29 Mayıs 2015 Cuma

Ayşeler (XVІ – XVІІ asırlarda Qırım hanlığı ve Reç Pospolitaya arasındaki özara munasebetler tarihına dair)

Qırım hanlığı müsülman memleketi olğanına baqmadan. Hanlıqnıñ devlet-memuriy apparatında qadınlar da bar zdi. Meselâ, hanlıqnıñ apparatında valide levazimi mevcut olup, valide iyerarhiya boyunca resmiy olaraq qalğadan son tura edi. Valide hanğa tesir etüvde qaymaqan qadar quvetke malik edi. Valide vazifesi şu devirde hanlıq tahtında 6ulunğan Giraynıñ anasına berile, valide vefat etken taqdirde onuñ yeri aptesi, ya da hannıñ yaqın qadın aqrabasına keçe edi.
Qırım hanlığınıñ dahiliy (içki) ve hariciy (tışqı) siyasetinde valideler nasıl rol oynağanını körmek içün XVI-XVII asırlarda Qırım hanlığı ve Reç Pospolitaya arasında ölgan özara munasebetler tarihına dair bir qaç misalge muracaat eteyik.

Malüm ki, X-XV asırlar, dünya miqyasında alacaq olsaq, yañı siyasiy-memuriy qurulmalarnıñ meydanğa kelmesi, mevcut devletlerniñ pekinmesi, kendi sıñırlarını pekitmesi, qomşu devletlerniñ territoriyaları esabına kenişletilmesinen harakterizlene. Qomşu ülkelerge qarşı faal basqıncılıq siyaseti ve areketlerini alıp barğan ruslar bir taraftan, Lehistan ve Litva diger taraftan, şimdiki Ukraina ve Moldaviya topraqlarına saip çıqmaq içün mezkür regionda daimiy kerginlikniñ sebepçileri oldılar. Lâkin bu regionda özüni ğayet serbest is etken daha bir quvet bar edi: Qırım hanlığı.
Lehistan qırallığı ve Litva knâzlığı XIV asırnıñ soñlarında birleşip Reç Pospolitayanı (Rsecz Rosrolita — Umumiy iş) meydanğa ketireler. XV asırda Qırım hanlığı Altın Ordudan ayırılıp, mustaqil devletke çevirilgen soñ tışqı siyaset meselelerine ziyade diqqat ayırıp başlay. Qırım hanlığınıñ tışqı siyasetinde Reç Pospolitayağa ziyade emiyet berile. Qırım hanlığınıñ diger ülkelerge nisbeten Reç Pospolitayağa qarşı çeşit devirlerde alıp barğan arbiy areketlerini esapqa almasaq, bu eki devletniñ arasındaki munasebetler hanlıqnıñ Osmanlı devletine muayyen derecede tabi olğanına baqmadan mustaqil inkişafqa malik ediler.
Zaten, Qırım hanlığını Reç Pospolitayanen siyasiy degil de, esasen iqtisadiy maqsadlar ve basqıncılıq iştiasını tıyalmağan ruslarğa qarşı areketlerdeki umumiy arbiy maqsadlar bağlay edi.
Qırım hanlığı meydanğa ketirilgen keçken devirde Giraylar ve Reç Pospolitaya qırallarınıñ planları vaqtı-vaqtınen Moskvağa qarşı aynı parallellerde buluna edi. Qırım paytahtınıñ tışqı siyaseti Moskva ve Varşava quvetleriniñ mütenasipligine çalışa, yani Bağçasaray öz siyasetinde XVII—XVIII asırlar içün ğayet harakterli olğan umumavropa balans nazariyesine diqqat ete edi. Moskva ve Varşava kendi tınç hayatları içün Bağçasarayga vergi ödey ediler. Lehler ve ruslar içün böyle tınçlıq paalığa tüşe edi. Meselâ, XVII asırnıñ ortalarında Lehistannıñ 5 yıllıq vergisi 700 biñ zlotıynı teşkil etkendir. Yahşı cenkke köre yaramay tınçlıq eyidir, degenleri kibi, XVI asırda Varşava Bağçasaraynen "ebediy sulh" imzalay.
XVI—XVII asırlarda Qırım hanlığı ve Reç Pospolitaya arasındaki munasebetlerniñ belli bir derecede tegiz yolğa minmesi, pekinmesi ve inkişaf etmesinde hanlıq idare eyyetinde bulunğan validelerniñ hızmetleri diqqatqa lâyıqtır.

AYŞE SULTAN BİYİM
Ayşe Sultan Biyim Qırım hanı Devlet Giraynıñ (1551 —1577) refiqası ve Mehmet Giray sultannıñ anasıdır. 1552 senesi ruslar Qazannı basıp alğan vaqıtta Devlet Giray osmanlılarnıñ Litvağa qarşı alıp barğan cenkinde iştirak ete edi. Devlet Giray Qazannıñ başına tüşken feciy vaqia haqqındaki haberni eşitkeninen, ordusını alıp Qırımga qayta. Ordusına taze quvetler qoşıp, ruslarğa qarşı areketke keçe.
Bunıñnen bir vaqıtta, Devlet Giray türk sultanı Suleyman Qanuniyge kendi murahasınen mektüp yollay, "...ruslar tarafından zabt etilgen bu islâm ülkesini  qurtarmaq bütün islâm dünyasınıñ vazifesidir" dep  ruslarğa qarşı cenk ilân ettirmek, iç olmağanda hanlıqnıñ ruslarğa qarşı alıp baracaq bu areketlerinde Osmanlı devletiniñ yardım etmesini rica ete. Lâkin Suleyman Qanuniy Qırım hanınıñ ricasını red ete. Qırım hanı şu Lehistan qıralına Moskvanıñ basqıncılıq areketlerine qarşı turmaq içün bir añlaşma imzalamağa muvaffaq ola.
İşte, Devlet Giray ve leh qıralı Sigizmund-Avgust ile mezkür añlaşmanıñ imzalanmasında Ayşe Sultan Biyimniñ rolü büyük oldı. Ayşe Sultan Biyim Sigizmundğa yollagan mektübinde "Qazan ülkesini zabt etken ruslarnıñ ileride türk ülkelerine ölganı kibi, Lehistan ve Litva devleti içün de telükeli olğanını, bu şeylerge rağmen ruslarnı cezalamağa qarar bergen Devlet Giraynıñ qırallıq içün de cenkleşkenini, binaenaleyh qıralnıñ Qırım hanlığı ile dostluq añlaşmasını imzalap, Qırım hanına yardım etmesini, qıral bu teklifke razı olğan taqdirde öz murahaslarını yollamasını" rica ete. Sigizmund-Avgust Ayşe Sultan Biyimniñ teklifini qabul ete, Qırım hanlıgınen añlaşma imzalay, arbiy yardımda buluna. Bu yardım sayesinde Qırım hanınıñ orduları ruslarnı mağlübiyetke oğratalar.
Ayşe Sultan Biyim 1572 senesi Sigizmund-Avgustqa mahsus elçi ile müteadid mektüpler yollağandır. Mektüplerini: "Bimaqam-i dar-ül hilâfe şehri Salğır Sarai sultan Mehmet Giray validesi Ayşe Sultan Biyim" dep imzalay edi. Ayşe Sultan Biyimniñ diplomatik meareti, qattılıgını köstergen bir yarlıqqa diqqat eteyik.
Yarlıq nümünesi:

"HÜVVE SÖZÜM
Ayşe Sultan Biyim:
Hristian milletiniñ iftihar-i degerli büyükleri ve iseviye taifesiniñ muhtar büyükleri olan yepiskoplara ve bütün memleket beylerine selâmdan soñra, samimiy selâmım ve fermanım budır ki, bundan zvel sahibimiz büyük han azretlerine qardaşları qıral padişahnıñ adamı Bokovskini muhabbetnameleri ile yollap, içinde eki memleket arasında eyilik içün büyük Allahnıñ yardımı ile arzuñızca vergileri yollarmız diye bildirgenleri sayesinde han azretleri eñ büyük itimatlı Hasan Çavuşnı - Allah onuñ qudretini ziyadeleştirsin — yollagan edi. Ve şimdi qardaşları qıral mektüplerini Ebuş tercimanı ile yollayaraq, aramızdaki ey-iqomşucılıqnıñ devamı içün vergileri yollaymız, diye bildirdigi alda üç yılda altı hazine (vergi) olduğını tain etmegendirler.
Bundan evel Hasan Çavuş qulları ile yollanılgan muhabbetnamelerinden altı yıllıq vergilerniñ yollanılmasına diqqat eterek ğayret ztersiñiz. Eki hükümet arasındaki dostluqnıñ artmasına sebep olursıñız. Bir daha bura da zki memleket munasebetleriniñ daimiy dostluq içinde devam etsin diyerek temenna etmektemiz. Sizler dahi devamlı olaraq qıral sarayında ğayret sarf etersiñiz. Ve vergilerniñ qısımlarnen yollanılmasına diqqat etersiñiz.
O sebepten qıymetsiz ediyelerimiznen samimiy selâm ve sevgilerimizni qulumız Behadir ile yolladıq. Bu tarafnıñ hatiri içün elçige hürmet ve riayet etersiñiz. Ve sizlerden istenilen eki memleket arasında eyi munasebetlerge delâlet eterek Han azretleriniñ emr-u şerifleri üzere her yıldan eki vergi, üç yılda altı vergi berirsiñnz. Bu dediklerimiz yerine ketirilmedigi taqdirde aramızdaki añlaşma hükümleriniñ bozulması qıral padişaha ant olacağını bilmeñiz lâzimdir. Temennamız odır ki, eki devlet arasındaki eyi munasebetlerniñ devamına delâlet etersiñiz, diye işbu fermam yazıldı. 980 hicriy. (1572 s.)
Bimaa/kam Ferrahkerman
Ayşe Sultan Biyim, valide-i Mehmet
Giray sultan.

AYŞE HATUN
Qırım hanlığınıñ tarihında, hususan onuñ tışqı siyasiy işlerinde ğayet emiyetli rol oynağan qadınlardan biri Ayşe Hatundır. Ayşe Hatun İslâm Giray III- niñ (1644–1654) refiqasıdır.
İslâm Giray Qırım hanları arasında mustaqil ve izçen tışqı siyaset alıp barğan, hanlıqnıñ halqara miqyasta itibarını kötergen, Osmanlı devletiniñ Qırımga nisbeten nezaretini eksiltken, hanlıq qaznasını tışqı iqtisadiy kelirlerden (Lehistan ve Rusiyeden alıngan vergilerden) zenginleştirgen, hanlıqnıñ siyasiy ve hususan içki iqtisadiy vaziyetini tüzetken, qısqadan aytqanda hanlıqta siyasiy-iqtisadiy tertipni pekitken eñ qudretli hanlardan biridir.
Ayşe Hatun haqqında sözümizni devam ettirmezden evel, bir şeyni ayrıca qayd etip keçmek kerek. Diger hanlarğa baqqanda İslâm Giraynıñ Lehistan meselesinde öz baqışı bar edi. Tarihçılar, hususan sovet ve rus tarihçıları İslâm Giraynı Lehistannıñ qan duşmanı etip köstermege areket etken ediler. B. Hmelnitskiyniñ leh şlâhtasına qarşı alıp barğan küreşinde serasker Toğay-beyniñ iştiragini bayraq etip kötereler, ekseri allarda onuñ areketlerini eksiltip köstermege tırışalar. Mühimi bunda degil. Mühimi şunda ki, Bogdan Hmelnitskiy Bağçasarayğa kelip, İslâm Giraydan yardım sorağanda han razı olmay. Söyleşüvler bayağı vaqıt devam ete, ve niayet, İslâm Giray Bogdan Hmelnitskiyge "…Or qapıda turğan serasker Toğay-beyni yardımğa çağıra bilmesine izin ber".
İslâm Giray Bogdan Hmelnitskiynen olğan emekdaşlıqnıñ sıñırlarını inceden is ete edi. Kerek vaqıtında Lehistanğa da yardım ete, ya da onu ruslarğa qarşı seferlerge davet ete edi. "Siyasiy balans"qa esaslanğan "şahsiy tatar esabı" hannıñ eñ qudretli siyasiy silâsı edi.
İslâm Giray Rusiyeniñ kün-künden öz territoriyalarını kenişletkenini, ve bir kün ola bir kün hanlıq ruslarnıñ eline keçe bilmesini terenden tüşünerek, ep quvetleneyatqan ruslarğa qarşı arbiy-siyasiy ittifaq qurmağa qarar bere. İslâm Giray bu ittifaqqa kirmekni teklif etip, Osmanlı sultanına ve Reç Pospolitayanıñ qıralına teklif ete. Ne içün İslâm Giray Osmanlı devletinden soñ Reç Pospolitayağa bu teklifnen muracaat ete?
Mesele şunda ki, İslâm Giray han olmazdan evel lehlernen olğan bir çarpışmada esir tüşken ve ömüriniñ yedi yılını leh esirliginde keçirgen edi. Şu yedi yıllıq esaret devirinde İslâm Giray Lehistan devlet adamlarından bir çoqları ile tanışa ve Reç Pospolitayanıñ devlet qurumını yaqından ögrenmek imkânlarına malik ola.
İslâm Giray atta qıral hanedanına yaqınlaştırılğan edi. Ruslarnen Reç Pospolitaya arasında cenk başlanganda İslâm Giraynı serbest bıraqtılar. Qıral şu vaqıt onu bir ordunıñ başına tayinleyerek, ruslarğa qarşı uruşqa yollağan edi. Bu uruşta İslâm Giraynıñ qaramanlıgı ve cesareti haqqında leh tarihçıları o ya da bu derecede yazıp qaldırğandırlar. İslâm Giray hanlıqnıñ tahtanı keçken soñ Qırımnen Reç Pospolitayanıñ arasında olğan ittifaq munasebetleri yañı tüs aldılar.
Bütün bu siyasiy areketlerde Ayşe Hatun İslâm Giraynıñ eñ qıymetli bir mesleatçısı vazifesini eda etkendir. Han İslâm Giray bir de-bir işke qarar bermezden evel refiqasınen mıtlaqa mesleatlaşır, onuñ uzaqnı köre bilgen isabetli fikirlerinden faydalanır edi.
Bu al Hansarayğa kelgen çeşit devletlerniñ, hususan avropalılarnıñ diqqat nazarından tüşip qalmaz edi. Meselâ, Reç Pospolitaya diplomatlarından Peçenski 1648 senesi Qırım hanlı-ğında elçi vazifesinde bulunğanda körgen şeylerini qayd eterken, qırımtatar qadınları haqqında da bazı bir meraqlı şeylerni yazıp qaldırgandır.
"Qırımda eñ ziyade diqqat nazarımnı celp etken şey tatar qadınlarıdır. Olar yalıñız dahiliy işlerde degil, siyasiy meselelerde de ğayet mühim rol oynaylar. Han özüniñ baş vekili Sefer Ğazı ağanen mühim bir mesele haqqında laf eterken, han İslâm Giraynıñ refiqası Ayşe Hatun leh dostluğına emiyet bergenini ve bu hususta qocasına tesir etebilecegini ümütnen aytqandır", dep yazğan edi Peçenski.

...Bundan körüne ki, Qırım hanlığınıñ tarihında qadın-qızlar, hususan valideler devletniñ içki ve tışqı siyasetine muayyen derecede tesir ete, devletlerara munasebetlerde müsbet rol oynay edi. Bugünde bugün qırımtatar halqınıñ tarihı ögrenilir eken, devirler, bütün bir epohalarnıñ perdeleri köterilir eken, halqımıznıñ gürdeli, şanlı ve aynı zamanda feciy keçmişiniñ sahifeleri ep açılır, kelecek nesillerge barıp yeterler.

Yunus Qandım
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder