.    Кафадар Ибрам
31.    Амза Аким
32.    Мазин Ибрам
33.    Шабан Ибрам
34.    Харамырза Хуртумер
35.    Чобан Али
36.    Оджа Амет
37.    Кумшу Мустафа
38.    Бйыхчан Бекир
39.    Чубар Смаил
40.    Аджи Амет Бекир
41.    Мазин Али
42.    Усеин Чобан Бекир

Къулланылгъан эдебият:
1.                      Р. Фазыл. Алакат фаджиасы. – Акъмесджит, 2006.
2.                      Ю.И. Горбунов. Крымская АССР (1921-1945).- Симферополь: Таврия, 1990.-320 с.- (Вопросы-ответы; Вып. 3)
Информаторлар:
1.                      Аджи-Селимов С. Б. Ускют койнинъ сакини.
2.                      Пучар Абхадыр. Ускют койнинъ сакини.
3.                      Дере Фаридин . ускют койнинъ сакини.


ТМУ, къырымтатар филология 
кафедрасынынъ уйкен оджасы
Мурахас М.С.



Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder