27 Mayıs 2015 Çarşamba

İnsannıñ kognitiv faaliyetini ifadelegen turğun söz birikmeleriniñ qarşılaştırması (qırımtatar, ingliz ve ukrain tilleri üzerinde)

Tilşınaslıqta, idioma (yani frazeologizm) çeşit lingvistik fenlerniñ obyektleri ola. Qıyaslamalı tilşınaslıq, kognitiv lingvistika ve lingvokulturologiya bu meselelerge baqmaqtadır [1; 5; 9].
İdraq ceryanını ifadelegen spesifik til vastaları qırımtatar, ingliz ve ukrain tillerinde qıyaslamalı tilşınaslıq tarafından ögrenilmegen.

İşniñ esas maqsadı – insannıñ kognitiv faaliyetini ifadelegen qırımtatar, ingliz ve ukrain frazeologik birikmelerniñ izomorfik ve allomorfik hasiyetlerini tedqiq etmektir.
İnsannıñ kognitiv iş-arketini ifadelegen frazeologizmler, çeşit idraq ceryanlarını köstereler: duyuv, menimsev, aqıl, tasavvur, fikir yürsetüv ve nutuq areketi [18, s. 70 – 80].
Bir qaç tilniñ frazeologik bolüklerni qıyaslamalı talil etken fenge - qıyaslamalı frazeologiya deyler. Bu fen, ilerilüvine baqmadan, bir çoq alimniñ diqqatını celp ete [7, s. 21; 8, s. 156; 11, s. 21; 16, s. 252 – 256]. Tilara münasebetlerniñ esas probleması – tilara frazeologik ekvivaletligini araştırmaq işi. Belli tilşınas A.D. Rayhşteyniñ fikirine köre, «qıyaslanğan tillerniñ qurulış-semantik (*sturkural-semantik) ekvivalentlerni olğanı yada olmağanını frazeologizmniñ hasiyetine bağlı. Bu hasiyetler komponentlernen, sintaktik qurulışınen ve uslübiyetnen bağlıdır [12, s. 105].
Soñki asırlarda, alimler qıyaslamalı tilşınaslıqqa bağışlañgan ilmiy işler ve monografiyalar yazğanlar [3, s. 123; 5, s. 121 – 123; 6, s. 300; 7, s. 21; 8, s. 156;  11, s. 21; 12, s. 37; 16 s. 252 – 256]. Bu çalışmalar german, islav ve türkiy tillerniñ  grammatik ve frazeologik mevzularına bağışlanğan.
Qıyaslamalı frazeologiyağa ilk umumiy nazarnı Ü.Ü. Avaliani ve  L.I. Royzenzon degen alimler öz ilmiy işlerinde köstereler [1]. Bu iş içinde, muim rol oynağan aspektler tarif etildi. Bu: qıyaslama aspekti – soydaş olmağan tillerniñ aralarında ekvivalentlerni meydanğa ketire ve olarnı semantik gruppalar boyunca ögrene;
teñeştirme aspekti – soydaş tillerde frazeologizmlerni ögrenüv;
qurulış-tipologik – frazeologik qıyafetlerini soydaş ve soydaş olmağan tillerde tedqiq ete  [1, s. 3 – 6].

L.I. Royzenzon ve Ü.Ü. Avalianiniñ teklif etkenleri araştırma aspektleri şimdiki vaqıtta pek muimdir.
Prof. A.M. Emirova ise böyle qıyaslamalı frazeologik semantikası aspektlerini teklif etmekte [16, s. 252 – 256]:
1. umumiy ve spetsifik manalarnıñ munasebetleri;
2. frazeologizmlerniñ ideografik tasnifı;
3. frazeologizmlerniñ semantik qurulışı;
4. umumiy frazeologik manasınıñ somatizm ile nisbeti.
Bugün qıyaslama ve qurulış-tipologik frazeologiyada bir-qaç tasnif qullanıla [1, c. 3 – 6; 12, s. 65].
Bazı alimlerniñ fikirlerine köre, frazeologizmlerni eki aspektte incelemek mumkün:
• Semantik: mında signifikativ-denotativ ve konnotativ manalarnıñ komponentlerini ayırmaq mumkün;
• Qurulış-grammatik (*sturtural-grammatik): mında frazeologizmlerniñ qurulış modellerini qıyaslay bilemiz.
Yuqarıda kösterilgen aspektlerge esaslanıp, uç tilara munasebetlerini belgilemek mumkün: frazeologik ekvivalentler, frazeologik analoglar ve ekvivalent olmağan frazeologizmlerdir [19, s.7]. 
Frazeologik ekvivalentlerniñ manaları, grammatik qurulışı ve komponentleri aynı olabile:
közden keçirmek neni ‘bir şeyni tez baqıp çıqmaq / to pass one’s eyes over something / пробігти очима над чимось’;
közge çarpmaq ‘birisiniñ diqqatını ozüne celp etmek / burst upon the eye (leaps to the eyes) / кидатися в очі’;
közüni açmaq kimniñ ‘yañlış tüşüncelerden qurtarmaq, işniñ doğru tarafını bilmege yardım etmek / to open somebodys eyes to something / відкривати очі’;
tili uzun ‘pek çoq laf etken adam / a long tongue / довгий язик у кого’;
başından alıp taşlamaq neni, kimni ‘bir şeyni, birisini mahsus unutmaq / to put out of ones head / викинути з голови що-небудь’.

Frazeologik analoglar aynı yada yaqın mananı bildire:
öz til ucunda turmaq ‘bir şeyni pek soramağa istemek / on the tip of my tongue / крутиться на кінчику язика’;
miyine siñip qalmaq ‘aqılında çoq vaqıt devamında tutmaq, qalmaq / to sink into mind of somebody / врізатися в пам’ять’;
köz taşlamaq nege, kimge ‘bir şey üzerinde çoq vaqıt toqtalmayıp fikir aytmaq / throw ones eye on / кінути погляд на кого, що’;
aqılı yerinde ‘açıq-aydın fikirli olmaq / be in ones right mind / бути у своєму розумі;
tili tutulmaq birden, apansızdan susmaq / to lose ones tongue / проковтнути язик’;
tili zeer kibi kimniñ ‘birisiniñ tili keskin, zeerli / a sharp tongue / гострий на язик;
aqılına qoymaq neni ‘bir fikir üzerinde toqtap o fikirni illâ kerçekleştirmek, vazgeçmemek / to put something into someones mind / вбівати собі у голову’;
tili qaşınmaq kimniñ ‘bir şeyni pek aytmağa istegen adam / smth. is itching on the tongue / язик свербить у кого’;
aqıldan taymaq ‘doğru fikir yürsetmemek / to be out of ones mind / з глузду з‘їхати’;
miyine süme tüşmek ‘aqlından ayırılğan kimse / to be out of ones mind / бути не в своєму розумі’;
qulaq tikmek [qabartmaq] ‘diqqatnen diñlemek / to prick up ones ears / нагострити вуха’;
aqılını [esini] başına toplamaq [cıymaq] ‘aqıllanmaq, doğru fikir yürsetmek / to collect the thoughts / братись за розум’;
közden qaçırmamaq neni, kimni ‘bir şeyni, birisini közde tutmaq, mahsus baqıp turmaq / to keep ones eye wide open / не спускати з очей з кого, чого’;
yüregini açmaq kimge ‘sırrını aytmaq /  to open ones mind to somebody / розкрити душу кому’;
ağzını açtırmaq kimniñ ‘birisini aytmağa mecbur etmek, qonuştırmaq / to loose somebodys tongue / розв’язати язик’;
tili bir qarış olmaq kimniñ ‘çoq laf etken biri / a long tongue / довгий язик у кого’;
tili tutulmaq apansızdan susıp qalmaq, nutqı tükenmek / his [her etc.] tongue failed him / в нього відібрало мову;
bir sözge kelmek ‘bir-birini añlamaq, añlaşmaq / to find ones tongue / знаходити спільну мову’;
aqıldan çıqmamaq ‘aqılında unutulmayıp turmaq / to linger in the mind / з голови не виходить’;
közde tutmaq kimni, neni ‘birisini, bir şeyni unutmamaq / to bear something in mind / мати на увазі кого, що’.

Ekvivalentleri olmağan frazeologizmler, qıyaslanğan tillerde manaları tam değildir. Er bir til öz psihologik özellikleri, fikir yürsetüv tarzları ile zengindir. Bu hasiyetler frazeologizmlerniñ manalarına ayrı bir hisse qoşa. Olarnıñ semantikasını bildirmek içün, deskriptiv (yani tasviriy/añlatmalı/izahlı) tercimesi qullanıla:
to speak BBC (tam. BiBiSi tilinde laf etmek) ‘inglizce pek doğru laf etmek / дуже правильно розмовляти англійською;
to sound like a computer (tam. bilgisayar kibi çalışmaq) ‘öz fikirlerni açıq-aydın ifade etmek, saat kibi çalışmaq / чітко висловлювати свої думки;
to let the cat out of the bag (tam. torbadan çıqması içün mışıqqa ruhset bermek) ‘sırnı aytmaq / розповісти тайну кому;
içini bilmek ‘birisin aqqında her şeyni bilmek / to know someone’s thoughts / знати думки людини, бачити крізь’;
qavğa yorğanı üstünde ‘kösteriş qavğası, yalandan bir qanğa / demonstrative quarrelling / показова сварка;
köpek yürekli ‘merametsiz adam / a cruel person / жорстокий, безжалістний’.
   
İnsannıñ kognitiv iş-areketini ifadelegen frazeologizmlerniñ qıyaslamalı tahlili neticesinde şöyle malümatnen ekün çekmek mumkündir: qırımtatar, ingliz ve ukrain tillerinde çoqusı idiomalar izomorfik hasiyetlerni taşıylar. Bular – frazeologik ekvivalentler ve frazeologik analoglardır.
Ekvivalentleri yoq olğan frazeologizmler ayrı bir gruppanı teşkil ete. Semantika tarafından, olarnıñ manaları tam olamay. Her bir idiomanıñ içinde qırımtatar, ingliz yaki ukrain tiliniñ içki düñyası aks etile.    
İnsannıñ kognitiv faaliyetini ifadelegen frazeologizmler, üç farqlı milletniñ aynı assotsiativ-qıyafet fikir yürsetüvini bildirmekte.


Faydalanılğan edebiyat:

1. Avaliani U.U., K semantiçeskim osnovam frazeologii spetsialnıh sfer / U.U. Avaliani, L.I. Royzenzon. // Voprosı semantiki frazeologiçeskih yedinits slavânskih, germanskih i romanskih yazıkov. – Novgorod, 1972. – Vıp.2. –  S. 3 – 6.
2. Arakin V.D. Sravnitelnaya tipologiya angliyskogo i russkogo yazıkov: Uçebnoye posobiye / V.D. Arakin. – M.: Vısşaya şkola, 2000. – 256 s.
3. Arsentyeva YE. F. Sopostavitel'nıy analiz frazeologiçeskih yedinits. / YE.F. Arsentyeva. – K.: Izd-vo Kazanskogo universiteta, 1989. – 123 s.
4. Bayramova L.K. Parametrı kontrastivnogo issledovaniya yazıkov // Sopostavitelnaya filologiya i polilingvizm / L.K. Bayramova – Kazan, 2002. –  S. 24.
5. Galiullina K.R., Nikolayeva G.A. Sopostavitelnıy analiz frazeologiçeskih yedinits, oriyentirovannıh na çeloveka v russkom i angliyskom yazıkah / K.R. Galiullina, G.A. Nikolayeva – Kazan, 2003. – T. 2.– S. 121 – 123.
6. Gak V.G. Sravnitelnaya tipologiya frantsuzskogo i russkogo yazıkov. Uçeb.  Posobiye dlâ studentov fak. i in-tov inostr. yaz. / V.G. Gak – L.: Prosveseniye, 1977. – 300 с.
7. Zimina L. I. Natsionalnaya spetsifika frazeologiçeskoy semantiki (na materiale frazeologizmov s naimenovaniyami çastey litsa v nemetskom i russkom yazıkah): avtoref. diss. na soiskaniye nauçn. stepeni kand. filol. nauk: spets. 10.02.19 “sravnitelno-istoriçeskoye, tipologiçeskoye i sopostavitelnoye yazıkoznaniye” / L. I. Zimina. – Voronej, 2007. – 21 s.
8. İbragimova I.I. Sravnitelno-sopostavitel'noye issledovaniye somatiçeskih frazeologizmov (Na materiale angl. i tat. yaz.): dis … kand. filol. nauk: 10.02.20 / İbragimova I.I. – Kazan, 1993. – 156 s.
9. Maslova V.A. Kognitivnaya lingvistika: Uçebnoye posobiye / V.A.  Maslova. – Mn.: TetraSistems, 2004. – 156 s.
10. Mardanova G.B. Sopostavitelnıy analiz frazeologiçeskih antonimov v angliyskom i tatarskom yazıkah: avtoref. diss. na soiskaniye nauçn. stepeni kand. filol. nauk: spets. 10.02.19 “sravnitelno-istoriçeskoye, tipologiçeskoye i sopostavitelnoye yazıkoznaniye” / G.B. Mardanova. – Kazan, 1998. – 21 s.
11. Prokopyeva E.V. Mehanizmı sozdaniya frazeologiçeskoy obraznosti: (Na materiale yazıkov germ. i türk. grupp): avtoref. diss. na soiskaniye nauçn. stepeni d-ra filol. nauk: spets. 10.02.20 “sravnitelno-istoriçeskoye, tipologiçeskoye i sopostavitel'noye yazıkoznaniye”. / E.V. Prokopyeva. – M, 1996. – 37 s.
12. Rayhşteyn A. D.  Sopostavitelnıy analiz nemetskoy i russkoy frazeologii / A. D. Rayhşteyn – M.: Vısşaya şkola, 1980. – 116 s.
13. Solodub U.P. O dvuh tipah bezekvivalentnoy sootnesennosti frazeologizmov razliçnıh yazıkov / U.P. Solodub // Filologiçeskiye nauki. – 1992. – № 2. – S. 40 – 49.
14. Solodub U.P. Perspektivı mnogoyazıçnoy sopostavitelnoy frazeografii / U.P. Solodub // Filologiçeskiye nauki. – 2001. – N 2. – S. 48 – 56.
15. Fedulenkova T.N. Angliyskaya frazeologiya: kurs lektsiy / T.N. Fedulenkova. – Arhangel'sk,  2000. – 132 s.
16. Emirova A.M. Aspektı sopostavitelnogo izuçeniya frazeologiçeskoy semantiki. / A.M. Emirova // Problemi zіstavnoї semantiki. Zbіrnik naukovih statey. Vipusk 7/ Vіdp. red. Koçergan M.P. – K.: Vid. tsentr KNLU. – 2005. –  S. 252 – 256.
17. Emirova A.M. Russkaya frazeologiya v kommunikativnom aspekte / A.M. Emirova. – Taşkent.: Fan, 1988. – S. 70 – 80.
18. Noviy anglo-ukrainskiy ukrainsko-anglіyskiy frazeologiçniy slovnik. / [avtor-sost. L. Kulіş] – K.: AKONІT, 2008. – 544 s.
19. Russko-krımskotatarskiy uçebnıy frazeologiçeskiy slovar / [avtor-sost.  A.M. Emirova]. – Simferopol: Dolâ, 2004. – 176 s.
20. Slovnik frazeologіzmіv ukrainskoi movi / [avtor-uklad. V.M. Bіlonojenko ta іn.] – K.: Nauk. dumka, 2003. – 1104 s.
21. Frazeologiçeskiy slovar russkogo yazıka / [red. A.I. Molotkov] – Izd. 4, stereotipnoye – M.: Russkiy yazık, 1985. – 543 s.
22. Frazeologiçeskiy slovar angliyskogo yazıka / [red. A.V. Kunin] – M.: 2005.
23. Cognitive Linguistics: Foundations, Scope, and Methodology. Ed. by T. Janssen and G. Redeker. Berlin, N.Y.: Mouton de Gruyter. – 1999. – 270 p.

Ahtem Celilov

Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder