27 Mayıs 2015 Çarşamba

Edebiyat tarihımızdan

ÖZET: İşbu maqalede qırımtatar edebiyatı tarihınıñ müim bir tarılması añlatılmaqta. Şair Yaqub Şakir-Aliniñ sovet tsenzurasından keçmegen sekiz şiiri ve bu eserlerniñ tapıluvı aqqında keniş malümat berilmekte. Edebiy tapılmalar sırasına kirecek bu şiirler yaqın kelecekte edebiyat dersliklerine kirsetilmelidir.
Anahtar sözler: qırımtatar, Yaqub Şakir-Ali, edebiyat, nazm. 

Yaqub Şakir-Ali keçken asırnıñ başında icat etken qırımtatar demokrat şairlerinden biridir. O, 1890 senesi Bağçasarayda fuqare esnaf qorantasında doğğan. Şeerdeki Ruşdiye mektebinde tasil alğan. Daa 15 yaşında olğan bala İsmail bey Gasprinskiy teşkil etken "Terciman" gazetasınıñ basmahanesine işke kele ve anda mürettip (arif cıyıcı) olıp çalışa başlay. İşte bu vaqıtta oña şu zamannıñ edipleri yazğan eserlernen tanışmaq imkânı oldı. İstidadı ve avesligi olğan genç özü de manzumeler yazmağa başladı. Olar "Yeñi Çolpan", "İleri", soñra ise "Yeñi dünya", "Yaş quvet" kibi  neşirlerde basıldılar [5].
Keçken asırnıñ birinci çerigi ğayet mürekkep, gürdeli, siyasiy vaqialarnen zengin bir devir edi. Bir sıra edipler bu vaqıtta atta puslasını coyğan deñizci kibi, de nalına, de tabanına urup, angi bir aqımğa qoltutacağını bilmegen allar da oldı.
Rus-Yapon cenki, 1907–1910 seneleriniñ ağır reaktsiya deviri, Birinci cian cenki, 1917 senesi başta fevral burjua-demokratik, soñra Oktâbr inqilâpları ve bu arada daa bir çoq diger vaqialar oldı ki, bu şeylerniñ maiyetini o vaqıtta er kes keregi kibi añlap olamadı.
Lâkin Yaqub Şakir-Ali o devirde icat etken Üsein Şamil Tohtarğazı, Asan Çergeyev, Memet Nuzet, Cemil Kermençikli kibi  ediplernen birlikte demokrat şairler sırasından yer aldı. Şunı da qayd etmeli ki, yuqarıda aytıp keçtigimiz edipler aynı vaqıtta tasil saasında çoq yıllar devamında faal iş alıp bardılar. Oqutuv arqalı avam halqnıñ közüni açmağa tırışıp, mekteplerde ocalıq yaptılar. Yaqub Şakir-Ali de şular cümlesindendir. Aynı vaqıtta o, işçi sınıfı mevzusına çoq kereler muracaat etti [1].
1917 senesi "Bağçasaray muallimin cemiyeti" Aqmescitteki "Qırım ocağı" matbaasında Arslan ağa mektebiniñ muallimi  Yaqub Şakir-Aliniñ 1915–1917 seneleri yazğan yigirmi beş şiirini "Duyğularım" adı ile ayrı kitap etip çıqardı. Zaten bu, şairniñ birinci ve soñki (eger 1976 senesi çıqqan "Saadet içün" adlı kollektiv cıyıntıqnı esapqa almasaq) kitabıdır.
Soñundan Taşkentte derc olunğan "Lenin bayrağı" gazetasında (1967 s., № 91, № 147, 1970 s., № 38),  "Edebiyat hrestomatiyası" (1971 s.) dersliginde, "Saadet içün" (1976 s.) cıyıntığında, Müstecip Ülkusalnıñ "Qırım Türk Tatarları. Dünü, bugünyu, yarını" (İstanbul, 1980 s.) kitabında, "Yıldız" mecmuasında (1987 s. № 6,1996 ms., № 1 ve1998 s., № 7), Z. Qurtnezirniñ "Qırımtatar edipleri" (2000 s.) qılavuzında, R. Fazıl ve S. Nagayev tarafından çıqarılğan "Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı" dersliginde (2001 s.) şair aqqında ve şairniñ eserleri basıldı.
Yaqub Şakir-Aliniñ "Edebiyat hrestomatiyası" (1971 s.) ve "Yıldız" mecmuasında (1996 s.) basılğan 1926 senesine ait şiirlerini esapqa almasaq, qalğan yerlerde basılğan bütün eserleri onıñ "Duyğularım" kitabından alıp basılğan.Tek bazıda tamsızlıqlarğa yol berilgen. 1917 senesi çıqqan cıyıntığında "15 yanvar – 1917" dep yazılğan "Qış" şiiri "Edebiyat hrestomatiyası"nda "1914" dep yazılğan."Maalle qavesi" şiiriniñ tübinde kitapta "3 iyül – 1917" dep yazılğan olsa "Hrestomatiya"da "1913" dep yazılğan [16].
Şairimizniñ 120 yıllığı munasebeti ile qolumızğa qalem almağa  sebep olğan kene bir müim şey olsa, o da edipniñ 93 yıldan berli, yani "Duyğularım" kitabından soñ iç bir yerde basılmağan sekiz şiiri aqqında söz yürsetmektir.
Bu kitap bugünde atta İ. Gasprinskiy adına qırımtatar milliy kitaphanemizde bile yoq.
Şairniñ oğlu Riza Şakir-Ali sürgünlikte Yañıyol şeerinde yaşadı. O, urolog hekim edi. Ğayet miskin, tam manada ziyalı, alçaqgöñülli, oqumış bir insan edi.
Taşkentte demokrat şairlerimizniñ eserlerinden tertip etilgen bir cıyıntıq çıqarmağa qarar bergen yazıcılarımız Yaqub Şakir-Aliniñ oğlu Riza ağağa  babasınıñ şiirlerini tloplap bermesini rica etip muracaatta bulunğanlar. Riza ağa maña bu şiirlerni "Duyğularım" kitabından alıp maşinkalap bermemni rica etken edi. O kitaptaki "Büyük muallim ve muarrir İsmail Bek  Gasprinskiyge", "Mektebli ile medreseliniñ barışmaları", "Qayğulı künümde", "Qadimci Menlanıñ zarı", "Ciddiyci Menlanıñ zarı", "Horaz ile tavuq", "Vatan" ve "Uyan, ey şanlı millet" şiirleri şay da başqa iç bir yerde basılmadılar. Albuki o şiirler  yañı cıyıntıqnı tertip eticilerge berilgen edi [15].
Ebet, bu şiirlerniñ ne içün basılmağanını men añlayım.Çünki o vaqıtta İsmail Gasprinskiy "pantürkist" ve "panislamist" olğanı içün matbuatta onıñ adını yahşı insan olaraq añmaq tsenzura tarafından yasaq edi.Ustazı ve ocası İsmail Gasprinskiyniñ vefatına eki yıl toluvı munasnebetinen (1916 senesi sentâbr 10) yazğan (belli ki, İ.Gasprinskiy 1914 senesi sentâbr 11-de vefat etken edi) "Büyük muallim ve muarrir İsmail Bek Gasprinskiyge" şiirinde Yaqub Şakir-Ali böyle dey:
"Yeñilikdi baş emlik, oldıñ buña sen nail!
Eskilikke, kevşeklikke degildiñ iç qail…

Añlamazdı yeñiligi biz zamanlar bu millet,
Yavaş-yavaş añlataraq ittiñ büyük bir emiyet!

Silâlandıñ müteber "Terciman"ıñle ey dai!
Virmiş saña ulu aqıl, keskin fikir ilâi"…

Yaqub Şakir-Aliniñ qalemi ötkür, fikirleri mükemmel, nazmiyeti keskin ve dülber edi. Şairniñ aman-aman yüz yıl evel yazılğan bu şiirleri suqlanılacaq derecede culâlanğanı körünip tura.
"Vatan" ve "Uyan, ey şanlı millet" şiirlerini angi tsenzor bastıracaq edi?
"Qırımımız güya cennet, pek minbetdir er yeri,
Sinemizde duyğuları deprediyur o peri.

"Vatan sevmek imandandır", biz severiz Vatanı,
Memleketçün can atarız, qazanırız biz şanı"…

İşte böyle satırları olğan "Vatan" şiirini  bastırmaycaqları belli edi. Çünki o,  halqnı qozğaycaq, onıñ qolunda bayraq kibi olacaq edi.
Ya olmasam 1917 senesi oktâbr 15-te yazılğan "Uyan, ey şanlı millet" şiirini alayıq. Yigirmi satırdan ibaret bu şiirde şöyle satırlar bar:
"Tatar! İşte keldi kök sancağı yelpiretmek zamanı,
Çaldır Timurlenk marşını, şeñlendir! Quvandır! Anamı.

Gençlerimiz çala, çala uydırdı istedigi yırları,
Bil bunı, miras bize bu Vatannıñ bağçaları, qırlar

Endi bu tatar halqı maküm degil, akim öz-özüne,
Ürkitse de seni, urkme! Tükür onıñ kirli yüzüne"…

Elbette qırımtatar şairiniñ Qırım ve qırımtatarlar aqqındaki böyle şiirleri o vaqıtta, yani sovet matbuatında basılmaycağı belli edi.
Biz yuqarıda sayıp keçken diger şiirler de sovet zamanına, hususan sovet ükümetiniñ 1944 senesinden soñ qırımtatarlarğa nisbeten tutqan siyasetine uymay edi.
Ya. Şakir-Ali eski ve yañı oqutuv usulları aqqında da bir sıra şiirler yazdı. 1917 senesi mayıs ayınıñ soñunda yazğan "Mektepli ile medreseliniñ iddası" şiiri kitaplarda derc olunğan olsa, "Mektepli ile medreseliniñ barışmaları" ve "Qadimci Menlanıñ zarı" em de "Ciddiyci Menlanıñ zarı" şiirleri sovet tsenzurasınıñ çelterinden keçmedi. Çünki mektepli ile medreseli sovet mefküresi boyunca nasıl barışa bile edi?
İşte bunıñ içün de, siyasiy noqtai-nazardan bu, zararlı dep sayıla edi.
Zanımızca 90 yıldan ziyade bir devirden berli basılmağan, başqa yıllarda çeşit gazeta ve mecmualarda çıqqan şiirlerini toplap, belli şairimiz Yaqub Şakir-Aliniñ şiirler kitabı oquyıcılarımızğa taqdim etilse pek yahşı olur edi.

MENBALAR
1. Kerim İsmail Asanoğlu. Bibliografiçeskiy ukazatel peçatnıh knig, statey i proizvedeniy na krımskotatarskom yazıke. 1618-1944 gg. Simferopol: "SGT". – 2009. - s.320.
2. Şakir-Ali Y. Duyğularım. Şiirler toplamı. Bağçasaray. – 1917.
3. Şakir-Ali Y. Qavğa sahnası. Şiir // Millet. – 1917. – iyül 14.
4. Şakir-Ali Y. Avtomobil. Şiir // Oquv işleri. – 1925. - № 4-5. – S.102-103.
5. Şakir-Ali Y. Yıldızlar. Şiir // İleri. – 1926. - №2. – S. 35
6. Şakir-Ali Y. Anasız şairge. Şiir (Lâtif-zadeniñ "Umran melegi" şiiri munasebetile). // İleri. – 1926. - №4. – S. 59.
7. Şakir-Ali Y. (Muallim) Yañı mektepler // Oquv işleri. – 1926. - №4-5 (12-13). – S. 86.
8. Şakir-Ali Y. Baqırcı Ali. Şiir // Oquv işleri. – 1926. - №6-7 (14-15). – S. 104.
9. Şakir-Ali Y. Zenciler. Şiir // Oquv işleri. – 1926. - №8-9-10. (16-17-18) – S. 133.
10. Şakir-Ali Y. İşçilere. Şiir // İleri. – 1927. - №2 (10). – S. 65.
11. Şakir-Ali Y. Yazda. Şiir // İleri. – 1927. - №4 (12). – S. 65.
12. Şakir-Ali Y. Fabrika. Şiir // İleri. – 1927. - №5 (13). – S. 77.
13. Şakir-Ali Y. Yıldırım. Şiir // İleri. – 1927. - №6 (14). – S. 79.
14. Şakir-Ali Y. Mazlumlar yaşay. Şiir // İleri. – 1927. - №7 (15). – S. 46.
15. Yaqup Şakir-Ali // Qırımtatar edipleri (tert. Z. Qurtnezir). Aqmescit: "Tavriya". – 2000. -  S. 54-55.
16. Yaqup Şakir-Ali // Qırımtatar bala edebiyatınıñ hrestomatiyası. Aqmescit: "Qırımdevoquvpedneşir". – 2008. - S.49-50.

Ablâziz Veliyev
    
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder