27 Mayıs 2015 Çarşamba

Çetel qırımtatar edebiyatı vekili Memet Vani Yurtsever


Gittim, gidiyorum, gitmek isterim,
Er türk ocağında tütmek isterim,
Ceddemin keçtigi keniş çöllerde
Onıñ devesini gütmek isterim.

Babamdan diñledim, dedem kim edi?
Kimlerge düşmüş, kimlerge qalqmıştı,
Geçmişin qaranlıq ülkelerinde
Angi ocaqlarda ateş yaqmıştı?


Qurduğı ocaqlar, yaptığı yurtlar,
Angi bir bayğuşlara mesken olmuştır?
O şahin yigitler, gurbuz erlerden
O yurtlarda şimdi kimler qalmıştır?

O tütün ocaqlar, o yeşil çöller,
Niçün tütmez olmuş, niçün solmuştır?
Yigitsiz boş qalan güzel yurtlara
Nereden gelmiş de bayğuş dolmuştır?

O adsız - hesapsız davar sürüsi
Angi canavara qurban olmuştır?
Dedemin kunaylan atlar qoşturan
Meydanlar kimlere meydan olmuştır?

Gittim, gidiyorum, baqmaq isterim,
Sönen ocaqları yaqmaq isterim.
Geçtigim yerlerde er yigit içün
Şiirimden bir çelenk yapmaq isterim!
Şevqiy Bektore.

Men öz yazımnı büyük Şevqiy Bektoreniñ bu nazm satırları ile başlağanımnıñ sebebi, mezkür mısralarda seçip alınğan mevzuğa ait aenkni körmek, sezmek mümkündir. Yani, şiirdeki lirik qaraman Türk iliniñ o qaramanane tarihiy keçmişini ve artıq bir tamam harabege çevirilgen bugünni üzerinde fikir yürüte. Ebet, eserde bu facianıñ sebepçisi kim olğanı añılmasa da, onıñ er bir satırında çarlıq Rusiyeniñ kölgesi duyula.
Elbette, eger biz zengin çetel qırım milliy edebiyatınıñ qalem ustaları tarafından yaratılğan eserlerge diqqat etsek, bularnıñ ekseriyet qısımında doğrudan-doğru çarlıke Rusiyeniñ cinaiy siyaseti ve onıñ deşetli aqibetleri  körüne.
Epimizge belli ki, er bir edebiyatnıñ temelini halq ağız yaratıcılığı teşkil eter.
İşte, çetel qırım milliy edebiyatnıñ mirası da çetel qırımtatar halq ağız yaratacılığı üzerine qurulmıştır. Söylemek istegenimiz şu ki, bu folklor numunelerinde bile, çarlıq Rusiyeniñ kölgesi bar. Meselâ:

Derya tolu parahod, ey yar, tatar halqı, aytır da ağlerim,
Tatarnı yurttan ayırğan, ey yar, qazaqnıñ polkı, aytır da ağlerim.
Qaldı çızma astında, ey yar, babaylar qabri, aytır da ağlerim.
Bunı körgen bayğuşnıñ, ey yar, qalmadı sabrı, aytır da ağlerim…

Yahud:
Yalvarıp qıralğa, tüştik fiğanğa,
Sözümiz geçmedi sarı İvanğa.
Derdi hicret ile oldıq divane,
Fena muşkul oldı alı Qırımnıñ!..

İşte mezkür satırlar daa demiçik söylenilgen fikirlerge açıq - aydın misal ala bilir.
Yabancı illerde doğmuş olğan bu folklor numunelerini yüzlerle-biñlerle misali bardır. Örnekler esasen 1783 senesi Rusiye tarafından Qırımnı basıp aluv sayesinde muhacirlik yollarında doğmuş halq edebiyatı eserleridir.
Ket-kete, çetel qırımtatar folklorı ile bir sırada Memet Niyaziy, Müstecip Ülküsal, Cafer Seydamet, Çorabatır, İsmail Ziyadin, Halil Qırımlı, Abdullah Faiq, Memet Sevdiyar, Altay Kerim, Buğra Alpgeray, Cınğız Dağcı… kibi onlarca qalem ustası, şair ve nesirci doğdı. Onlarnıñ episi Qırımnı ve Qırım evlatlarını anlatmaq, yarımadada qadimiy halqnıñ faciası urğulana.
Meselâ, Cafer Seydametniñ "Nurlu qabirler" kitabındaki eserlerniñ cümlesinde fikirimizni tasdıqlağan delillerge rastkelemiz.  Mezkür eserdeki ikâyelerniñ er birisi o ya da bu devir ile, o ya da bu tarihiy vaqia ile bağlıdır. Cafer Seydamet Qırımnıñ tarihiy saifelerinde iz bıraqqan milliy şeitler aqqında, yani çarlıq Rusiye ile küreşken büyük simalarımız - ecdatlarımıznı añlatmaqta. Vatan içün, millet içün, halq içün elâq olan - şeit olğan zatlarıñ qabirleri üzerinde bitmez tükenmez ilâhiy nurlar olğanı ifadelenir. "Nurbike", "Antlı qurban", "Cesürler mezarlığı", "Molla Nurulla", "Mubarek çoban", "Şeit askerler mezarlığı" ve diger eserlerniñ episinde ebediyyetke köçken "mubarek nurlarnı", "ilâhiy  nurlarnı" köremiz. Çünki eserlerde tasvirlengen qabirleriñ er birinde yatqan qırımtatarı çarlıq Rusiyesi qarşısında bergen ayat-memat küreşinde millet aşqı ile, doğmuş Vatan aşqına qurban ketken. Yazıcı işte bu noqtai nazardan yanaşıp, eser qaramanlarınıñ obrazlarını aça, olarnı olğanı kibi tasvirley.
Meselâ, yazıcınıñ mirasından alınğan tek bir eser üstünde, yani "Murat baba" ikâyesi üzerinde toqtayıq.
Cafer Seydamet mezkür eserinde XVIII asırnıñ ilk yarısında meydanğa çıqqan bir tarihiy vaqiağa muracaat eter. XVIII asırnıñ otuzıncı seneleri rus ordusı, daa doğrusı Minih komandanlığı altındaki ordu Qırımğa kire (1736). O devir Qırım hanı Qaplan Giray bütün ordusı ile İran seferinde edi. Minih yolbaşçılığındaki ordu bu fursattan faydalanıp, Qırımnı basa.
Cafer Seydamet bu deşetli tarihiy vaqianı cesür, qorqubilmez, vatanperver bir qaraman-tip vastası ile Murat isimli tarihiy simanı ifadeler. Bu sima, türk qavmine, ozellikle bir qırımlığa ait olğan vatanperver, milletperver, cesür bir tipni çıza.
Eserde, Murat baba kureşecek er bir adamnı – qırımtatarnı öz etrafına toplay.
Bularnıñ qalplerinde sabitleşen milletperverlik, vatanperverlik duyğularını daa ziyade uyandırıp, ruhlandırıp, duşmanğa qarşı nefret doğurtta. Soñra da soydaşlarını muqaddes küreş meydanına çıqara.
Yazıcı tarihiy qaramanını büyük bir ğururnen şöyle tasvirley:
"Eñ ögde, ortada beyaz atı üstünde, sararğan yüzü ve şahin baqışları ve elindeki qılıçınen Murat ağa ileriley ve gür sesiyle:
- Aydı, batırlar! Namus oğruna! Yurt aşqına! – die bağırır, halqnı eecanlandıra….
Murat Batır duşmana qarşı çıqıp, qan verip can alıp, arslan kibi küreşip, aqibeti qaramanlarca elaq ola…".
Çetel qırımtatar edebiyatınıñ ğayrı büyük vekilleri de, olsun Memet Niyaziy ya da Cınğız Dağcı, Çorabatır yahud Memet Vani Yurtsever… cümlesiniñ icadlarında çarlıq Rusiye kölgesiniñ aksini köremiz.
Meselâ, Memet Vani Yurtseverniñ eserleriniñ ekseri qısımlarında yuqarıda söylengen fikirleri tasdıqlaycı delillerge rastkelirmiz.
Memet Vani Yurtsever, türkiy halqlarnıñ özeklerinden biri olğan qırımtatarlar arasında milliy ruhnı yükseltken pesa, ikâye, hatırat ve maqaleler yazdı.
Elbette, yazıcınıñ "Süyümbike" ve "Sönmeyyen ateş" pyesaları, "Kökkoz bayar" ve "Hayatım" mensur eserleri onıñ insan olaraq zengin bir edebiy mirasqa saip olğanını ve ayrı bir yerge ait olğanını köre bilemiz.
Memet Vani Yurtseverniñ icadında yer alğan "Sönmeyyen ateş" pyesasına diqqat bereyik. Bu yerde XIX asırnıñ ortalarında Qırım qaderine tüşken bitmez-tükenmez bir facialardan yalıñız bir levha kösterilgen.
Qırım Rusiye tarafından basılıp alındığına seksen yıl oldı. Çarlıq Ukumeti qırımtatarlarına qarşı (nüfus sayısını azaltmaq içün) türlü aynecilikler tapa ve ömürge kerçire. 1854 senesi başlağan Aqyar cenki manaçığı ile qırımlılar qabaatlanıp aşağılandılar. Halqıñ bir qısmı Rusiyeniñ kenar mıntıqalarına, bu cümleden Sibirge sürülür. Soñu körünmegen bu zorluqlar sayesinde Qırım halqı Vatanı terk etüv, köçlerge mecbur qalır. Önbiñlerce, yuzbiñlerce qırımtatarı perişan bir alda Osmanlı topraqlarına (Türkiyege), Romaniyağa, Bulğaristanğa ve diger memleketlerge köçe.
İşte, Memet Vani Yurtseverniñ "Sönmeyen ateş"indeki vaqialar da XIX asır ortalarında yaşanmaqta. Pyesada tasvir etilgeni kibi, Qırımnıñ Canköy şeerine yaqın olğan Oyrat köyünden köçmek içün azırlıq körgen qırq hane arasında Kerimcan Qorqmaznıñ da ailesi bar. Kerimcannıñ babası Demircan ve emcesi Alim Qorqmaz rus akimiyeti tarafından "Vatan haini" tamğasını taşıp Sibirge sürüle ve o yerde elâq olurlar. Kerimcan Qorqmaz da babası, emcesi, soyu, yurtdaşları kibi vatanperver, milletperver şahstır. Halqını ve öz yurdunı çın yürekten sevgen, aqsızlıqqa qarşı isyan etken imanı erinde bir qırımtatarıdır.
Pyesa qaramanı Kerimcan baba yurdundan ketecegine çoq azap çeker, velâkin artıq Qırımda da qalamaz. Çünki özi de zaten Qorqmazlar soyunıñ soñki pıtağıdır. Soyunı, adını-neslini devam ettirmek içün mıtlaq başqa topraqlarğa köçmeli. Kerimcan Türkiyeni seçe.
Kerimcan Qorqmaz refiqası Ayşe hanım ile beraber Türkiyege köçüv azırlığıgı yapar – er şeyni azırlarlar. Pyesanıñ 1-nci sahnesinde bu mesele şöyle beyan olunır:

Kerimcan. Er şey azır. İnşallah yarın yolğa çıqarıq. Evden çıqmazdan evel ocaqtaki ateşni eyica yaqmaqnı unutma.
Ayşe. Ebet, ocaqtaki ateşimiz sönmemeli. Amma ne yazıq ki, sönecek.
Kerimcan. Qasvetlenme, Ayşe. Mangalğa ocaqtaki ateşimizden biraz alırıq, yolda söndürmemege ğayret eterik. Varacağımız Aqtopraqta, İnşallah biz de bir ev saibi olur ve orada ocaq ateşimizni iç söndürmeden yaqarmız…
Pyesanıñ 16-ncı sahnesinde ise, Ayşe hanımıñ altmış yaşındaki dayısı Selâmet ve Kerimcan arasındaki sözlerde yuqarıdaki fikir daa ziyade quvetlenir.
Selâmet. A-a-a… Aqlımda eken söyleyim. Keterken ocaqtaki ateşiñizden biraz olaraq yanıñızda alıp ketmekni unutmañ!..
Kerimcan. İç unutırmızmı!.. O ateş yüreklerimizdeki ateşniñ milliy aşqımıznıñ, Vetanğa olğan sevgimizniñ bir temsilidir. Qırımtatarlarınıñ yüreklerindeki ateş babadan evlâtqa ep yana-yana keçip keldi, iç sönmedi. Bundan soñ da iç sönmeycek, ep yanacaqtır!..

İşte, Kerimcan Qorqmaznıñ tili ile pyeyesanıñ esas ğayesi açılır ve eser qaramanıñ özüne has milliy çizgisi kösterilir. Yani, çarlıq Rusiye akimiyetiniñ, soñra da sovetler akimiyetiniñ qırımtatarlarına nisbeten tuttuğı yaman niet siyasetleri devam edemeycek, qırımtatarı sönmeycek – qaybolmaycaq. Türk qavminiñ pıtaqlarından biri sayılğan qırımtatar milleti ebediydir ve mengüdir.
Ebediyyette yeri olğan yanı muqaddes ğayeni Ramazan Aytan, Server Turunçı, Fikret Qırımlı, Necip Hacı Fazıl, Enver Mamut, Nevzet Yusuf, Memedemin Yaşar, Güner Aqmolla kibi çetel qırımtatar edebiyatınıñ ğayet etenekli yüzlerce aydın vekilinde körmek, sezmek, duymaq mümkündir. Albu ki, asırlarnıñ zorluqlarında pişkinleşken qadimiy ve aynı zamanda daima genç olğan türk qavminden birisi - qırımtatarlarınıñ tipik bir misalidir. Yani iç bir ölçü ile ölçünemez milliy çizgidir.
Bugün Londrada yaşağan sayğılı Cınğız Dağcı nıñ işte bu incileri de - nazm satırları da söylengen cemi fikirlerge açıq-aydın misal ola bilir:

Qalbimde hurriyyet ateşi yanar,
Beriñiz atamnıñ qılıçın maña!
Atımnı süreyim qanlı meydanğa,
Beriñiz atamnıñ qılıçın maña!

Beriñiz! Qudretli deryadır göñlüm,
Türkistan yoq diye bağırğan o kim?
Qanını sevgen küreşçi bir türkim,
Beriñiz atamnıñ qılıçın maña!

Beriñiz tökülgen qanğa qan içün,
Günahsız yurtumda ölgen can içün.
Keçmiş ve kelecek nam ve şan içün,
Beriñiz atamnıñ qılıçın maña!

Qalbimde hurriyyet ateşi yanar.
Beriñiz atamnıñ qılıçın maña!
Atımnı süreyim qanlı meydanğa,
Beriñiz atamnıñ qılıçın maña!..


Edebiyat:

1. Abdulvaap N. Krımskiye tatarı öbşçestvenno-politiçesköy i külturnoy jizni Osmansköy imperii. // Nauçnıy bülleten. – 2003. – №3
2. Aliyev Yu. Çetel qırım milliy edebiyatına bir nazar. // Simferopol.  – 2007.
3. Aliyev Yu. Literatura krımskogo zarubejya. // Simferopol. – 2007.
4. Vozgrin V. İstoriçeskiye sudbı krımskih tatar. // Moskva. – 1992.
5. Özenbaşlı A. Qırım faciası. // Yıldız. – 1992. - №1; 2.
6. Qırımer C. Nurlu Qabirler. // Ankara. – 1991.
7. Qurtümerov E., Üseinov T., Harahadı A. Qırımtatar hicret edebiyatı. // Simferopol. – 2002.
8. Qandım Yu. Hatıralarda Cınğız Dağcı.// Simferopol. – 2000.
9. Yurtsever M.V. Kökkoz bayar.// Emel. – 1972. - №71.

10. Yurtsever M.V. Bir avuç topraq. // Emel. 1982. - №128.

Yusuf Aliyev

Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder