27 Mayıs 2015 Çarşamba

Хатыраларда Джынгъыз Дагъджы: Языджынынъ кенди къалеминен I.

Газеталарда меним акъкъымда язылгъан бир языны текрар окъуйым: «Джынгъыз Дагъджы… Рус ордусында танк къысымларында лейтенант рутбесинде экинджи джиан дженкинде иштирак этти. Алманларгъа къаршы дженклешти… эсир тюшти. Алманларнынъ  тешкиль эткен Туркистан легионы эркянында русларгъа къаршы дженклети… Сталинград урушында яраланды. Полониялы бир къызгъа эвленди ве дженк биткен сонъ батыгъа кечти».
Акъкъымда язылгъан бу ве бунъа бенъзеген язылар  сонъки къыркъ йыл ичинде тюрк матбуатында сыкъ-сыкъ текрарланды. Языджылыгъым ве романларымнынъ джиддий тенкъиди бир тарафлы олып,  Джынгъыз Дагъджы тюрк окъуйджысына бир дженк къараманы оларакъ танытылды. Энъ эсасы ве ишнинъ энъ гъарип тарафы, романларымны ич окъумагъан    кимселер козьлерини къыпмадан, кендилерини аятым акъкъында      шашыладжакъ шейлер язмакътан аламадылар. Бунъа,  башлыджасына, не себептен «Къоркъунч йыллар»нынъ Cадыкъ Тураны олдугъыны тюшюнем.

Меним (романнынъ къараманы Садыкъ Турандан башкъа) дженк иштиракчиси олдугъым 1957 сенеси «Улус» газетасында Якъуб Къадри Къараосман огълунынъ «Къоркъунч йыллар» акъкъында язгъан тенкъидий макъалесинен башлады, деп саям. «Ады билинмеген бир миллет» серлева алтындаки язысында романнынъ (яни Джынгъыз Дагъджынынъ) кендисинден башъка бир киши дегильдир, деп язгъан эди рахметли устаз. Сонъра башкъалары яздылар. Язылгъан эр бир макъаледе, Джынгъыз Дагъджы «Къоркъунч йыллар»нынъ Садыкъ Тураны оларакъ танытылды.
Эр бир языджы киби, романларымда кенди аятымнынъ керчеклеринден файдалангъандырым. Корьген, эшиткен, бильген, таныш олгъан  шейлеримнинъ эписини эсерлериме бир санаткяр призмасындан кечирип, ерлештирдим. Анджакъ бу, романларым меним шахсий аятым, деген анъламны бильдирмей. Акъылыма Flaubert келе: Madame Bovari Cest moi, деркен Flaubertнинъ, энъ  яйгъын анъламы иле,  языджынынъ эсерде ортагъа чыкъаргъан роман къараманынынъ языджынынъ кендисине якъынлыгъыны ачыкъламакътан бир шей япмагъаныны къаний олам. Зиялы бир окъуйджынынъ эсернинъ башындан сонъунадже ненинъ керчеке даянгъаныны, ненинъ хаялий олгъаныны къолайджа анълап, фаркъына бара биледжегини де тюшюнем. Не ки, меним вазиетимде буны бус-бутюн,  окъуйыджыгъа быракъмакъ зарур эди.
Хаялнен керчекни бир арагъа  кетирдигим «Янсылар»нынъ бир къач еринде аятым узеринде токъталды; мен бир Садыкъ Туран олмагъанымны, «Къоркъунч йыллар»даки Садыкъ Тураннынъ иштирак эткен урушларда иштирак этмегенимни, дженкте яраланмагъанымны, омюр аркъадашымнынъ Полония асыллы,  амма эмшире олгъаныны ачыкъладым. Кене де тюрк окъуйыджысынынъ назарында мен бир Садыкъ Туран олып къаладжагъымны тюшюнем ве буны,  элимден кельгени къадар, бурада бир кере даа, айрыджа телякъий эте билирим, деп умют этем.
Бу ерде шуны да къайд этип кечмек кереким: «Хатыраларда Дж. Д.» бир санат эсери дегильдир;  яшап кечирген шейлеримни янъыдан козьден кечирмек макъсадынен танытма-ачыкълама черчивеси ичинде эльге алынгъан бир шейдир.  Бугуньки вазиетим акъкъында  сёз юрсетеджегим; кечкен йылларгъа сыкъ-сыкъ мураджаат этеджегим; мени язмагъа меджбур эткен рухий вазиетим узеринде токъталаджагъым; фаркъында олмадан,  эвельки эсерлеримден метинлер текрарланаджакъ. Сонъунда (эм шахсий аятыма, эм де элли йыллыкъ эдебият саасында чалышмаларыма темас этерек) эсерлеримден мени танымагъан, ве етерли дереджеде танымагъан окъуйыджыгъа кендими танытмагъа чалышаджагъым.
Яшым  хайли дереджеге етти. Вакъыт кечтикче озюмни бираз даа зайыф ис этем. Бу йылнынъ (1996) башларында «Биз берабер кечтик бу ёлны» романымны битирдим. Эсер меним сонъки джиддий чалышмам олгъанына эминим. Онынъ устюнде учь йыл чалыштым. Бу чалышмаларым мени пек ёрулттылар. Эсерни битире биледжегимден шубеленген, эндишели  афталар, айлар яшагъан эдим. Эсерни язып битиргенден сонъ исе севинмектен зияде ёргъунлыгъымнынъ ипратыджы агъырлыгъы астында къалдым. Эсернинъ мусведдесине (эльязмасыны) айлар девамында наширге почталап оламадым. Мени энъ зияде эзген шей бойле бир эсерни артыкъ язып оламайджыгъым акъкъындаки тюшюнджелер эди. Энъ эсасы, элли йыл девамында языджылыгъымны олуштыргъан Къырым мевзуларынынъ ичимде сёнгенини ис эте эдим.
Элли йыл!
Элли йылдыр гонълюмни севиндирген, юрегимни аджыттыргъан, базы геджелерде элимде къалем, масамнынъ башында отурыркеним, мени агълаткъан Къырым,  меним ичюн бир яра олды. Токътамадан къанагъан бир яра олды. Шимди бу яра тюзельмеден къапангъан эди. Куньлердже башкъа бир алангъа ачыладжагъымны, башкъа икълимлерде хузур ве сукюнет булабиледжегимнинъ тюшюнджеси иле озь озюмни    тынчландырып юрьдим. Ойле, я? Не себептен Къырымсыз бир эсер язып оламайджакъ экеним. Я, эвеллери язгъан эдим де.  «Олюм ве къоркъу куньлери», «Генч Тимучин», «Меним киби бири» Къырымсыз романларым олдылар.
Афталардже гъарип бир бошлукънынъ ичинде ялдадым. Меним ичюн языладжакъ башкъа бир шей къалмагъаныны тюшюнген аньлеримде паникагъа къапыла эдим. Къырымсыз башкъа не язаджакъ эдим? Акъылыма йыллар эвельси планлаштырдыгъым «Мистер Маркус Буртоннынъ копеги»  адлы инглиз икяеси келе.
Бу икяе къафамны афталарджа къорчалады. Сонъунда къарар бердим ве «Биз берабер кечтик бу ёлны»нъ мусведдесини нешрияткъа ёллагъаным куньден эки афта кечкен сонъ инглиз икяеси узеринде чалышманъга башладым.
Алты ай дегенде икяени битирдим.
Лякин, икяеде кендими була билирим, деп зан эткен олсам да, ялъылгъаным. Аля даа тюшюнджелеримнен юдже бир бошлукънынъ ичинде долана эдим. Инглиз икяеси мени къанаатлендирмеди. Икяеде озюмни, акъикъий кендими булып оламай эдим. Булмакъ керек эдим. Эм де кериге бакъмакъ аяттан къопмакъ дегиль эди. Затен къырымлыларнынъ бугуньки вазиетлеринде кериге бакъмакъ, бир бакъыштан, огюни тюшюнмек ве корьмек демектир. Меним вазиетемде исе… Меним вазиетимде кериге бакъмакъ бугуньгедже яшадыгъым аятнен ведалашмакъ демектир. Олсун. Ведалашмакъ олсун. Меним энъ буюк къазанчым (аят меним ичюн не къадар аджджы, не къадар чекильмез олса олсун) яшамакътан везгечмем, омюримнинъ сонъуна къадар аятны северек яшайджагъыма инанмам олды. Шимди аятымнынъ бу сонъки баскъычында бу ишанчымдан вазгечмек ниетинде дегилим.
Омюр аркъадашым менден бираз яш. Кечирген юрек хасталыгъындан сонъ кендини менден даа да зайыф ис эте. Бутюн эв ишлерини мен япам. Чамашырымызны ювмакъ, ашымызны пиширмек, одаларны джыйыштырмакъ, сипирмек ве Регинаны бакъмакъ… Сонъки йылларда меним ичюн энъ буюк бахт Регинаны бакъмакъ олды.
Надир-надир чыкъамыз эвден. Амма багъчамыз бу яз да гузель. Регина кунешли куньлерде вакъытыны багъчанынъ чечеклери арасында кечире. О да «Биз берабер кечтик бу ёлны»нъ язылып битирильмесини беклей эди. Эсерни нешрияткъа ёллагъан кунюм бираз яшаргъандай корюнди. Мен исе эсерни язгъан девиримде онъа эсер акъкъында бир сёз биле айтмагъан эдим. Бир фильджан чай алып масамнынъ башына келип, не язаяткъанымны сорагъан акъшамларда: « Тюркче огрен ве романны озюнъ окъу», - деп кулип кече эдим. Лякин окъумаса да, не язгъанымны биле эди. Романнынъ (олсун меним, олсун онынъ, олсун башкъа бирининъ ве я бирилерининъ) акъикъий аят икяелери олгъаныны анълай эди. Романда яшагъан ве яшалаяткъан акъикъий бир аят парчасы бар ве окъуйыджы ялынъыз шу  аят парчасыны окъуйджакъ, шу аятны таныйджакъ эди.
Романнынъ мусведдесини почталагъанымдан бир къач вакъыт кечкен сонъ Истанбулдан «Отюкен» нешриятынынъ етекчилеринден Нурхан Алпай телефон ачты: мусведденинъ ич бир маниасыз эллерине барып тюшкенини бильдирди. Къыскъадан олып кечкен достча субетнинъ сонъунда: «Джынгъыз бей, эсер сизинъ аятынъызмы?» - деп суаль берди Алпай. Бираз сыкъылдым. Акъкъатен, бойле суаллер манъа берильгенде эр кереси сыкъылам,  суальге насыл джевап бермек керек олгъаныны билип оламайым. Зира, базы тенъкидчилер тарафындан романларым окъуйыджыгъа меним аят икяем киби, такъдим этильген вакъытларда сыкъынтым даа да арта.
«Ёкъ, эсерде яшап кечирген шейлеримден файдаланылды, лякин «Биз берабер кечтик бу ёлны» меним шахсий аятым дегильдир, Бедиий эсер, олгъаны-оладжагъы бир романдыр», деп джевап бердим Алпайнынъ суалине.
Роман исе акъикъатнынъ багъаналары узеринде къурулгъан эди. Бу бир гъае дегиль эди: узеринде чалышыр экеним, акъикъатнынъ бу таянч багъаналарындан чыкъып, яйыладжагъыны, башкъа бир  кимселернинъ акъикъатларыны да булып бу  багъаналаргъа багълайыджыгъыны (тюшюне эдим демейим де) ис этер киби эдим. Эбет, «Биз берабер кечтик бу ёлны» окъугъан окъуйыджылар акъикъатларымнынъ янында кенди акъикъатларыны окъуйджакъларыны умют эте эдим. Чюнки, не къадар узакъ месафелер айырса айырсын, инсанларнынъ акъкъатлары бири-бирине бенъзер. Яшы истер эппейи чокъ олсун,  истер генч олсун, зорламадым, окъуйыджыгъа кенди акъикъатыны булмасында ярджымджы олгъан олсам, «Биз берабер кечтик бу ёлны»нъ яхшы бир роман олгъанына инанаджагъым.
Мен «Биз берабер кечтик бу ёлны»нъ Исмаил Тавлысы дегилим; лякин бу куньлерде
тюшюнджелеримни джойгъанымны дуям. Огде не оладжагъыны тюшюнмейим. Огге бакъып оламайым. Бундан бу яна мен арткъа бакъаджагъым. Эгер кендими буладжакъ исем, кечмиште къыдырып, кечмиште тападжагъым.

ххх

Базы кимселер тарафындан танытылдыгъым киби, Къырымнынъ Къызылташ коюнде догъмадым; Къызылташнынъ учь километрге къадар дженюбиндеки Гурзуф къасабасында догъдым.
Гурзуф.
Денъизнинъ ялысында Дженевиз къалеси ве энъ юксек нокътасында беяз джамиси олгъан гузель Гурзуф.
Ойле бир ёллар бар ки, олар дёнюшсиз олурлар. Барышыкъ ве  инсаний бир дюньяда ёллар дёнюшсиз олмамалы. Меним ичюн дёнюшсиз олды.
Къырымдан элли еди йыл эвельси чыкътым. Чыкъкъанымнен, озюмни дёнюшсиз ёлларнынъ артында булдым. Ёлларнынъ меним ичюн ачылмайджагъыны биле эдим. Бельки, вакъыты-саати кельгенде башкъалары ичюн бу ёллар ачылыр эди. Лякин меним ичюн (ич олмагъанда аятымнынъ кенди кучю иле дёне биледжегим бир девиринде) ачылмайджакъ эдилер. Башкъа бир ёл арамакънынъ аджети ёкъ эди; була бильмекнинъ имкянсызлыгъыны анълай эдим. Эгер дёнеджексем,  ялынъыз ве тюшюнджелерим иле дёнеджектим. Тюшюнджелерим иле де дёне бильмедигим такъдирде, омюримнинъ сонъунадже зинданлар ичинде къаладжакътым.
Амма дёндим. Сыкъ-сыкъ. Алтмыш йыл девамында устюнде догъып-буюдигим топракъларгъа къайтмагъан бир кунюм, бир геджем олмады. Ёлум о ерлерге  тюшкенде башкъа биревлернинъ де мени корьмелерини ве эшитмелерини истедим.
Ёкъ, меним зияретлерим хаялий дегиль эдилер. Меним бу зияретлерим бизим акъикъатларымыздан ич де къопмадылар. Анда бизим бинъ йыл эвельси  деделеримизнинъ эллеринен къурулгъан кой ве шеэрлеримиз бар, диварлары бем-беяз сылангъан, дамлары къырмызы кираметли, верандалары ве балконлары салкъым-салкъым чечеклернен сюслю эвлеримиз бар, тереклери ве кутюклери бинъ йыл эвельси деделеримизнинъ эллеринен  отуртылгъан  багъ ве багъчаларымыз бар эди. Меним  инсанларымнынъ рухлары о эвлерни ве багъчаларны  ич  бир вакъыт терк этмедилер. Олар меним анда дёнюшимни сейир этеджек эдилер.

ххх

Демирличешме устюндеки багънынъ ортасында кениш верандалы, къапы ве пенджерелерининъ усть кесимлеринде джамлары ренкли, эки къатлы эвнинъ ичерисинде март айынынъ докъузынджы куню саба саатлеринде дюньягъа кельдим.
Догъгъан кунюм март докъуз олгъанына эминим – анам Къуран – и Керимнинъ ич къапагъына докъуз март, къарлы ве рузгярлы гедженинъ  сонъунда, деп язгъан. Догъгъан кунюмден шубем  ёкъ, я, лякин анам догъгъан йылымны Къуран-и Керимнинъ къапагъына язмагъа унуткъан.
Эр алда, о йылларда Гурзуфта догъгъан балаларнынъ адлары ве догъгъан куньлери ресмий джедвельге алынмай эди. Буны анъламакъ къыйын олмаса керек. Башта, биринджи джиан дженки; сонъра алман ишгъали;  артындан деврим. Анамнынъ айткъанларына коре, алман ишгъаль бирликлерининъ Гурзуфтан кери чекильгенлеринден бир йыл сонъ догъгъаным. Алман ишгъаль ордусы Къырымдан 1918-де чыкъкъаныны эсапкъа аладжакъ олсакъ мен 1919 сенесининъ баласым.
       Бизлер Гурзуфта ве Къызылташта яшаркен исимлеримизнинъ ве догъгъан куньлеримизнинъ ресмий джедвельге язылып язылмамасы чокъ эмиетли бир шей дегиль эди. Затен, къызылташлы Эмирусеин Дагъджынен эвли Гурзуфлы Фатма ханым (дёртюнджи баласы – кичкене Айшени  Сувукъсу мезарлыгъында топракъкъа теслим эткенинден тамам эки йыл кечкен сонъ)  Джынгъыз адлы огълан догъургъаныны эр кес биле эди. Бильмеген, танымагъан ёкъ эди. Бетинъизни корьмесе де, къучагъына алып манълайынъызны опьмеси де сизни эр кес таный. Догъгъан кунюнъизде сиз бир Гурзуф тюркюси олур эдинъиз. Тюркюнъизни сабанынъ саарь вакъытында къайыгъынен денъизге чыкъкъан балыкъчы айтыр, тюркюнъизни тютюн фиделерини  отурткъан къызлар айтыр, тюркюнъизни Айпетриден Аювдагъгъадже узангъан багъларда юзюм джыйгъан къызлар эшитир эди.
Куню кельди, бизге Гурзуфтан ве Къызылташтан чыкъмакъ керек олды; чыкъкъан сонъ да (бизни яхшы таныгъанларына бакъмадан) кендимизни, кимлигимизни куньден куньге исбатламакъ керек олды.
Зан этсем паспорт къануны 1936 сенесининъ башларында чыкъкъан эди. Ве мен Акъмесджитнинъ (бугуньки Симферополь) горсовет (шеэр шурасы) бинасында эки дане эким тарафындан муаене япылгъанымдан сонъ: Джынгъыз Дагъджы. 1920 сенеси март 9-та догъды, деп язылгъан паспортны алып, ич бир музакересиз, Гурзуфны ве Къызылташсыз унутып, омюримнинъ сонъунадже   Гурзуфсыз ве Къызылташсыз яшамагъа махкюм этильдим.
Эльбет де, бу тамы-тамамына бираз юкъарыда ифаде эткеним киби олмаса да, мезкюр акъикъат бу ифаденинъ узагъында дегиль эди.


ххх

Гурзуфнынъ динъизи ве Къызылташнынъ багълары бизим аят менбамыз олдылар; байрамларымыз ве нешемиз олдылар; асырлар девамында къайгъыларымыз ве дертлеримиз олдылар. Омюримизни Гурзуфсыз ве Къызылташсыз тасавур этип оламай эдик. Буны  мен даа пек кичик яшымда олгъанымда билир эдим.
Эбет, ич кимсе шашмасын. Мен билир эдим. Биз Гурзуфнынъ ве Къызылташнынъ табиаты: чечеги ве оту, далы ве япрагъы, авасы ве суву эдик; барлыгъымызны топрагъындан гъыда алып кечиндире эдик. Гурзуфсыз ве Къызылташсыз биз сарарып соладжакъ ве сонъра да къурып ёкъ оладжакъ эдик. Мен киби, меним койдешлерим де буны билир эдилер. Бири, экиси дегиль: эписи! Бугунь бизлер аятта сагъ къалгъанымыз ичюн шу ишанчнынъ кучюне борджлумыз. Мен бир гурзуфлы олмасайдым, манъа берильген кимлик бельгимнен кене яшар, дюньягъа олып кечкенлерни корер, башкъа икълим ве мекянларда башкъа бир «мен» олурдым, эвленирдим де, рефикъам балалар догъурырды. Бу да башкъа бир чешит яшайыш олур эди.
Лякин мен гурзуфлы эдим. Гурзуфлынынъ Танъры тарафындан берильген аяттан башкъа бир аят яшамасына имкян ёкъ эди.
Ичимнинъ бошлугъындан шикяет эттим.
Бу бошлукъ ич  бир вакъыт узакъ сюрьмеди. Узун йыллар агълаткъан ве севиндирген, аятий икяелеримиз  бошлугъымнынъ чокъ узагъында къалмадылар. Шимди  де узагъымда дегиллер. Мен ичимни оларгъа бир кере даа ача биледжегим такъдирде олар яткъан ерлеринден къалкъып ичиме киреджеклерини, ичимдеки бошлукъны толдураджакъларыны ве бир муддет сонъра меним тилимде эльде эткен джанлыкъларынен ичимден чыкъып, меним инсанларыма дёнеджеклерини ис эткендай олам.

Асылында ичимни келип булгъан бу икяелер меним икяелерим дегиллер, олар башкъа биревлернинъ меним къальбим ве рухумнен бесленип ичимден чыкъкъан икяелердир. Оларны бир кере даа ичимде барындыра биледжегим такъдирде, ниаесине якъынлашкъан аятымнынъ бираз даа узаяджагъына инанам.

Qandımov Yunus
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder