29 Mayıs 2015 Cuma

Her sabanıñ bir tılsımı bar… (Şair Riza Halid 8O yaşında)

Tañnıñ, sabanıñ kelmesinde nasıldır bir tılsım olğanı kibi, şairniñ doğmasında, şiiriyet bağçasında bir gül peyda olmasında, edebiyatnıñ kâde keñ, çıtırmanlı, kâde tar, sakin yolunda mağrur yolcu kibi adımlamasında nasıldır bir mana - közge körünmegen bir mana bar. Bu mana, yalıñız, aqiqiy qalem saiplerine, bu cümleden Riza Halidge de ait ola bilir.

Şairlik istidatınıñ urlugı yalıñız bol, cümert qalbde tamır ata, yapraq aça, çeçekley ve meyva bere bilir. Riza Halid özüniñ semereli icadınen bunı isbatladı. İşkirlik, fedaiylik ve sevgi maden birikmesi kibi, bir yerge birikip, yekâne bütünlikke çevirildiler. Ve, işbu bütünlik oña nazm ve nesirde tayanç noqtası oldı...
Riza Halid bundan tamam 80 yıl evelsi Qırımnıñ Yayla boyundaki Boyka dağlarınıñ eteginde yerleşken Bağatır köyünde düñyağa keldi. Riza Halid ta balalıqtan oqumağa ve yazmağa aves edi. Köy mektebini bitirgen soñ Kökköz köyündeki kolhoz yaşları mektebine oqumağa kirdi. Mektepni bitirgen soñ Yalta pedagogika oquv yurtunda ve Aqmescitteki Frunze adına pedagogika institutında til ve edebiyat fakultetinde oqudı. İnstitutnı muvafaqiyetnen bitirgen R. Halid aspiranturağa kirdi... Lâkin millionlarnen insanlarnıñ taqdirini alt-üst etken, Avropanıñ haritasını yañı-baştan kesip-dograğan amansız cenk onuñ ordu ümütlerini  qanatlarını küydürdi...
Görkiy şezrinde arbiy topçular mektebini bitirgen Rizanı, leytenant unvanında Leningrad şeerini qorçalamağa yollaylar...
Riza Halid cenkni kapitan rutbesinde bitirdi. Cenkten soñ arbiy qısımlarda tehnik ve injener, diviziya ştabı başınıñ muavini, soñradan diviziya ştabınıñ başı vazifelerinde hızmet etti. Arbiy hızmetteki yıllarında polkovnik Riza Halid komandanlıqnıñ 200-den ziyade teşekkürini qazandı, hükümetniñ 14 orden ve medalinen mukâfatlandı...
Arbiy hızmet ne qadar ağır, ne qadar meşaqatlı olmasın, Riza Halid edebiyatqa olğan sevgisini bir an bile unutmadı. Aksine, Riza Halid olsun nazmde, olsun nesirde — qalemi astından çıqqan her bir satırğa yürek araretini qoşıp, icat etti.
1964 senesi Taşkentte neşir olunğan "Sevem seni, ömür!" kitabı şairniñ icadında burulış oldı desek yañlış olmaz. Bu kitap onuñ uzun icadiy yolunda özüne has bir burulış, özüne has bir yekün oldı. Bir de-bir şairniñ icadı haqqında söz keter eken, yekün, netice degen sözlerden olduqça qaçınmaq isteysiñ. Lâkin yaratıcılıqtaki her bir yekün bu — başlanğıçnıñ başlanğıçıdır. İcattaki yekün — bu özüne has bir başlanğıçtır, yañı tüşünceler, yañı duyğular, yañı mevzular, keder ve yanıqlar, quvanç ve tebessümler, muvafaqiyet ve mağlübiyetlerniñ başlanğıçıdır. Böyle başlangıçlar Riza Halidde az olmadı.
Riza Halid mahsuldar ve semereli çalışqan ediplerimizden biridir. O, 20-den ziyade kitapnıñ müellifidir. Bular şairiniñ I Cian muarebesinden soñ yazgan eserleridir. Yuqarıda qayd etkenimiz kibi, 1964 senesi "Sevem seni, ömür!" kitabından soñ R. Halidniñ "Bagçada bülbuller" (1969), "Eyilik" (1972), "Çoq yıllar keçken soñ" (1974), "Ögurlı yollar" (1977), "Baar mücdesi" (1979) kibi kitapları dünya yüzü kördiler. Riza Halidniñ şiirleri onlarnen tillerge tercime etilgendir, ayrı kitaplar şekilinde neşir etilgendir. Tek, rus tilinde Moskvada, Leningradda bir qaç kitabı çıqtı. "Gornaya reka" (1965), "Zabıt ne mogu" (1967), "Grozd vinograda" (1978), "Navstreçu lübvi" (1969), "Leytenantskiye godı" (1979), "Kust sireni" (1981), "Solneçnıy liven" (1984) ve digerleri bular cümlesindendir.1989 senesi Riza Halid "Peşraf" romanını yazıp bitirdi ve bu kölemli, panoramalı eser ayrı kitap olıp çıqtı.
Şairniñ eserlerini oquyıcılar ne içün begenip oquylar? Elbette, bunıñ sebebi, şairniñ eserlerindeki samimiylikten, eyilikperverlikten yolbaşçılıq alıp yazılğanındadır. Eserlerindeki naziklik, paklik, ateşinlik, sağlamlıq da, tasvirlilik, ahenkdaşlıq da bulardan kelip çıqa.
Er  sabanıñ kelişinde
                   bir tılsım bar:
Deñiz sakin, ufuq
                   qızıl, sanki yanğan...
Nurlar içip, dağlar,
                   qırlar allanğanlar,
Ayudagnıñ üstü ise
                  mavılanğan.
                                   ("Ayudağ")
                                     
Riza Halidniñ lirikası kendine has bir özgünliknen ayırılıp tura. O ne haqqında yazmasın, nasıl mevzuğa muracaat etmesin bu şey körünip tura.
Riza Halidni 80-nci baarinen hayırlar, oña uzun ömürler tiler ekenmiz, yüreginde qaynağan icat çoqraqları daima qaynap turmasını, şiiriyet mühlislerini yañı-yañı eserlerinen quvandırmasını Allahdan isteymiz.

CENKÇİ, ŞAİR, NESİRCİ…

Zemaneviy qırımtatar edebiyatınıñ körümli vekillerinden biri, küçlü, ateşin, samimiy şiirler ve nesir eserlerniñ müellifi Seitümer Emin 1921 senesimayıs 15-te Bağçasaray rayonınıñ Albat köyünde doğdı. O daha yedi yaşında ekende, babası çölge zahire almağa ketkende, Aybar köyünde bir hırsız rus onu pıçaqlap öldüre. Qoranta anasınıñ elinde qala. Anası kolhozda çalışa. Seitümer köyde dörtünci sınıfnı bitirgen soñ, Duvan-köyde orta mektepte oquy. Soñra Büyük Özenbaş köy mektebine avuşa ve onu 1939 senesi bitire.
Orta mektepni bitirir-bitirmez, Seitümer Kuybışev rayonındaki "Udarnik" gazetasında ilk vaqıtlarda edebiy hadim, soñra mesül kâtip, Ekinci cian cenki başlağan senesinde ise gazetanıñ mesül muharriri olıp çalışa.
Cenkke mobilizatsiya başlağanda Seitümerni sağlıq vaziyeti kelişmey diye, askerlikke almaylar. Lâkin Seitümer bunıñnen razılaşıp olamay ve 1941 senesiniñ avgustında göñülli olaraq cenkke kete. Aqyar mudafaasında iştirak ete, ağır yaralana ve gospitalge tüşe. Andan Novorossiyskke yollanıla faşist basqıncılarınen cenkleşüvni devam ete.
1942 senesi Soçige avuştırılğan "Qızıl Qırım" gazetasına işke davet eteler. Biraz vaqıttan soñ, onu kendi istegine binaen şu gazetanıñ vekili sıfatında Qırım dağlarındaki Merkeziy partizan otrâdına yollaylar. İşte, şu vaqıttan başlap ta 1944 senesiniñ aprel 11-ne qadar Seitümer Emin partizanlar arasında buluna, yavuz duşmanğa qarşı küreşini devam ettire. Qırım nemse-faşist basqıncılarından azat etile. her kes bol nefes almağa, yañı ümütler, yañı planlar qurmağa başlay. Lâkin amansız qara mayıs kele. Mayıs 18-de tañda Seitümer Eminni bütün qırımtatar halqınen beraber sürgün eteler. Qara eşelonlar cenüpke taraf yel alalar.
Seitümer Emin bulunğan eşelonnı Özbekistannıñ Bekabad şeerine ketirip tökeler. Bu yerde o Farhad GESinde beton qarıştırıcı olaraq çalışa. Aradan çoq vaqıt keçmeden onu şu qurucılıqnıñ medeniy işlerine yetekçi olaraq tayin eteler. Bu devirde Seitümer Emin sürgün etilgen artistlerden ibaret bir ansambl tize. Soñundan Seitümer Emin teşkil etken ansamblniñ iştirakçileri namlı "Qaytarma" qırımtatar oyun ve yır ansambliniñ temelini qoyalar. Farhad GESi qurucılığından soñ, Seitümer Emin şeer-rayon kino kösterüvler idaresine yolbaşçılıq yapa.
Sürgünlik yerlerinde yaşağan halqımız vatan Qırımğa qaytmaq oğrundaki oy-fikirlerini, tüşüncelerini bir daqqağa bile unutmadı. Milletimizniñ eñ cesür insanları sovet totalitar rejiminiñ eskenceli tazıyığına baqmadan, bütün milletimizni vatanğa qaytarmaq, onuñ aq-uquqlarını ğayrıdan tiklemek oğrundaki amansız küreşini qulaç aldırdı. Milliy areketimiz kün sayın, ay ve yıl sayın ep qulaç almağa başladı. Cenkçi, şair, jurnalist, ve eñ esası, şu halqnıñ evlâdı olğan Seitümer Emin milliy areket faalleriniñ saflarına qoşuldı. Hususan yetmişinci senelerniñ ortalarında endi Krasnodar ülkesinnde Novorossiysk şeerinde yaşağan Seitümer Emin milliy areketimizniñ ög saflarında ketken insanlarımızdan birine çevirildi.
Seitümer Emin 1965-74 senelerinde Taşkentte Ğ. Ğulam adına Edebiyat ve sanat neşriyatında qırımtatar edebiyatı bölüginde muharrir olaraq çalıştı. Orta Asiya universitetini bitirdi. Bundan soñ, yuqarıda qayd etkenimiz kibi, Novorossiysk şeerine köçti.
Seitümer Emin edebiy yaratıcılıqnen ta gençlik çağından oğraşıp başladı. Onuñ maqaleleri, öçerk ve   şiirleri rayon ve cumhuriyet gazetalarında sıq-sıq körünip tura ediler. Arqadaşları askerlikke ketkende, olarğa bağışlanğan "Arqadaş, yolğa!" serlevalı manzumesi onuñ ilki yazğan şiirlerindendir.
Seitümer Emin semereli icat etti. O, öz eserlerini eki tilde - qırımtatarca ve rusça serbest yazğan ediplerimizdendir. Şairniñ "Beyaz çiçekler" adlı birinci şiirler cıyıntığı 1968 senesi Taşkentte Ğafur Ğulam adına Edebiyat ve sanat neşriyatı tarafından neşir etildi. 1969 senesi ise şairniñ şiirleri ve poemalarından tertip etilgen "Ateşli künler" adlı ekinci kitabı dünya yüzü kördi.
Seitümer Emin qalemini nesir eserler yaratuvda da sınadı. "İrade deryası" romanı, "Yavrum da Salğırnıñ boyu", "Qar tübünde qalğan topraq", "Sepet içinde qalğan çeçekler", "Bülbülniñ elâk oluvı" povestleri, "O, küz çiçeklerini  sever edi", "Hatırlav", "Şefiqa", "Yapalaq-yapalaq qar yağa" ikâyeleri bularğa misal ola bileler.
Şair ve nesirci Seitümer Emin bediiy tercimeler sahasında qalemini sınap baqtı. O, bir sıra qardaş halqlarnıñ şair ve nesircileriniñ eserlerini ana tilimizge çevirdi. Özbek yazıcısı Aybekniñ "Muqaddes qan", qaraqalpaq yazıcısı Tulepbergen Qaipbergenovnıñ "Qaraqalpaq qızı" romanlarını, rus klassik ediplerinden İ. Turgenevniñ. M.Lermontovnıñ, bir çoq diger şair ve nesircilerniñ eserlerini qırımtatar tiline tercime etti.
Seitümer Eminniñ rus tilinde yazğan eserleri rus matbuatında sıq-sıq derc olunmaqnen bir sırada ayrı kitaplar şekilinde de dünya yüzü kördiler. Şairniñ "Opalennıye volnı" (1977), "Dorogi" (1980), "Golosa" (1983), "Gorı" (1987) adlı şiirler ve poemalar cıyıntıqları Krasnodar ülke neşriyatında basılıp çıqtı.
1994 senesi Aqmescitte, "Tavriya" neşriyatında edipniñ "Seniñ yıldızıñ" romanı, 2000 senesinde ise şairniñ qırımtatar ve rus tillerinde yazğan eserlerinden tertip etilgen "Sen olmasañ... - Yesli b ne bılo tebâ..." kitabı neşir etildi.
Yazıcılar birliginiñ azası Seitümer Eminniñ hızmetleri Ukraina devleti tarafından diqqatsız qaldırılmadı. Oña 1993 senesi Ukrainada nam qazanğan sanat erbabı unvanı berildi. "Sen olmasañ... - Yesli b ne bılo tebâ..." kitabı içün Seitümer Emin yaqında Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ devlet mukâfatınen taqdirlendi.
Gazetamıznıñ adından, biñlernen oquyıcılarımıznıñ adından biz Seitümer Eminni 80 yıllığı ve alğan yüksek devlet mukâfatınen hayırlaymız, oña sağlıq-selâmetlik, uzun ömürler tileymiz.

Yunus Qandım
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder