29 Mayıs 2015 Cuma

43-nci talebe…

Milletimizniñ şanına şan, şüretine şüret, degerine deger qoşqan Bekir Çoban-zade bütün türk ırqınıñ ulu evlâdıdır.
Bu sözler, elbet, mubalâğa mahsulı degildir. Kerçekten de Bekir Çoban-zade başta bir qırımtatar halqınıñ, tek bundan soñ bütün türkiy halqlarınıñ, adı asırlar devamında silinmeycek ulu ilim ordusınıñ, türkşnaslar ordusınıñ meşur ve cesür seraskerlerinden biridir.

Çoban oğlunıñ türkşnaslıq ilimi ve edebiyatımıznıñ böyle yüksekliklerine köterilmesi özüne has bir mücize olmaqnen, milletimizge Yüce Tañrımızdan engen bir keramettir. Ulu ecadımız İsmail bey Gaspralı cemi türkiy halqlarnıñ fikir ve duyğularını, areket ve amellerini birleştirip, ep birlikte, aydın istiqbal yollarını araştarmağa,  zulum ve istibdat çıtırmanlıqları, bataqları arasından keçip, maarifetniñ aydın nurları quçağında ür ve munasip ömür keçirmege, ileri milletler safından kendine lâyıq yer almağa çağırğan olsa, Bekir Çoban-zade bütün aqıl-idrakini, iradesini, bilgisini, qalbini, canını türkşnaslıq ilimine bağışladı.
Alman, macar, fransız, arap, fars, türk, rus, azerbaycan, qumuq, malqar, özbek, kazah, ermeni, gürci ve saire tillerni suv tilmaç bilgen  professor B.Çoban-zade 200-den ziyade ilmiy eserniñ müellifidir.
Napaleonnıñ seraskerlerinden Ney isimli serasker kendi tamırlarınıñ qadimiyligi, temiz qanlılığı hususında maqtanğan marşalllarğa: "Menim meşur ecatlarım yoq, lâkin men özüm yahşı ecat olurım" degeni kibi çoban oğlu Bekir şanlı, şevqatlı ecatlarımıznıñ safında kendine munasip yer buldı.
Ruşdiye mektebiniñ birinci sınıfına zar-zornen, artqaç, yani 43-nci talebe olaraq alınğan Bekir Qarasuvbazar Cemiyeti Hayriyesi tarafından İstanbulğa oquvını devam ettirmege yollanıldı. 1914 senesi Sultaniye (şimdi Galatasaray litsei) mektebini muvafaqiyetnen bitirdi. Birinci cian muarebesi arfesinde Qırımğa qayttı. Muarebe esnasında rus ükümeti tarafından cebege yollandırılmaq içün askerlikke çağırıldı. Faqat, bir fursatını bulıp, Bessarabiya, Kişinev, Romaniyadan keçip Türkiyege kelmege muvafaq oldı. Ve deral İstambul darulfununa oqumağa kirdi. Zekâsı, tirnekligi ve çalışqanlığı sayesinde ocalarınıñ diqqatını kendine celp etti. İstambul darulfununda macar tilinden lektsiyalar oquğan macar professorı Masaroş qırımlı talebenen meraqlandı. Bu meraqlanuv qarasuvbazarlı 43-nci talebege keniş ilim qapılarınıñ açılmasında ilk adım oldı, desek de olacaq. Aliy filologiya tasilini devam ettirmek içün Çoban-zade Masaroşnen beraber Budapeştke ketti. Bekir Sıtqı Çoban-zade birinci cian muarebesi yıllarında Budapeşt universitetinde oqudı. İstambulda Bağça qapıda büyükten büyük  qondura tükânlarınıñ sahibi qırımlı tucarlardan Acı Bekir-zade  Amdi bey (Cafer Seydametniñ qayını) Bekir Çaban-zadege maddiy yardımda bulundı. Budapeşt universitetinde belli  türkşnas Dyüla Nemet ve arapşnas İgnats Göldiyerniñ yolbaşçılığında türk, arap ve macar filologiyasını terenden ögrenip başladı. Bunıñnen bir vaqıtta Etveş kölleci yanında ecebiy studentler içün teşkil etilgen seminar meşğuliyetlerine  qatnadı. Oquvınıñ soñunda keniş  araştırmaları neticesinde "Kodeks kumanikus"ta sozuq seslerniñ assimilâtsiyasındaki tahmin etilgen bozuluvlar" mevzusında dissertatsiya qorçalap, felsefe ilimleri doktorı unvanına nail oldı. Budapeşt ve Lozanna universitetlerinde lektsiyalar oqudı.
1920 senesi B.Çoban-zade Qırımğa qaytıp keldi ve qırımtatar tili ve edebiyatı ocası sıfatında Totayköy pedtehnikumında ders berdi,  Qırım Halq Maarifi komissarlığında Tatar bölüginiñ reisi oldı. 1922 senesi Qırım (Tavrida) universitetiniñ şarq fakultetinde qırımtatar tili bölügine yetekçilik yaptı, türk tilleriniñ teñeştirüv grammatikası boyunca lektsiyalar oqudı. Aynı şu senesi mart 15-te Qırım (Tavrida) universitetiniñ professorı olğan B.Çoban-zade 1924 senesi şu universitetniñ rektorı oldı.
1924 senesiniñ küzünde Yañı elifbe komiteti ve Azerbaycan devlet universitetiniñ davetine binaen B.Çoban-zade Bakuğa kele. Ve 1924-1937 seneleri devirinde Bakuda yaşay ve çalışa, türkşnaslıq iliminiñ piri sıfatında onlarnen yaş türkşnaslarnı azırlay, özüniñ türkşnaslıq mektebini meydanğa ketire.
B.Çoban-zade ğayet quvetli türkşnas-alim olğanı qoşma isbat ve tasdiqlavlarğa muhtac degil. Bekir Çoban-zadeniñ ilmiy eserleriniñ elimizde bulunğan cedvelini közden keçirgenimizde bile buña emin olamız. Onıñ ilmiy araştıruvlarınıñ diapazonı olarnıñ serlevalarından körünip tura: "Kodeks Kumanikus"ta sozuq seslerniñ assimiliyatsisındaki tahmin etilgen bozuluvlar", "Türk-tatar tilşnaslığına kiriş", "Qırımtatar tiliniñ ilmiy grammatikası", "Qırımtatar edebiyatınıñ soñ deviri", "Fuzuliy ve onıñ yeri", "Qumuq şivesi aqqında ilk bildirüv", "Qumuq tili ve edebiyatı aqqında", "İlmiy terminologiya sisteması aqqında", "Navoiyniñ tili ve tilşnaslığı", "Latin elifbesi esasında konstruktirlengen yañı türk elifbesiniñ ünifikatsiyası aqqında", "Mirza Fatali Ahundov", "Azeri edebiyatınıñ yañı grammatikası", "Türk-azerbaycan tiliniñ ilmiy grammatikası", "Özbek edebiy tili aqqında", "Qaraçay-malqar" tili aqqında qaydlar", "XVІ-XVІІ asırlar tiliniñ harakteristikası munasebetinen Şah İsmail Hatainiñ tili ve edebiy icadı", "İbn Muhannanıñ türk grammatikası", "Kitab-i Dede Qorqut"nıñ bediy-lingvistik talili" ve onlarnen digerlerini sayıp keçmek mümkün.
İşte, SSSR İlimler akademiyasınıñ Azerbaycan şübesi (Azfen) meydanğa ketirilgende, mezkür akademiyanıñ ilk azalarından biri de qarasuvbazarlı Bekir Çoban-zade olması tabiiy bir şey edi. O, bir çoq ilmiy teşkilât  ve birliklerniñ fahriy azası edi. Niayet, 1935 senesi mart 16-da B.Çoban-zadeniñ Parij  Tilşnaslıq cemiyetine aza saylanması, milletlerara alanda onıñ emigine berilgen aliy degerniñ bir nişanesi oldı.
Lâkin 1928 senesinde Qırım Merkeziy İcra Komitetiniñ reisi Veli İbraimov NKVD-cılar tarafından yaqalanıp, Umumrusiye Aliy Mahkemesiniñ ükümine binaen şu senesi mayıs 8-den 9-ğa  aylanır gecesi qurşunğa tizilgen soñ, Çoban-zadeniñ başı üzerinde kök qararıp, bulutlar qoyurıp başladılar. Aqmescitte Bekir Çoban-zadeniñ "Boran" (1928) adlı şiirler cıyntığı dünya yüzü körgeninen "Yeñi dünya" gazetasında (1929 senesi noyabr 16) "Zararlı "Boran" serlevasınen maqale basıldı. B.Çoban-zadeni "burjua milletçiliginde", "Şuralarğa duşmanlıqta" qabaatlap başladılar. 1932 senesinde "Na rubeje Vostoka" jurnalında, bundan bir yıl evel ise Bakuda "İnqilâb ve medeniyet" jurnalında M.Küliyevniñ maqaleleri derc oluna. Müellif Çoban-zadeni "milliy burjua qavramınıñ sözcüsi ve Musavat partiyasınıñ ideologı" dep qabaatlamağa areket ete. Albuki, 1918 ve 1920 seneleri arasında Çoban-zade ne Azerbaycanda bulunğan, ne de musavatçılarnen munasebette olğan edi. M.Küliyev professor B.Çoban-zadege "qoyu pantürkist" yarlığını taqıp, onıñ itibarını tüşürmege, şüretini sarsıtmağa oqtala.
Umumen alğanda  1920-nci 1930-nci senelerde öz milletine elâl hızmet etken, milletiniñ şüretine şüret qoşqan, milletiniñ ğururı olğan insanlarğa "aksiñkilâbçı", "burjua milletçisi", "pantürkist" ve bilmem daha nice-nice yarlıqlarnı taqmaq pek "mot" edi. Bir çoq ilim adamlarınıñ, yazıcı ve şairleriniñ, cemaat erbaplarınıñ, siyasetçileriniñ ömürini ceennem azaplarınen toldurğan bu soy yarlıqlar qolaylıqnen berile edi. Öz adını zar-zornen yazğan, ilim-fenden alıp berecegi olmağan işçi ve köylülerni Çoban-zade kibi adamlarğa qarşı tursata ediler. Halq kütleleri talap ete, dep nice-nice ziyalılarnıñ başına yetilgendir. Meselâ, Kerç maden zavodınıñ tatar işçileri tarafından yazılıp, 14 işçiniñ imzasınen "Yeñi dünya" gazetasında derc etilgen mektüpte B.Çoban-zade "milletçilikte" ve eki türlü siyaset alıp barğanında qabaatlana. İşçiler: "ait olduğı sovet ükümeti organlarından Çoban-zadeni professor unvanından mahrum etilmesini rica eteler. Bu daha 1930 senesi!..
1930-da Romaniyada "Emel" mecmuasınıñ 11-nci sanında bir qaç şiiriniñ derc etilmesi Bekir Çoban-zadege qarşı  ücümlerni daha da keskinleştire. Azerbaycanda "Kommunist", "Bakinskiy raboçiy", Qırımda "Yeñi dünya" gazetaları saifelerinde çıqışlar yapıp, qabaatlavlar yersiz olğanı aqqında yazsa da, "Men yañılğanım. Men çoban balasıman…", dep qıçırsa da, "Milliy Fırqa" nen bağlı keçmişinden red etse de, özüni aşşalayıcı derecede aqlamağa tırışsa da, Stalinniñ repressiya degirmen taşları arasına tüşti. "Milliy burjua yolbaşçısı, aks inqilâbçı ve pantürkistten bir vaqıt yardım, fayda beklemeymiz…. Professor adı ile ögge ketecek bir faydalı adam olamaz… Çoban-zadeniñ kim olduğı, kimge hızmet ettigi aqqında az-çoq maqaleler Qırım gazeta ve jurnallarında eşitildi. Qırım emekdarlarına seslerini artıq Azerbaycan, Baku emekdarlarına eşittirmek (kerek), onlar da öz fikirlerini aytmaq kerekler"
Böyle qan qusturıcı iftiralar kendi aqibetlerini çoq bekletmediler. 1937 senesi dekabr 28-de Kislovodsk şeerinde "Gornâk" sanatoriyasında B.Çoban-zade NKVD-cılar tarafından yaqalandı. Onı:
1. Güya, yaqalağana qadar "Milliy cumhuritelerni SSSRden ayırmaq ve yekâne türk-tatar devleti qurmaq ğayesini ögge sürip, SSSR territoriyasında devrimci pantürkist bir teşkilâtnıñ azası olaraq VKP(b)ğa ve Sovet devletine qarşı küreşte;
2. Qırımda, Azerbaycanda, Özbekistanda ve Dağıstanda silâlı isyan sabotaj ve terror yollarınen faaliyetlerde bulunuvda;
3. Faal casuslıq yapıp, Türkiye ve Polşa gizli teşkilâtlarınıñ agenti oluvında qabaatladılar.
Bekir Çoban-zade 1938 senesi fevral 7-8-de, mart 3-6-da, aprel 17-20-de, sentâbr 20-21-de, episi olıp 16 kere sorğu etildi. "Qabaatı" açıq-aydın ve red etilmeycek derecede" tanılğan edi. İnsan oğlu insan dayana bilmeycek azaplar, aşşalavlar, sorğular neticesinde Çoban-zade qırıldı, "türklernen munasebeti olğanını, olarğa hızmet etkenini, Türkiyeniñ Bakudaki konsullığınen alâqa pekitkenini, 1930 senesi beş dane devrimci teşkilât qurğanını" "tanıdı". "Qudretli kommunist partiyasından ve sovet devletinden kendi ihtisası boyunca çalışmaq imkânını" da rica etti. Lâkin Azerbaycanda biñlernen yerli siyasetçiler, ilim adamlarınıñ, ziyalılarnıñ qatili olmış Matuleviç, Zaryanov, Jigur üçlüginiñ qararı qattı edi. B.Çoban-zadeniñ "qırılmasını" ise Şer, Gerasimov, Grigorân ve Zıkov kibi "mearetli" sorğu hakimleri "teminlediler".
B.Çoban-zadeni insan olaraq qırdılar. Lâkin onıñ nesiller içün yazıp qaldırğan ilmiy eserlerini, kitaplarını, maqalelerini, şiirlerini qırıp, yonıp, sipirip atıp olamadılar. Olarnıñ er biri keskin süngü kibidir, olar bolşeviklerniñ, qırımtatar ve türk ırqına duşman kesilgenlerniñ çuvallarına sığmadılar ve sığmazlar.
Bekir Çoban-zade büyük türkşnas olmaqnen birlikte qırımtatar klassik edebiyatınıñ aydın simalarından biridir. Onıñ yazğan nazm eserleri, E. Şemi-zadeniñ sözlerinen aytqanda, medeniyetimiz, tilimiz, edebiyatımız hazinesine qaldırıp ketken ceverleri alâ bugün öz qıymetlerini coymadılar, aksine olar Qırım şarabı kibi, yıllağan sayın daha da güzel, daha da acayıp, daha da tavlı, daha da müteber olalar ve olacaqlar.
Klassik şairlerimizden biri (yañılmasaq Cemil Kermençikli) "bu dünya bir penceredir, er kelgen baqar gider" dep yazğan  edi. Bekir Çoban-zade işbu pencerege bir nazar taşlap, keçip ketti. Lâkin bu nasıl bir nazar, nasıl bir baqış oldı! Yüzlernen ilmiy eserlernen bir sırada, kendi nefisesi, halqçanlığı, samimiyliginen şu pencerede silinmez izlerini qaldırıp ketken, onlarnen, belki yüzlernen şiirleri oquyıcını, şiiretke qıymet kese bilgen, aqiqiy şiiriyetten az buçuq añlağan insannı meftün eteler, sarğuşlatalar. Olarnı oquğan sayın oquycağıñ kele, büllür kibi çoqraqlarnıñ suvlarını içkenday, içken sayın içecegiñ kele.
İlim B.Çoban-zadege quvetli şair olmağa, duyğularnı inceden beyan etmege keder etmedi. Onıñ "Bulutlar, bulutlar", "Dunay taşa", "Oy, suvuq şu ğurbet", "Tuvğan til", "Anam", "Ah, tabılsam", "Ölüm ve qaytarma", "Bir saray quracaqman", "Ümüt şiirleri", "Qalpaq mahracı", "Mezad", "Yaz aqşamı uy aldında" kibi şiirlerini bu yerde añıp keçmemek mümkün degil.
B.Çoban-zade doğma şair olğanı delil ve isbatlarğa muhtac degil. İnsan oğlu insan doğğan soñ laf etmege, dörtayaqlamağa, ilk adımlarını atmağa, çapmağa, çayalanmağa ve saire-saire şeylerge ögrene ve bütün ömüri boyu hayat azretleriniñ talebesi olıp qala. B.Çoban-zade de nazmiyet bağçasında em çeçegi, em bağçevanı oldı.
"Yetiştikçe şair ola edim. Amma şiirlerim İstambuldan degil de, yalıñız, yoqsul, basqı accısını çekken, ağır boyundurıq astında iñlegen tatarlarnıñ yırlarından ruh ve ilham aldılar. On altı yaşımda olğanımda şu satırlarnı qalemge aldım.
Köyümden soñsız uzaqlıqqa tüşersem,
Niye maña, tañrım, şu dülber cennetiñ.
Köyüm güzel, köyüm keniş, köyüm cennetim…

Yetişkin şair olğan sayın… rus edebiyatı ile edebiyatlarınıñ eñ güzel ve quvetli eserleriniñ nefeslerinen nefes alır ilhamlanır, ögrenir eken, qırımtatar halq şiiriniñ şair içün ne derece aliy, ne derece qıymetli olğanını, bir rus aliminiñ sözlerinden faydalanıp, şöyle beyan ete: "Qırımtatar halq şiiri bütün tatar diyarınıñ eñ manalı, eñ mükemmel ve temiz şirinden biridir". Ve şair bütün edebiy yaratıcılığında bu sözlerge sadıq qaldı, işbu sadıqlıqnı er bir şiirinde, er bir satırında bayraq etip köterdi. Yat illerde yaşasa da Qırımnı, Qırımnıñ güzelliklerini, çöllerini oylay, asret çeke, yanıqlay. Bu duyğularını büyük bir mearet ile öz şiirlerinde ifade ve terennum ete.
Bekir Çoban-zadeniñ Türkiye, Rusiye, Qırım, Azerbaycan, Özbekistan neşirlerinde maqaleleri,  şiirleri derc olunğandır. Bu yazılarda çeşit türlü müstear adlar qullanğandır. "Türk entsiklopediyası"nda qayd etilgeni kibi, onıñ beş dane  müstear ad qullanğanını körmek mümkün: Çoban-zade, Bekir Bavbek, Bekir Çavbek, Bekir Yaybek, Çoban oğlu Bekir Sıtqı.
Yuqarıda sayıp keçilgen müstea adlar şairniñ edebiy tahallüslarıdır. İlmiy eserlerinde qaide, olaraq. "B.Çoban-zade" şekilinde imza qoya edi.
Tatar yurtı tatarlarçün asla ölmez bir anadır.
Çünki siz de bilesiñiz, bizim melek analar da
Bu mubarek yurtta doğğan büyük birer baladır.

Bekir Bavbek imzasınen yazılğan bu şiir "Yaş  tatar yazğıçları" (1911s. İstambul) elyazma jurnalında yer alğandır… 1919 senesi Budapeştte türk tilinde "Şarq" gazetası çıqmağa başlanğanda Çoban-zadeni gazetağa muharrir tainleyler. Buña baqmadan o, ilimnen, bediy icatnen sıqı sürette oğraşmaqnı devam ettirdi. Onıñ devirde, yani 1918-1919 senelerinde ve ondan evel yazılğan bazı şiirleri İstambulda çıqqan "Qırım" mecmuasında ve "Kök kitap"ta derc olunğandır.
B.Çoban-zade edebiy asabalığını közden keçirir ekenmiz, bir şey közge çarpa. Onıñ bediiy icadınıñ eñ gürdeli deviri – Budapeştte oquğan vaqıtları edi. Bu şiiriy bereket esasen kendisi tarafından "Qaval sesleri" adı altında toplanğan defterinde, ve keçenlerde aynı şu ad altında Türkiyede ayrı kitap şekilinde neşir olunğan cıyıntıqtan yer alğandırlar.
Quvetli şair, quvetli alim olmaq isün quvetli insan olmaq kerek. Bekir Çoban-zadeniñ bütün bediiy yaratıcılığı, tam manası ile bu sözlerge cevap bere. Onıñ şiirlerinde öptimizm, köterinki ruh, quvet, nefise işanç ile aşlanğandır, Çoban-zadeniñ tüşkünligi bile nasıldır bir quvetke malik. Yüregini ezgen tüşkünlik şairniñ acizligi ve zayıflığını köstermey. Çoban-zadeniñ tüşkünligi – areketsizlik, bedbahtlıq degil.
Türbeler çöke, mezarlar umray,
Ne topraq astında bir er kevdesi,
Ne topraq üstünde bir cigit sesi.
Medrese, caminiñ qapısı qırıq.
Türbeler taş bolğan, evliya suyek.
"Mañlayğa yazılğan başqa da kelir…"
Esirler türküsin mırılday er kes.
Tek bir qart qoynunda bar eski quvet,
Cetmişlik Şamilday qahraman çerkez…

Bekir! Sen, çerkezni añlağan bolsañ,
Hatunlar işitir, toqmaqnı taşla.
Sen Giray qulusıñ, başıñnı al da,
Şamilce bir ölüm izlerge başla,
Sen de şay bir ölüm izlerge başla.
                                       ("Qart çerkez" şiirinden).

Ebet, B.Çoban-zade bazı bir şiirlerinde tüşkünlikniñ esareti astında qalıp kete:
Mazlumnıñ oçunı alalmay qaldıq,
Zulumnı bizler de moyunğa aldıq.
Cıladıq, qayğırdıq, qayğırdıq… Boşuna…
Caşadıq, kezindik, kezindik… Boşuna…
Adımız qaranğı, cıldızsız aqşam,
Alevsiz, suygüsiz bu ölüm – Ah, şan!
Keçemiz, ölemiz, ölemiz… Boşuna…
                                       ("Boşuna" şiirinden).
Lâkin er angi şairniñ icadında rastkelgen, rastkele bilgen böyle tüşkünlik allarını, anlerini ömür daresine teri kibi çektirmek olmaz. Meselâ, İsmail Otar (Türkiye) B.Çoban-zadeniñ "Qaval sesleri" ne kirgen şiirlerini "taqdir", "felek" noqtaiy nazarından talil eterek böyle bir ritorik sualni ögge süre ve kendisi oña cevap bere: "Aceba,  şahsiy hayatında, kendisi kendi "taqdiri" ile küreştimi ve onı yeñdimi? Yoq! "Rast kele" şiirinde qısmen yazdığı kibi, hayatnı iç bir küreşsiz, olğanı kibi qabul etkeni "taqdirine" bağlıdır… Qırımğa qaytqan soñ ilmiy araştıruvlarını devam ettirdi, faqat öz milletiniñ ağır esaret durumını körgen soñ, şair bunıñ tesiri aldında büyük sıqıntığa, basqığa tüşerek, bunı tındıra bilmek içün, ara-sıra kezlevge qaçamaq yapa, "Petrograd" musafirhanesinde qalaraq, çalğı taqımını ketirip, derdini eksiltmege tırışa, lâkin kendi "taqdirinen küreşmedi".
Küreşmedi demek qolay. Lâkin ilimde "ekstrapolâtsiya" degen bir añlam bar. Keniş sürette onıñ manası şundan ibaret ki, bir-de bir vaqianı olıp keçken müitinden, yahut başqa ayrı bir müit baqımında añlatmaqtır. B.Çoban-zadeniñ, ve umumen angi devirde icat etkenine baqmadan, er bir edibimizni inceden ögrenmeyip, talil etmek yañlıştır. Bekir Çoban-zadeniñ icadı ne zaman başladı, nasıl bir zamanda quvamına yetmege başladı.ve nasıl bir  devirde devam etti? Qocaman sarsıntılar, soñsız belgisizlikler, şaşmalavlar, insanda deşet uyandırıcı ant-yeminler ve olardan da deşetli mağlübiyetler, milliy mağlübiyetler devirine doğru kelmedimi? Bu devirniñ qarşısında Dante Aligyeriniñ "Cehennem" idiliya olıp körünir. 1905 senesiniñ rus inqilâbı, ekinci cian muarebesi, rus samoderjaviyesiniñ yıqılması, 1917 senesiniñ inqilâbı, milliy uyanuv, qurultaycılıq areketi, vatandaşlar cenki, bolşevik cellâtlarnıñ ketirgen qan-qızıl yaşayışı, stalincilik repressiyalar, taqipler, gulaklar…
Yüz altmış yıl! Çatırdan köylerge çöke,
Yaşnıñ, qartnıñ, selbiniñ boynunı büke.
İç bir kelin duvağa eskirtalmay,
İç bir cigit ayğırın sekirtalmay.
Taqdiri urıp, birev de teşalmadı,
Taqdirniñ üygen çöplügin eşalmadı…
Men batırdım qalemim tab közüne,
Yazdırdım azad fermanın kene özüne…

Şiirlerim cümlesi taqdirge mısqıl!
Taqdirge isyan, taqdirmen küreş tekmil.
Taqdir öldi, basıq üyler yükselir,
Cın, periler, cavlar, tavlar eksilir…
Yüz altmış yıl ecderhasın ölüdürdim…
"Maday tilmen" bunı yazıp bildirdim.

Çoq yazıq ki alâ bugün ulu şairlerimizniñ edebiy asabalığı yeterli derecede ögrenilmedi, tedqiq etilmedi, eñ olmağanda, onıñ eserleri ayrı kitaplar şekilinde derc etilmediler. Bugünde milletimiz ruhiy açlıqtan ğayıp olıp, qırılıp keteyatqan bir devirde Bekir Çoban-zade, Memet Niyaziy, Abdulla Lâtif-zade, Noman Çelebicihan, Cemil Kermençikli, olardan evel kelip keçken özgün qalem saipleriniñ eserleri, nazm cevherleri milletimizni bugünki milliy faqirlikten çıqaruvda,  onıñ milliy şuurınıñ ğayrıdan tiklenilmesinde silâ, yaralı yüregine derman olmaq kerek.
Bugün mecmuamıznıñ saifelerinde bekir Çoban-zadeniñ Macaristan paytahtında oquğan devirinde yazğan eki şiirini diqqatıñızğa avale etemiz. Biz Qırım devlet arhivinde başqa bir mevzu boyunca araştırmalar alıp barğanımızda Bekir Çoban-zadeniñ bi şiirlerini tesadüfen rastketirdik. Bu eki eser – "İstudent" ve "Peçel aziz" 1017 senesi Budapeştte yazılğan olıp, 1918 senesi Asan Sabri Ayvazovnıñ muharrirligi altında çıqqan "Millet" gazetasında derc etilgendir. Arap urufatından kiril urufatına köçürip alınğanda şiirlerniñ tilini, şekilini olduğı kibi saqlap qalmağa areket ettik. Şiirlerdeki bazı sözler vesiqanıñ iprandığı sebebinden oqulmay. Olarnıñ yerine çoq noqtalar qoydıq…
…Bekir Çoban-zadeniñ "Qaval sesleri" adı altında kendisi bazı şiirlerini topladığı defteriniñ baş tarafında, 1919 senesi devabr 25-te, şöyle dep yazğan edi: "Menim yazılarım iç bir şey köstermese de, qırılğan, çaypalğan, belki bugün, yarın ölip, coq bolıp ketecek qırımtatarnı, onıñ minlerini, qusurlarını, kederlerini, duyğularını bek yahşı köstere. Bir kün kelip, tarih Qırımman oğraşsa, qırımtatar qırımtatarnı qıdırsa, menim yazılarım çıqar…

43-nci talebeniñ bundan aman-aman seksen yıl evelsi yazıp qaldırğan sözleri, yüreginde beslegen ümüti közyaşlardan tuz kesilgen, topraqqa tüşmediler: tarih Qırımnen oğraşa, qırımtatar qırımtatarnı qıdıra, ortağa nice-nice yazılar daha çıqacaqlar.
Yunus Qandim
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder