28 Mayıs 2015 Perşembe

Джынгъыз дагъджынынъ шиирлери

Туманлы Альбионда, Лондонда яшагъан буюк романджымыз Джынгъыз Дагъджынынъ шиирлер язгъаныны бильсем ве онынъ аджайип, гузель, терен маналы фельсефий шиирлер язгъаныны,  догърусыны айтсам, бильмей эдим. Джынгъыз Дагъджынен мектюплешир, онынъ акъкъында малюматларны, олсун АкъШта, олсун Тюркие я да Румынияда – язылып дердж этильген макъалелерни топлап экеним, онынъ шиирлери  козюме илишмеген эди.

Бундан дёрт-беш йыл эвельси Акъмесджиттеки Исмаил Гаспралы адына китапханеге бир ишнен баргъанымда китапхане хадми Наджие Таирова манъа АкъШта яшагъан ве бу куньлерде Къырымда къардашы Рустем Муединнинъ эвинде мусафирликте булунгъан ватандашымыз шаир Мемет Севдиярнынъ китапханеге багъышлагъан ватандашымыз шаир Мемет Севдиярнынъ китапханеге багъышлангъан эдиесини косьтерди. Бу акъикъатен де къыйметли бахшыш экен. Библиографик джеэттен гъает сийрек шей! Мемет Севдияр И.Гаспралы адына китапханеге 1957-61 сенелери Анкъарада чыкъкъан «Къырым» меджмуасынынъ  эписи нусхаларына багъышлагъан.
Наджие ханым бу меджмуанынъ  бир къач нусхасыны элине алып: «Буларнынъ ичинде санъа керек шейлер бар, - деди. Наджие ханым ойле эеджанлы эди ки, дерсинъ бу саниелерде  онынъ козьлериндеки къуванч къыгъылчымлары биле къувана эдилер. Онынъ эеджаны деръал манъа кечти. «Я, Алла бу не экен?» -  деп тюшюнип етиштиралмады, Наджие ханым меджмуанынъ бир нусхасыны ачып огюме къойды. «Эй, Танърым, я бу Джынгъыз Дагъджынынъ шиирлери де!»
Джынгъыз Дагъджынынъ Акъмесджитте яшагъан къыз къардашы Тевиде арте хатырлай: «Джынгъыз агъам даа он беш-он алты  яшында олгъанда шиирлер язып башлагъан эди. О, эвде эр кес юкъ лагъан сонъ, сокъакъкъа чыкъып, эвимиз янындаки телеграф диреги астына отурып дирекке асувлы фенернинъ зайыф ышыкълары астында озюнинъ шиирлерини яза, саба исе бабама ве бизлерге окъуп бере эди. Мен пек яш олгъаным себебинден, агъамнынъ шиирлерини маналарыны чокъ анълап оламай эдим. Амма бабам онынъ  шиирлерини динълеген сонъ терен тюшюнджелерге дала эди».
Эбет, Джынгъыз Дагъджы терен ве айдын истидат саиби.  Бу истидат онъа Алладан берильген олса, онынъ тынчлыкъ не олгъаныны бильмеген юреги оны гедженинъ дер маалинде сокъакъкъа, телеграф дирегининъ зайыф ышыкъларынынъ къойнуна алып кетмез эди. Демек онынъ юреги недир сёйлемек, нелердир акъкъында айкъырмакъ истей эди.
Джынгъыз Дагъджынынъ шиирлери не акъкъында? Эбет Къырым акъкъында, Къырымнынъ татлы ве аджджы, хаялий ве асыл акъикъаты акъкъында, тарих чарпышмаларында дарма-дагъын олып кеткен Туркистан акъкъында, тюркий халкъларнынъ,  бильхасса, къырымтатар халкъынынъ бирлиги акъкъында, кяинатта бир уджейречикнинъ, инсан деп адландырылгъан уджейречикнинъ ери акъкъындадыр. Шиирий, несрий иджадынынъ баш мевзусы да, баш къараманы да айны шу Къырым, айны шу къырымтатар миллети, айны шу къырымтатарыдыр. Онынъ фельсефеси де Къырым, туркистан (Туран) фельсефесидир. Бу фельсефе шаир ве языджы Джынгъыз Дагъджынынъ къаны иле берабер раатсыз юрегинден кечип тюрк ве къырымтатар эдебиятына ольмез излер къалдырды. Бу фельсефе векиллери оны Маркес, Солженицын, Айтматов киби эдиплернен бир сырагъа къойды. Онынъ эсерлери бойле хуляса чыкъармагъа имкян берелер. Эбет, Дж. Дагъджынынъ тоталитар совет режимине уйгъун кельген базы бир шиирлери де бар. Эм де девир котерсин,  деп язылгъан эсерлер тек онынъ иджадында расткельмей. ХХ асырнынъ 20-30-нджы сенелеринде эдебиятымызгъа кирип кельген, ве бугуньге классик эдиплер намы иле анъылгъан шаир ве языджыларымызнынъ бир къалмай эписи «девир котерсин къабилинде» эсерлер язгъандыр. Затен, бу ал совет режимини башындан яшап кечирген бутюн эдебиятларда мевджуттыр.
…Огюмде Джынгъыз Дагъджынынъ шиирлери тура. Оларны текрар-текрар окъуйым. Пек гузель шиирлер! Акъикъатен де бойле шиирлерни тек Къырым чокъракълары киби къайнагъан юрекли, Къырым дагълары киби джумерт юрекли, ватан асрети ве севгисине толу юрекли инсан яза билир.
                                                                                       Юнус Къандым .   1993 с.




     БЕРИНЪИЗ АТАМНЫНЪ КЪЫЛЫЧЫН МАНЪА

Къальбимде хурриет атеши янар.
Беринъиз атамнынъ къылычын манъа!
Атымны сюрейим къанлы мейдангъа,
Беринъиз атамнынъ къылычын манъа!

Беринъиз! Къудретли дерядыр гонълюм,
Туркистан ёкъ дие багъыргъан о ким?
Къаныны севген курешчи бир тюркюм,
Беринъиз атамнынъ къылычын манъа!

Беринъиз! Тёкюльген къангъа къан ичюн,
Гуняхсыз юртумда ольген джан ичюн,
Кечмиш ве келеджек нам ве шан ичюн,
Беринъиз атамнынъ къылычын манъа!

Къальбимде хурриет атеши янар.
Беринъиз атамнынъ къылычын манъа!
Атымны сюрейим къанлы мейдангъа,
Беринъиз атамнынъ къылычын манъа! 
                                         Украина, 1941 с.


           ЙЫЛДЫЗ

Махзюн йылдыз, дертли йылдыз, сёнмей тур!
Сёнме, йылдыз, азачыкъ ял алайыкъ.
Бельки артыкъ кунеш догъар, сёнмей тур,
Сёнме, йылдыз, ёлумызны булайыкъ.

Дертли йылдыз, мен де, мен де дертлийим,
Сен сёнерсенъ дерт ортагъынъ къаладжакъ.
Сен сёнерсинъ, йылдыз, меним гонълюме
Гедже-куньдюз къаранлыкълар даладжакъ.

Бизден башкъа бармы дерсинъ, эй, йылдыз,
Гедже догъып ер юзюни корьмеген?
Бизден башкъа бармы дерсинъ, эй, йылдыз,
Джефа корип, ер сефасын сюрьмеген?
                                                 Берлин, 1944 с.


КЪЫРЫМ, МЕНИ АНЪАСЫНЪМЫ?

Кунеш батар, сюкют булур голь, ирмакъ, чай,
Туман ятар тёпелернинъ аркъасына.
Чатырдагънынъ къулагъына асылгъан Ай
Бенъземезми яш келиннинъ сыргъасына.

Мен де дертли геджелернинъ бир сырдашы,
Эски Чатыр сырын ачар, деп арз эттим.
Юрегимде ана юртнынъ топракъ, ташы…
Кунешимнинъ догъмасыны чокъ истедим.

Кунь догъмады Къырымымнынъ семасында,
Агълайсынъмы, кедерленип, янасынъмы?
Къырым, Къырым! Бойле сувукъ  геджелерде
Сен де мени яхшы сёзнен анъасынъмы?
                                               Лондон, 1946 с.

 КОЙ АКЪШАМЫ

Кунь кетти кезмеге байырлар артына.
Акъшам да узанды яйлалар сыртына.
Дагъларда булутлар мусафир къалдылар.
Ёрулгъан ёлджудай юкъугъа далдылар.
Юкълады яш ёсма ве назлы кипарис,
Айнени чалгъандай йырлады къарт денъиз.
Назлы бир къыздайын йылтырап ай тувды.
Койдеки акъшамлар не къадар айтувлы.
                                                      1940 с.


СЕВДИГИМ ЯЛТА

Кечмишлер бу ерге тарихлар язды,
Союма-сопума мезарлар къазды.
Бакъ, бугунь эвлядынъ бир аэнк созды…
Анамсынъ, бабамсынъ, севдигим Ялта!

Дагъларнынъ устюне къанатым чездим,
Кунь бою къызларнен багъыны кездим,
Багъындан шыралы юзюмлер узьдим,
Багърынъда догъдым мен, севдигим Ялта.

Дагълары терекли, дагълары чамлы,
Дагъындан сув акъар шербеттен дамлы.
Бу топракъ шерефли, бу топракъ намлы
Не гузель яраштынъ, севдигим Ялта!

Йигитлер топланып бир къоран тепсе,
Къызларнынъ башына чечеклер сепсе,
Топракъкъа йыкъылып, топракъны опьсе,
Хаялым долашыр, севдигим Ялта!

Бар кетинъ, булутлар, кунешим кульсин,
Сефалы Ялтамны душманлар корьсин.
Кунешнинъ шевкъындан козю кёр олсун,
Бермем ят эллерге, севдигим Ялта!
                                                  1939 с.


КОЙ

Байырлар багърында ерлешкен багълары,
Не гузель корюне сефалы дагълары.
Эр акъшам къойнунда булутлар геджелей,
Бол сувлу озенлер сизлерни эркелей.
Башыны денъизге этильген Аюв-Дагъ,
Этрафта тютюнлик, мейвалы багъча, багъ…
Далгъалар ойнаша, далгъалар чалара,
Денъизнинъ тёрюнде елькенлер агъара.
Чечекнен безенген багълары, багъчасы,
Ешиллик къойнунда комюльген дачасы.
Яш къыздай ярашыкъ кипарис, пальмасы,
Багъчада шыралы армуты, алмасы,
Яйляда долана къозу эм къойлары
Не къадар шенъ кече джыйынлар, тойлары.
Сеслене устанынъ кемане, дареси.
Йигитлер топланып хайтарма айланса,
Я хоран тепип де къызларгъа байланса,
Хаялынъ къуш олып коклерде доланыр,
Олардан шаирнинъ къалеми рух алыр
Бир вакъыт бу ерни Пушкин де долангъан,
Ялынъыз ташында бир озю ойлангъан.
О заман денъизде къуругъан далгъалар,
О заман факъырлар байларда къыйналгъан,
Койлюнинъ устюне къамчылар ойнагъан.
Кечтилер о куньлер, артына къайталмаз,
Мырзалар сёзюни койлюге айталмаз.
Бугунь эр къоранта эр кимнинъ ишинде.
Тарлада башакълар денъиздай чалкъана,
Байлыкътан инсаннынъ юреги рух ала.
Эр саба балалар ашыкъа дерсине,
Сеслери къошула къушларнынъ сесине…
                                                   Гурзуф, 1939 с.


ГУЛЬ

Уфукълардан джильвеленип,
Кульди баарь сабасы.
Кунешленип, шенъ корюнди
Коюмизнинъ тарласы.

Мен де севип бу сабаны
Тюштим азбар тёрюне.
Иште, манъа эвимизнинъ
Алд къорасы корюне.

Анда осьти къызыл гуллер,
Къокъу сачып, алланып.
Мен де осьтим тыпкъы гульдай
Ватанымдан рух алып.
                                1939 с. 

  БААРЬ САБАСЫ

Юкъусындан турды кунеш
Шавле сачты эр ерге.
Чочамийлер йырладылар
Селям сёйлеп саарьге.

Ешиль къыртыш бойларындан
Сюрюлернен къой келе.
Чобан акъай къавал чала,
Санки дерсинъ той эте.

Ой да, ошлу озендеки
Бакъаларнынъ давушы.
Тереклерде къушлар оте,
Далдан далгъа авушып.

Огълан, къызлар ашыкъалар
Дерслерине етмеге.
Оджаларнынъ эр сёзюни
Гузель иджра этмеге.

Гульдай оськен балаларнынъ
Ич де ёкътыр къаари.
Олар дейлер: - Не де арув
Бизим юртнынъ баари.
                               1939 с.

                           ххх

Инан сен гузелим, инан, сен сёзюме.
Инан, сен бакъып бу севдалы козюме.
Акъ туман чезильди, сабалар ачылды,
Бахытлы ёлума чечеклер сачылды.
Айды, бер къолунъы, улькемнинъ яш къызы.
Келеджек кунюмнинъ кунеши, йылдызы.
Сен меним аятым, сен меним арзумсынъ!
Чечекли баарим, кунешли язымсынъ!
Омюрде кульмесек кунюмиз гъайыптыр.
Кунешли куньлерде кульмесек айыптыр.

         КЪЫШТА

Къыш бабай да кузьни къувуп
Кельди бизге.
Ёргъан орьтти берекетли
Чёлюмизге.

Сокъакъ бою чана тартып
Яш балалар.
Къыргъа бара, ойнай, куле
Эм таялар.

Тавгъа кеткен койлюлер
Келип къыргъа,
- Шенъленинъиз, - дей бахытлы
Балаларгъа.

Шимди тайып къувет джыйынъ
Озюнъизге.
Оськенден сонъ сиз керексиз
Илимизге.
                  1939 с.        

КЕЛЬДИ БААРЬ


Кене артыкъ акъ сакъал къыш,
Кельди бизге шенъ баарь
Мавы кокте кульди кунеш,
Эм ешерди тарлалар.

Озгъардыкъ биз къарлы кунни,
Энди къалды вакъыт аз,
Сабыр этинъ, эй балалар
Чалттан келир джыллы яз.
                                       1939 с.




ЯЗ ШИИРЛЕРИ

1.      СЕВГЕНИМ БУ ЯЗ ГЕДЖЕСИ

Севгеним яз геджеси
Юрегиме рух берди.
Хаялыма къанат такъып
Бошлукъларгъа котерди

Темиз коктен шавле тёкип
Ай, денъизни козете.
Къарт Аюдагъ сувгъа къарап
Перчемини тюзете.

2.      АКЪШАМ ОЛСА

Акъшам олса кунеш къона
Байырларнынъ артына.
Ве къаранлыкъ шай узана
Дерелернинъ сыртына.

Шенъ йылдызлар къуванышып
Бакъа кокнинъ бетинден.
Беяз туман марамасы
Эне къырнынъ четинден.

Фенер этип ярыкъ айны
Ала къызлар озюне.
Къайыкъларгъа толуша да
Чыкъалар голь юзюне.

3.      БУЛЬБУЛЬ ВЕ МЕН

Бугунь кене коюмнынъ
Ёлуна гуль сачтым мен.
Бугунь кене хаялымнынъ,
Къанатыны ачтым мен.

Яш чинарнынъ честелеген
Перчемине къарадым.
Перчемине къонып отькен,
Шенъ бульбульни арадым.

Айды, - дедим, - кельчи мында,
Кель йырынъны тынълайым.
Ятып чинар кольгесинде
Сеннен бирге чынълайым.

Бакъ не къадар гузель кече
Гуллю баарь, джыллы яз.
Бу хошлукъны олгъаныдай,
Йырладымы телли саз!

Бульбуль къанат джайып кельди
Коюмнинъ къырына.
Биз экимиз аэнк къоштыкъ,
Шенъли аят йырына.
                                                 1939 с.


САМОЛЁТ

Къанатлы къуш киби
Коклерде учасынъ,
Кечильмез ёлларны
Сен барып ачарсынъ

Айды сен самолёт,
Окъуп бир осерим.
Оськен сонъ мен де шай,
Устюнъе минерим.

Авада доланып,
Топракъкъа бакъарым.
Бу улу Ватанны
Душмандан сакъларым.
                               1939 с.

МЕНИМ АГЪАМ

Меним агъам атлы аскер
Къолунда бар тюфеги.
Душмандан о ич де къоркъмай
Ой, да джесюр юреги!

Сакъла, агъам, сен сынъырны
Душманлар ич кирмесин.
Келип бизим багъчамызгъа
Бир гулюне тиймесин.
                                     1939 с.



КЪАРТ АНАЙ КЪУВАНА

Яш башымнен мен де джоштым
Сёйлемеге бир дестан:
Дестаныма къувет къошты
Урь Ватаным – гулистан.

       х х х

Далда къушлар ойнашкъанда
Озен бою кетемен.
Чешит сойда гуллер узип,
Топлу букет этемен.

Этрафымда кипарислер,
Яш чинарлар, ёсмалар,
Тереклерге сыкъ орюльген,
Ешиль япракъ асмалар.

Учансувлар къаяларны
Ялап-ялап акъалар,-
Олар меним юрегиме
Терен севги такъалар.

Бульбуль соза шенъ йырыны
Кенъеш этип озеннен,
Бу эзгиден яш гонълюмде
Буюк къуванч сеземен...

Бош авада къанат джайып,
Ойнашалар торгъайлар,
Оларнен бир олып куле
Озен, терек, тогъайлар.

Ватанымнынъ топрагъына
Къарап-къарап сукъланам.
Этрафтаки дюльберликтен
Мен акърансыз зевкъ алам.

                      х х х

Ешилликте бир къарт анай
Эчкисини отлата.
О да джошып, бульбуллернинъ
Йырларына йыр къата.

Якъын барып, бир гулюмни
Къарт анайгъа узаттым,
- Къокъла, Ватан гулюни, - деп
Мен де онъа сёз къаттым.

Къартий кульди. Айланды да,
Манъа бир козь ташлады,
Сонъра бираз тюшюнди де,
Эски кунден башлады:

- Къара, огълум, тёпелерге...
Шу корюнген байыргъа –
Анда белим къамбурлашты,
Сефа ичюн байларгъа.

О вакъыттан раатлыкъны,
Эгленджени бильмедим.
Гедже-куньдюз эмек эттик,
Отьмекке май сильмедик.

Сен акъранда уйкен огълум,
Ыргъат олды ит байгъа.
Арам эди онъа бармакъ
Не  джыйынгъа, не тойгъа.

Гъарип кенджем маймагъыны
Ташламады къолундан.
Къой отлатып айрылмады,
Яйлаларнынъ боюндан.

             х х х

Лякин бугунь... бугунь мен де
Сизлер киби шадланам.
Ватанымда, эр бир иште,
Ишкюзар деп адланам.

Балаларым окъудылар:
Бири олды инженер,
Яш торуным шимди окъуй
Эм озю де пионер.

Байгъа чобан джурьген огълум
Шимди – яхшы бир аскер.
Онынъ япкъан енъишине,
Балам, сен де къуджакъ кер!

Мен яшардым! Биль - бир даа
Сен къарт десенъ инанмам,
Лякин айтма, эгер айтсанъ,
Сени – балам - деп анъмам.
           
              х х х

Динъледим мен о яшаргъан
Къарт анайнынъ сёзюни.
Ойле севдим! Ойле севдим!
Тек опьмедим козюни.

Яш башымнен мен де джоштым,
Сёйлемеге бир дестан;
Дестаныма къувет къошты
Урь Ватаным - гулистан.
                             1939 с.

КЪУШЛАР ТЮРКЮСИ

Эй, къушлар дюльбер къушлар,
Субетли, дильдар къушлар.
Учунъыз сиз, кетинъиз,
Кетинъиз, эгленинъиз!

Сабанынъ сааринъде,
Алтын кунеш кульгенде.
Къайтынъыз багъчамызгъа,
Иикли къорамызгъа.

Анда сизге юва бар
Эй, азизим къушчыкълар,
Бахчамызгъа келинъиз
Ве тюркюлер сёйленъиз.

Чокъ северим мен сизни,
Нагъмели тюкюнъизни.
Сабанынъ сааринде
Шенъли чивильдинъизни.
                                    1941 с.

БААРЬ

Айгиди шайлы баарь,
Назлы ильванлы баарь.
Чокъ северим мен сени,
Дюльбер чечеклеринъизни.

Озен кенарларында,
Койнинъ багъчаларында;
Йырлады назлы къушлар,
Нагъмели, сазлы къушлар.

Ешилленди шу чёллер,
Чименликлер, тёпелер.
Ачты пемпе, ал гуллер,
Къокъулы мелевшелер.
                          1941 с.

БЕШИК ЙЫРЫ

Айя, айя, ай нени,
Юм козюнъни, ай нени.
Эришме сен эвлядым,
Тут сёзюмни, ай нени.

Энди тезден осерсинъ,
Багъчаларда кезерсинъ.
Озенлернинъ боюнда
Ал чечеклер узерсинъ.

Мектебинъе барарсынъ,
Чокъ китаплар окъурсынъ.
Шу илимнинъ гулюнен
Оссенъ, сен де къокъурсынъ.

Йигит аскер олурсынъ,
Сынъырларда турарсынъ.
Бу кунешли Ватанны,
Душманлардан сакъларсынъ.

Юкъла, батыр эвлядым,
Юм козюнъни, ай нени.
Ят, юкъла сен, раатлан,
Тут сёзюмни, ай нени.

Къушлар энди юкълады
Койнинъ багъча-багъынъда.
Юкъла сен де козь нурум,
Бахытлысынъ Ватанда!

                               1940 с.
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder