27 Mayıs 2015 Çarşamba

Asan Çergeyevniñ eki şiiri

2010 senesi yanvar 27-de Qrım Devlet arhiviniñ "Gazetler fondı" bölüginde "Azat Qrım" gazetasınıñ 1942 senesi çıqqan nushalarnı  baqıp çıqqan edim. Asan Çergeyevniñ "Ey, sen Qrım!" (1942 s. mart 27, №19) şiiri basıldı. Aynı şu yılnıñ mayıs 8 künü (san №31) neşir etilgen nushada "Ey, Qrımnıñ yaş yigiti" şiiri de bardır.
Qırımtatar edebiyatnıñ klassik şairimiz Asan Çergeyevniñ icadiy mirasından "Azat Qrım" gazetasında 1942 senesi neşir etilgen eki şiiri ("Ey, sen Qrım!" ve "Ey, Qrımnıñ yaş yigiti") işbu maqalemizniñ esas mevzusını teşkil etmektedir.

Şu eki şiir beşer dörtlükten ibaret olsa da, mündericeleri o vaqıt halqımıznıñ ögünde olğan ağır yaşayışını körsete. Yani repressiyalar ve kulaklaştıruvğa "Ey, sen Qrım!" şiiri açıq işaret ete.
"Ey, Qrımnıñ yaş yigiti" şiirinde ise dersin şair nemselernen bir olğanını, dostlaşqan. Lâkin bu fikirler yañlıştır.
"Nemselernen el tutuşıp,
/Qardaş kibi keteyik,
/Duşmanlarnı yer yüzünden /
Bütün ğayıp eteyik"/

Bu şiir yaratılğanda Asan Çergeyev sovet ükümetinen küreşmege çağıra. Çünki şair sovet ükümet tarafından çoq horlıq körgen.
"Ey, sen Qrım!" şiiri Ural türküsi olaraq bellidir. "Azat Qrım" gazetasında bastırılğan şiirniñ astında "İhtar" degen añlatuvnda şöyle kösterile: "Qrım tatarları 1921 senesi çufut–bolşevik ükümetiniñ ağır felâketleri altında ömür ettiler; doğğan vatanlarından sürüldiler, çeşit cezalarğa duçar oldılar. Bütün bu eziyetlerge qarşı halq arasında pek çoq yır yazıldı, yırlandı.
Böyle bir yır da "Ey, sen Qrım!" - ural türküsidir. Bu parça 1930 senesinden başlap yırlanıp kele.
Ekinci Cihan cenki evelinde çıqqan "Yañı dünya" gazetasınıñ bir sanında (1924s. avgust 9, № 112) neşir etilgen "Ocalarğa" degen şiirni (T. N. Kerimov tarafından tapılğanı ve şu  eserini maña berilgenin içün minnetdarlığımnı bildirem – A.M.)  ve 1942 senesi "Azat Qrım"da neşir etilgen şiirlerini bu yerde taqdim etemiz.
Şiirler arhivde saqlanıp qalğan şekilleri ile bu maqalede neşir etile.


Ey, sen Qrım!
 (Ural türküsi)

Ey, sen Qrım, doğğan yerim,
Köz ögünden ketmisiñ!
Ne içün bilmem, balalarıña
İç yahşılıq etmisiñ!

Kimerini, sen yolladın,
Qarlı-buzlu Uralğa.
Ölmez burun mezar qazdın,
Sen o yerde olarğa.

Kimerini türmelerde
Belâ-böten yatqızdıñ;
Tınıp turğan şeñ Salğırğa,
Qızıl qanlar aqızdıñ.

Malım-mülküm cümle şeyim,
Kolhozlarğa dağıttıñ.
Ballarını yol içinde,
Gece-kündüz ağlattıñ!

Ey, sen Qrım, doğğan yerim,
Boğul közüm yaşına!
İnşalla menim qarğışlarım,
Yeter seniñ başıña!
Asan Çergeyev
("Azat Qrım" 1942 s. mart 27, №19)


Şu yerden qayd etmek mümkün ki, belki bu şiirniñ devamı da olğandır.
Qırım kimni qarlı-buzlu Uralğa yolladı? Kimerini türmelerde belâ-böten yatqızdı? Mal-mülküni cümle şeyi, kolhozlarğa qaçan dağıtı? Bu belâlar halqımıznıñ başından keçkenini Vatan-Qırımnıñ qabatı barmı? Soñki 5-nci beyit teren oylanmaqtan qaldırmay: - nasıl etip Vatanını ve milletini sevgen şair Qırımnı qarğay?: "İnşalla menim qarğışlarım, / Yeter seniñ başıña!"
Evelde ne yazılsa, neler bastırılsa tsenzura komiteti tarafından pek qattı nezaret etile edi. Belki "Azat Qrım" gazetası 1942 senesinde tsenzuradan ceza aşaycağından qorqup bazı deñişmelerni şu şiirge kirsetken. Atta belki bazı beyitlerni alıp taşlağandır! Şu sualge cevap bere bilecek - şairniñ öz elyazıları. Amma künümizge qadar saqlanıp qalğan iç bir elyazması yoqtır.


Ey, Qrımnıñ yaş yigiti
Ey Qrımnıñ, yaş yigiti
Çıq soğuşqa belsenip,
Doğmağanday ölip ketme,
Yer yüzünden eksilip.

Al silâñnı, taq beliñe.
Dinsizlernen kel küreş,
O dım, alçaq evimizge –
Ursun mudam ay küneş.

Asıp-kesip, olar bizni –
Yolladılar er yaqqa,
Kel, Qrımnıñ yigitleri,
Çıqar bizni yarıqqa.

Nemselernen el tutuşıp,
Qardaş kibi keteyik,
Duşmanlarnı yer yüzünden
Bütün ğayıp eteyik.

Lâkin duşman ölmegencek
Biz iç raat olmamız.
Bunı eger añlamasaq,
Biz bir vaqıt oñmamız.
Asan Çergeyev
("Azat Qrım" 1942 s. mayıs 8, №31)



Ocalarğa

Ya, sen oca köter başını, çıq meydana belsenüb
Doğmağanday ölüb ketme yer yüzünden eksilüb.
Taqatıñnı sen acımay cayilliknen kel küreş,
O dım, alçaq evimizge ursun mevdam al küneş.
O evlerde ipranğan can çıqsın kelüb yarıqqa
İlim-oquv tamırları darqasınlar er yaqqa.
Caillikni bizge bergen çar devri yiberdi
Köyli, işçi faqir halqqa esirlikni o berdi.
Şimdi bizler azda olıp zıncırlardan qurtuldıq
Özimizni çoq beklegen Şura usulin qurdıq
Lâkin cealet olmasa biz iç raat olmamız
Bunı eger añlamasaq, biz bir vaqıt oñmamız.
Ya, qardaşlar belseleneyik, ant eteyik bu yerde
Cail halqıñ közlerinden tez çekilsin o perde.
Ya oca, bil sendedir bu caillikniñ duşmanı
Quvuşlarda çalışaraq qorçala sen şanını:
Yaşnı kündüz, qartnı gece oqut em özün ögren
Bu zametler nafle keçmez cigitler böyle ölgen.
Al bayraqnı köterüb sen yur halqnıñ eñ ögünde
Halqqa yolbaş olmağa sen borclusıñ bu künlerde
Top alayıq, birleşeyik biz bu kursta ocalar
Sıqlet olsaq biz eminmiz birlik bizni qorçalar.
Biz İlyiçniñ vaziyetiñ unutmayıq bir zaman
Yoq eteyik caillikni yer yüzünden bir tamam.
Asan Çergeyev
("Yeni-dunya" 1924 s. avgust 9, №112)

   Bu eserde Asan Çergeyev oca zenaatınıñ halqımızğa pek kerekli olğanını köstere. Şiirniñ satırlarında müellif öz küreşini toqtatmayıp, kene halqnı küreşmege çağıra.
Umumen, netice olaraq, şunı ayta bilemiz ki, şairniñ eserleri teren mana ile yazılğan. Onıñ künümizge qadar saqlanğan şiirleri ve poemaları keçken devir qırımtatar edebiyatınıñ ne derecede bay olğanını köstermekte.

Asan  Muradasilov

Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder