27 Mayıs 2015 Çarşamba

Хатыраларда Джынгъыз Дагъджы: Языджынынъ кенди къалеминен. IV.

1932 сенесининъ бааринде бабам Къызылташкъа бир мектюп язып, мени Акъмесджитке чагъыргъан эди. Бабамнынъ фикириндже, мен аиленинъ о бир балаларындан фаркъ эте эдим. Фаркълыгъымны насыл ве не иле ольчеп булгъанынынъ фаркъында дегилим; бабам мени озь янына чагъыра эди.
Кеттим.
Алуштагъадже ат-арабанен, Алуштадан о аякъкъа автобуснен кеттим. Ёл парамны, о йылларда Ялтада эким олып чалышкъан ве вакъты-вакътынен (хусусан къыш аларында) Къызылташкъа келип, акърабаларынынъ балаларыны тыббий муаенеден кечирген Земине Дагъджы берген эди.

Акъмесджитте мени нелер беклегенини бильмей эдим.
Автобус кентнинъ къалабалыкъ сокъакъларындан кечип кетеркен, юксек биналарнен меракъланмакътан зияде ичимде Къызылташтан къопкъанымнынъ эфкярыны дуя эдим. Сокъакъларны толдургъан къалабалыкъ ичинде бир бошлукъ, бир  ёкълукъ. Артта къалдырдыгъым Къызылтан тюшке чевирильди. О, меним аятымда денъизи иле, денъизнинъ саиллеринде сыра-сыра сельбилери ве ешиль багъчалары иле олгъаны оладжагъы бир тюш эди. Тюшюмде олса да кендими Къызылташта таный эдим. Артыкъ кендими унутаджакъ, кендими ве Къызылташны унутаджакъ эдим. Бу ерде сокъакъларны толдургъан исимсиз,  кольгелеринден башкъа кендилерини ич кимсе танымагъан боз инсанлардан бири оладжакъ эдим.
Элимде мектюп, Къарасубазар сокъагъынен Карл Маркс джаддеси арасындаки «Союзтранс» автостанциясында автобустан тюштим. Мектюбимнинъ зарфы устюнде къуршун къалемнен: Малофонтанная, 11, деп язылгъан.
«Малофонтанная» сёзю манъа чокъ шей айтмай эди. Янымдан кечип кеткенлернинъ бетлерине кентнинъ ичинде бабамны була бильмекнинъ тереддюди иле бакъам. Къызылташта мени танымагъан-бильмеген адам ёкъ эди. Ялынъыз адамларны дегиль, атлары, сыгъырлары, къозулары биле мени таный эдилер. Бу ерде исе…
Эбет, янымдан кечип кеткенлернинъ бетине эндише иле бакъа эдим. Ким бильсин, бельки араларындан бабамны таныгъан бир кимсе чыкъар… даа бала эдим… элимден тутып, бельки мени Малофонтаннаягъа алып барыр…
Къарасув сокъагъынынъ башында дёрт-беш къапалы файтон, ве (Акъмесджитте линейке денильген, ве бир ат къошулгъан) ачыкъ эки араба тура. Линейкаджылардан бири,  гъалиба, узакътан мени козете;  чаресизлигимни корьген ве анълагъан киби элинен ишарет этип, мени янына чагъырды.
Бардым.
«Къайда кетеджексинъ?», - деп сорады о.
Зарфны косьтердим.
«Узакъ дегиль», - деди линейкаджы.
Сонъра:
«Паранъ барма?», - деп сорады.
Земиненинъ манъа берген ёл парасындан къалгъан бозукъларны джебимден чыкъарып косьтердим. Линейкаджы бир аягъыны арабасынынъ басамагъы узерине саркъытып догърулды, узанып элимни тутты, авучымдаки бозукъ  парагъа эппейи бакъты, сонъунда, неден бильмем, эки элинен элимни сыкъып авучымны къапатты, козьлерини бетиме тикти, кулюмсиреди ве «Айды, атла, бакъайым», - деди.
Линейкагъа миндим.
Линейкаджы узун къамчысыны атнынъ аркъасына шакълатты, ве араба Къарасувбазар сокъагъы бойлап Малофонтанная тарафкъа кетмеге башлады.
Линейкаджы эсли бир адам. Бабамдан эсли эди. Эки йыл эвельси Къызылташта вефат эткен Осман эмджемден де эсли эди, гъалиба. Ренки сёнюк шапкесининъ астындан энъсесине ташкъан къыр сачларына бакъаркен, онынъ (ольмезден эвель) мени сагъ ве селямет Малофонтанная сокъагъында  алып бара билмесини умют эте эдим.
Линейкаджы ёл бою ич бир сёз айтмады, атта  башыны чевирип манъа бакъмады. Мен де сокъакъта онынъ шапкеси астындан энъсесине ташкъан сачларындан башкъа ич бир шей корьмедим. Онынъ манъа бакъмасы лязимсизди; сокъакъа тёшельген ташлар устюнден кечеркен, арабанынъ резинасыз копчеклери астындан чыкъкъан гурюльти эр шейни, тюшюне биле ольдюрген эди. Анджакъ араба Къарасувбазар сокъакъкъа тёшельген ташлар устюнден кечирген,  арабанынъ резинасыз копчеклери астындан чыкъкъан гурюльти эр шейни,  тюшюне биле ольдюрген эди. Анджакъ араба Къарасувбазар сокъагъындан Фонтаннаягъа айланаджакъта (Караим сокъагъынен Фонтанная кесишкен ерде) милиция участкасынынъ басамакълары устюнде тургъан эки милиционерни корьдим, корьгенимнен, ичимден бир титреме кечти – милиционерлернинъ экиси де пыштавлы эди.
Акъылымда, Къызылташта ильк сюргюн юзь берген кунинъ акъшам бабам анамгъа: «Эвлерге пыштавнен насыл кирилир! Пыштав деген шей эвге кирмезден эвель, чамурлы калош киби, аякътан чыкъарылып, босагъагъа быракъылыр», деген эди.
Бир ань ичимде, арабаджы мени Малофонтаннаягъа  дегиль де, Къызылташкъа алып кетеята, деген бир ис уянды. Лякин  ислерим мени алдата эдилер. Кечтигимиз сокъакъта терек ёкъ, чечек ёкъ, къуш учмай ве этрафта баарь укюм сюргенине бакъмадан, кок къуббеси боз буланыкъ эди.
Бираздан сонъ линейка коше башындаки къапусы  къапалы,  пенджерелери пармакълыкълы отьмек тюкяны янындан кечти,  синагогагъа етмезден сагъгъа бурулды, ве артыкъ Къырымдан айырыладжагъым куньге къадар отураджагъым   сокъакъкъа кирди.
Малофонтаннаяда эвлернинъ эксериети бир къатлы эдилер. Догърусыны айткъанда эвлерни корип оламай эдим – эвлер юксекче исарлардаки ешиль боялары агъаргъан чифт къанатлы араба къапыларнынъ артларында сакълы эди. Къапыларгъа бакъаркеним, атнынъ денъиштирильмеси ялынъыз Къызылташта мумкюн олгъаныны, денъиштирильген аятнынъ бу ерлерге аля даа кельгенини,  бельки де ич де кельмейджегини ис эткен киби олам. Лякин, эр вакъыттаки киби, о куньки ислерим ялынъыз меним къальбиме якъын тюш ве эфкярларымнынъ терджиманы ола эдилер.
Араба явашлады, Малофонтанная, 11 номерли эвнинъ ёл къапысына етмезден токътады. Бозукъ къалдырымнынъ кенарында бир терек осе. Терек къалын эди. Ерден анджакъ учь, бельки дёрт метр  юксекти. Терекнинъ ичи чюрюкти; факъат тыш къабугъындан ешиль филислер фышкъыргъан. Терекнинъ бир сугют тереги олгъаныны сонъундан анъладым. Мен аскерге чыгъырылгъандже о ерде, къалдырымнынъ четинде къалды: ичи чюрюгенине бакъмадан (бельки махсус меним ичюн) эр йыл июньде чечек ачты.
Бабам ёл къапы огюнде аркъасыны сугют терегининъ кевдесине таяндырып, мени беклей эди. Зан этсем, саатларнен беклеген. Малофонтаннаягъа арабанен келеджегимни, эбет, тюшюнмеген эдим, бабам эвге якъынлашкъан линейканынъ устюнден бошлукъкъа бакъа.
Сонъра арабада мени корьди.
Июньде чечек ачкъан сугют тереги санки дерсинъ бир шейлер анълагъан киби тура, лякин сугютнинъ кевдесине таянып тургъан бабамнынъ бети анъламсыз эди. Затен, бети ренксиз эди: ренксиз ве сувукъ.
Бабамнынъ бетини корьгенимнен къоркътым; айны аньде къоркъунынъ олюмге бенъзегенини сезген киби олдым. Лякин къоркъунен кельген олюм дешетли дегиль, аксине, олюм бизге бизим яшадыгъымыз аньлерни догърулткъан киби эди.
Бабам меним кендисинден да зияде алсыз олгъанымны анълады, гъалиба, эки элини узатаракъ манъа арабадан энмеге ярдым этти. Арабаджы къамчысыны котерип, бабамны селямлады, ве линейкасыны сокъакъта чевирип, кериге, автостанциягъа тараф кетти, мен бозукъ къалдырымда ве бабамнынъ манъа узатылгъан эки къолу арасында къалдым.
Бабам баягъы вакъыт индемейип турды.
Сонъра элини котерип, башыма къойды. Эли къуш киби хафиф  ве сыджакъ  эди.
Бираз арткъа чекильди. Козьлеримнинъ ичине бакъкъан козьлери кульмекте эди. Элини узатып, текрар башымнынъ  устюне къойды, сачларымны сыйпалады, ве эп кулюмсиреерек; «сачларынъ оськен, ярын берберге барырсынъ», - деди.
Азбаргъа кирдик.
Мышыкъ башы киби томалакъ ташларнен тёшельген азбарнынъ чевресинде бир къатлы, дамлары кираметли, диварларында сылавлары ер-ер кочюк беш эв. Беш эвде беш аиле отура: дёртю къырымтатар аилеси, бири къырымчакъ (Къырым еудийси). Азбар къапынынъ сагъ тарафындаки, аркъа дивары азбар исарны битишик эв – бабамнынъ эви эди.
Эвнинъ къапысыны эки элинен юкъарыгъа котерип ачты, ве биз ичериге кирдик. Яры къаранлыкъта бабамнынъ мени Малофонтаннаягъа кетирген арабаджыдан баягъы эсли олгъаныны корьдим.
«Къапынынъ усть ментешеси къопты»,  - деди бабам. Буны бир айып саймамамны истер киби, афу сорайджакъ сес иле айтты.
Эв эки больмели эди. Узунлыгъына учь метр къадар олгъан ог больменинъ къаршыдаки дивары къакъылгъан чюйге асылы тенеке текне, эки тенеке къопкъа. Экинджи больме эм отурма, эм ятакъ одасы эди. Къаршыдаки дивар астында шильтеси чаршафсыз демир кровать, сол тарафта тенеке соба, азбаргъа бакъкъан джамы тозлу пенджеренинъ астында маса ве бир дане скемле.
Тозлу пенджереден ичериге сызыкълагъан кунеш ышыгъында бабамнынъ бетини
(ихтиярлыгъындан гъайры) олюмге якъын ве азыр олгъаныны коре эдим. Бельки янъыладырым. Лякин о аятта экен, денъиштирильмеси мумкюн олмагъан шейлерни биз де денъиштиреджек эдик: пенджере джамынынъ тозу силинеджек, усть ментешесинде къопкъан къапу тамир этиледжек, тенеке собадан атеш якъыладжакъ, сув къыздырыладжакъ, бизлер ювунып (бу даа агъыр заманларда) бозукъ къалдырымнынъ четиндеки къарт сугют тереги киби чечекленип, гузеллешеджек эдик.
Кендими инсаний дуйгъуларгъа быракъкъанымны анълайым. Малофонтаннаядаки эвге кельмем (аятымда эмиетли бир денъишме олгъанындаки башкъа) сонъралары  яшайджагъым аятыма бир догърулыш  береджек эди. Бундан да гъайры, элли йылдан сонъ Лондонда язылгъан «Анама мектюплер» романым бу дуйгъулардан гъыдаланаракъ языладжакъты; бу дуйгъуларнынъ къувети иле акъикъатларымызны кунь ярыгъына чыкъара биледжектим. О дуйгъулардан марум бир языджы кене де озь романыны бельки язып олур эди, лякин онынъ бу романы  копюр астында, я да тозлу пенджереден ичериге кунеш нуру кечип оламагъан одада къалыр эди.

х х х

Акъикъатларымызгъа къайтайыкъ:
Яшамакъ  ичюн ерни бабам насыл тапкъаныны бильмейим, лякин тахмин эте билем: Малофонтаннаядаки эвлернинъ  эксериети (къырымтатарларнынъ азбар дедиклери) авлуларнынъ  чевресинде къурулгъандырлар. О вакъытларда бу эвлер даа асыл саиплерининъ эллеринде эди. Коммунист режими эвлернинъ эв саиплеринден алынып УКХ (коммуналь ходжалыкъ идареси) идаресине берильмесининъ девлет ичюн кярлы олгъанындан зияде зарар кетиреджегини биле эди. Долайысы иле (икътисадиятта узюльмелер пейда олгъанына бакъмадан) эвлернинъ  эски саиплерининъ эллеринде къалмасыны устюн коре эдилер.  Ялынъыз шу шарт иле эвлернинъ киралары инкъилябдан эвельки севиесинде къаладжакъ ве эв саиплери (башта бир тамир ишлеринде)  девлет алдында месулиетли оладжакълар. Сёз келими, 1912 сенесинде азбардаки бир эвнинъ кирасы 50 капик олгъан олса,  бабамнынъ эвге ерлештиги 1932 сенесинде де 50 капикни тутмайджакъты.
Бабамнынъ эви бу эв саиплерининъ  биринден киралангъаныны тахмин этем.
Кираджыларнынъ ве эв саиплерининъ эксериети къырымтатарлар эди. Къырымтатарлардан сонъ (къырымтатар тилинде лаф эткен) къырымчакълар ве къараимлер. Аман-аман эр бир азбарда къую бар эди. Къуюларнынъ чокъусы йыллар девамында бакъымсыз къалгъан, базылары къуругъан, базылары чёккен ве къулланылмайджакъ дереджеге кельгенлер. Сувны эвлерге къоджаман метийлерде сувджулар кетире эдилер. Канализация киби, электрик току киби турмуш ихтияджларынынъ сёзю биле этильмезди; инсан акъ-укъукълары исе билинмеген, эшитильмеген шейлер эди. Сувджу хасталанса, ве я сокъакънынъ башындаки чешмеде сув кесильсе, къадынлар саба танъда эвлеринден чыкъар, эки километр авлакътаки чешмеге барып невбетке турар, бир къопкъа сув алмакъ ичюн акъшам маалинедже беклер эдилер. Малофонтаннаяда чокъ шейлерни денъиштирмек керек эди, лякин,  теэссюф ки, ялынъыз денъиштирильмеси лязим олмагъан шейлер денъиштириле эди. Отьмек тансыкъты; джан башына юз грамм отьмек карточканен бериле эди. Ягъ ёкъ, шекер ёкъ. Рафлары там-такъыр тюкянларда туз биле сийрек-сепелек расткеле эди.
Ачлыкъкъа, сефалетликке, чаресизликке бакъмадан, азбар кенарындаки кёр къуюны далларынен орьткен эргъуван бутюн гузеллигинен чечек ачкъан ве онынъ далларында торгъайлар чивильдеше эдилер.
Бабам яшамакъ ичюн эвден башкъа озюне иш де тапкъан; Севастополь джаддесинде берберлик япа эди.

ххх
О куню дикъкъатымны джельп эткен башкъа бир шей де бабамнынъ устюндеки урбалары олды. Къызылташтан айны урбаларнен чыкъкъан эди: къаверенкли бир урба. Зан этсем, чамашырыны озю юва, беяз кольмеги тер-темиз. Лякин утюленмеген, якъасы бурюшикти, ве кольмегининъ букюшик якъасына (къайдан ве насыл пейда эткенини бильмейим) акъ бенекли къырмызы бир галстук такъкъан – сыкъынтылы бир аят шекили ичинде биле бабам къызылташлы олмакънынъ ихтихарыны къорчалай эди. Кене шу куню бетинде эджель ренкини корьгениме бакъмадан, мен эртеси куню саба эвден чыкъмаздан эвель: «Бугунь барып Нумюне мектебининъ директорынен лаф этеджем», - деди бабам. Буны айтыркен, сесининъ нешесизлигинден зияде, тюш ве тюшюнджелерининъ таш кесилип къалгъаныны ис эткен киби олдым.
Янъы эвимизде бир фильджан чай ве къыштан къалма эки помидор ве хияр туршусынен къалдым.
Кунь кунешли эди.
Корьмеге истемеген кишимни корерим дие, сокъакъкъа чыкъмакъ истемейим; азбаргъа чыкъмагъа да козь кестиралмайым. Зар-зорнен оданынъ кучюк пенджересини ачтым, далларынен эски къуюны орьткен эргъуваннынъ пытакълары арасында чивильдешкен торгъайларнынъ сеслерине динълендим, хаялландым. Хош,  хаялдан башкъа, хош олмагъан тюшюнджелер мийимни ёгъуралар: бабам Нумюне мектебининъ директорынен лаф этеджек ве мен, мувакъкъакъ мектепке бараджагъым. Мектепте нелер огренеджекмиз? Бу ерде Къызылташтан чыкъып кельдим. Къызылташ озюнинъ Келинкъаясынен эр вакъыт Къызылташ олып къаладжакъ. Бу ерде исе… Элли йыл, юз йылдан сонъ бу ерде, бу эвнинъ пенджересинден эргъувангъа бакъып, торгъайларнынъ чивильдисини динълеген Джынгъызны ич бир кимсе хатырламайджакъ; бозукъ къалдырым четиндеки къарт сугют тереги чюрип чёкеджек, эв де чёкеджек, ве бу ерде бизден из къалмайджакъ.
Ялынъыз бабамнынъ дегиль, меним де тюш ве тюшюнджелерим таш кесильген эди. Кунь бою бабамны бекледим.
Акъшам устю кокнинъ узакъ бир еринден кок гудюрдеди.
Еримден турып, пенджерени къапаттым.
Кок гудюрдилери къулагъыма узакътан ве богъукъ-богъукъ эшитильмекте. Кок гудюрдегенде Къызылташ балалары: « Алла баба шарап чапчакъларыны юварлата», - дер эдилер.
Кок гудюрдилери кесильгенинен сокъакъкъа чыкътым.
Терен ишанчкъа саип бир инсан олмадым. Аля даа дегилим. Кене де барлыгъымызнынъ тышында бизни яшаткъан ве аякъта туткъан устюн бир къуветнинъ мевджутлыгъыны ич бир вакъыт ред этмедим. Эр романымны язмагъа башларкен, мени язмагъа меджбур эткен себепнинъ шу рухий къуветтен гъыда алгъаныны (тюшюндим демейим де) сезген киби олдым. Романымгъа акъкъан вакъиалар шу рухий къуветнинъ сюзгючинден кечмек керек эдилер.
Азбар къапысы янында турам, Малофонтанныаянынъ юкъарыларындаки джамининъ минаресини корьдим., корьгенимнен ялынъыз Къызылташтан дегиль, яшайыштан да къопмагъан экеним деген киби, ичимде бир ис уянды. Къылылташта да кунеш батаркен, Къаршы мааленинъ минареси баладжасына дуйгъуларымны окъшагъан бир прылты иле козьлериме такъылыр эди. Эр шей: акъшамлары Къызылташтаки эвлернинъ керосин лампадларынен айдынлангъан пенджерелери, ахырларда яткъан айванлар, сабалары къоралар устюнде отькен хоразлар ве эр шейнинъ устюнде Къызылташнынъ инсанлары, рухен анда, о минареге багълы эди.
Шимди де мен, шимди де мен. Къызылташтан узакъта ве манъа чокъ шейлер сёйлемеген, ичи къувет сугют терегинден башкъа, отсуз ве ешилликсиз Малофонтанная сокъагъында джамининъ минаресине бакъаркеним, олип къайтадан тириле эдим.
Бабам иштен акъшам кеч къайтты, кене эки локъма чавдар отьмеги, ве кене къыштан къалма хыяр ве бибер туршусы алып кельди. О гедже боз ренкли ёргъан астында бир кроватта юкъладыкъ.
Эртеси куню бабам мени Нумюне мектебине алып барды.


Qandımov Yunus. 
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder