29 Mayıs 2015 Cuma

Mehmet Nuzhetniñ söz elmazları

Yer yüzündeki qadimiy, unikal, zengin medeniyetli bir milletniñ – qırımtatar milletiniñ – içki dünyasını, dünyabaqışlarını, dünyanı is etüv ve dünyanı qabul etip aluvda özgün bir istidatı ve qabiliyetini aks ettirgen milletniñ edebiyatı umumcian medeniyetiniñ altın raflarından özüne munasip yer alğanı şübesizdir, şeksizdir.
Bu edebiyatnıñ tamırları biñlernen yıllarnıñ terenliklerine dalıp ketken halq ağız yaratıcılığı kibi temel taşlar üzerinde qurulğan mühteşem, qocaman bina misali ösip çıqqan bir binadır ki, onuñ qaviy divar taşları, sarsılmaz bağanaları yüreklerde ayret ve ürmet, suqlanuv ve ferahlanuv duyğularınıñ gülday açmasına sebep olmaqtalar. Velasıl, Mahmud Qırımlıları, Bora Ğazı Gerayları, Cevheriyleri, Aşıq Ümerleri, İsmail Gasprinskiyleri, Hüseyin Şamil Toqtarğazı, Amdi Geraybayları, Bekir Çoban-zadeleri, Eşref Şemi-zadeleri ve onlarnen, yüzlernen feraset ve felsefe saiplerinen şan-şüret qazanğan milletniñ edebiyat binası campik evge, edebiyat gülzarı ot basqan bostanğa iç bir vaqıt çevirilmez.

Yüce Tañrımızğa hamd olsun ki, bizlerge bunı çoq körmesin. Adları ilâhiyday yañğırağan ediplerimiz  az degil. Olar arasında doğma istidat sahibi olğan, halq ağız yaratıcılığı ve yüksek bediy edebiyatnıñ sıñırlarında icat etip, ölmez eserler yaratqan Mehmet Nuzhet de bar. Lâkin çoq yazıqlar olsun, M. Nuzhetke ve klassik edebiyatımıznıñ onuñ kibi onlarnen büyük nümünelerine ve olarnıñ icatlarına yeterlik derecede qıymet kesilmedi ve kesilmeyip kelmekte. Bu bizim tuvğan edebiyatşınaslığımızda alâ bu kün üküm sürgen hronik bir hastalıqqa çevirilip qaldı. Atta totalitar rejim ideologiyasınıñ çerçiveleri içindeki qaidelerniñ dozasında bile bu şey yapılmaqtan aciz edi. Yuqarıda qayd ettigimiz kibi, M. Nuzhet de bunda istisna olmadı.
ІІ Cian muarebesinden evel M. Nuzhetniñ icadına B.Çoban-zade kibi büyük alimler muayyen bir derecede diqqat ayırğan ediler. Muarebeden soñki devirde ise M. Nuzhetniñ icadına bağışlanıp yazılğan yazılar ekseriyetinen lokal harakterde ediler. Eserlerniñ milliy matbuatımızda derc etilüv meselesi de belli bir derecede seçimcilik tüsüni taşıy edi. Qırımtatar edebiyatı boyunca hrestomatik harakter taşığan kitaplar ve qullanmalarnıñ tertip eticileri M. Nuzhetniñ tercimeiyalına dair qısqa malümatlar berip, onı, esasen, satirik şair olaraq kösterip satirik şiirlerinden bir ve ya eki-üç danesini derc etmeknen sıñırlana ediler. M. Nuzhetniñ teren felsefiy, lirik eserleri çette qalıp kete edi.
Bu "közden qaçıruvnı" Eşref Şemi-zade 1967 senesi "Lenin bayrağı" gazetasında "Mehmet Nuzhet" serlevası altında M. Nuzhetniñ icadı aqqında kölemli, fundamental bir maqale yazdı ve bu maqalesini biraz daha işlep, 1974 senesi Taşkentte "Ömür ve yaratıcılıq" kitabına kirsetti. Bu fundamental maqale dünya yüzü körgen soñ, M. Nuzhetniñ icadına nisbeten baqışlar ve yanaşuvlar deñişti. Mesele şunda ki, büyük şair ve edebiyatşınas Eşref Şemi-zade mezkür eserinde Mehmet Nuzhetniñ belli bir derecede tafsilâtlı tercimeyialını yazmaqnen birlikte, onuñ zengin edebiy asabalığını tasnif yaptı, bediiy yaratıcılığını er bir yönelişini mümkün olduqça teren talil etti, şairniñ icadına qıymet kesti.
"Yañı zaman poeziyasınıñ temel taşını qoyğan Hasan Çergeyev ve Hüseyin Toqtarğazılarnıñ zamandaşı olğan, bu özüne has, doğma talantnıñ halq hayatınen, halq şiiriyeti ananelerinen sıqı-sıqığa bağlı edebiy yaratıcılığı qırımtatar söz sanatınıñ acayip nümünesedir… O, halq ağız yaratıcılığından,  alğan qıymetli söz elmazlarını daha ziyade cilâlap, qadın gerdanlığına tizilgen birlliant taşları kibi, olarnı şiir misralarına nesir eserleriniñ satırlarına ustalıqnen tizerek, öz tuvğan halqına qaytardı", dep yazğan Nihal hanım Hayredinovağa (al-hazırda Aqmescitte yaşay – Yu.Q.) aynı şu senesi yazğan mektübinde: "Mehmet ağamnıñ yazğan şiir ve poemaları pek çoq. Eger biz öz yurtumızda olğan olsaq, babama pamâtnik bile qoyulır edi. Ne apayıq… taqdirimiz öyle!..", dep yanıp-yaqılıp yazğan edi.
Mehmet Nuzhet 1888 senesi eski esapnen mart 13-te Kezlev uyezdiniñ Aydarğazı köyünde Şeyhislâm Çelebiniñ qorantasında dünyağa keldi. İlk tasilini, yani elifbe ve abdiylik oqumaqnı köy ocapçesinden ögrendi. 1897 senesi Şeyhislâm Çelebi oğlunıñ tasilini devam ettirmek içün onu Kezlev medreselerinden birine oqumağa kirsete. Mehmet bu yerde üç yıl devamında tasil alğan soñ, babası onu Bağçasarayğa alıp kele ve meşur Zıncırlı medresege bere. Onuñ oquvğa, bilgi almağa ıntıluvları, işte, bu yerde özüniñ bütün tolulığınen açıla. İ. Gasprinskiyniñ "Usul-i cedid"i esasında islâh etilgen "Zıncırlı"da Qairedeki meşur Al-ahzar darulfununını, soñradan Sankt-Peterburg universitetini bitirgen İsmail Lömanov rus tilinden ders bere edi. İstidatlı oca ve cemaat erbabı İ. Lömanov balalar arasında bir de-bir istidatlı, qabiliyetli soyunı kördimi, onu diqqat merkezinden qaçırmaz, oña qoltuta, istidatı ve qabiliyetiniñ göñcelenip açmasına elinden kelgen yardımnı ayamaz edi. İ. Lömanovnıñ rus nefis edebiyatınıñ, şiiriyetiniñ nümünelerinden ketirgen misalleri, añlattığı şeyleri M. Nuzhetniñ içinde endi-endi tutaşıp başlağan şiiriyet ateşçigine tökülgen yağ kibi oldı. Mehmet Nuzhetniñ özü qayd etkeni kibi, onuñ "nefes edebiyatnen şuğullanmasına, birinci nevbette, ocası İsmail Lömanov sebepçi olğan". M. Nuzhet o vaqıtta çıqqan gazeta, mecmua ve kitaplarnı, hususan "Terciman"nı, İsmail Gasprinskiyniñ eserlerini büyük bir meraqnen oquy, inceley, bilgilerni bir sünger misali içine çekip ala, qalb ve feraset süzgüçlerinden keçire "Edebiyatçılıq nazariyesinde maarifçilik realizmi, dep adlandırılğan yaratıcılıq metodınen – ratsionalizm, didaktizm ve ahlâq tüzetüv usulınen yazılğan edebiy eserlerniñ tesiri altında icat ete" ve yaratıcılığınıñ belli bir pıtaqlarında bu usulğa sadıq qala.
M. Nuzhetniñ ilk şiiri 1912 senesi "Terciman" gazetasında derc olunğan olsa da, onuñ edebiy yaratıcılıq yolu ta 1905 senesi birinci rus inqilâbınıñ tesiri altında başlay, ve esasen, şu yıllardaki müim vaqialarğa bağışlana. İcadınıñ ilk basamaqlarında o, satiranen oğraşa. M.Nuzhet o vaqıtlarda, qalemi ömür ve  qayraqtaşlarında endi-endi qayralıp başlağan devirlerde yalıñız halq arasında degil, atta Qırımda ve onuñ tışında olğan siyasiy-içtimaiy vaqialarğa satirik manzumeleri ile cevaplana mağlübiyetke oğramasından,  1905 senesiniñ inqilâbınıñ qanlı neticelerinden soñ rusiye imperiasında haos başlay. Türkiyedeki "Genç türkler" areketiniñ neticesinde Anadoluda olayatqan vaqialar, Rusiye Dumasına saylavlar, Qırım mırzalarınıñ aynorlıqları, tarihiy şahslardan Nikolay ІІ, general Kuropatkin, yapon admiralı Togo, türk sultanı Abdulhamid, rus reformatorı Stolıpin aqqında ve onlarnen diger mevzularda yaza. M. Nuzhetniñ bu mevzularda yazğan bir çoq satirik eserleriniñ kopiyaları E. Şemi-zadede buluna edi. Lâkin ІІ Cian muarebesi yıllarınıñ qalabalıqlarından "bir çoq diger tarihiy qolâzmalar ile birlikte bular da ğayıp oldı"
Rus inqilâbı bastırılğan soñ ağır  reaktsiya yılları başlay. M. Nuzhet satirik manzumeleriniñ matbuat sahifelerinde, hususan "Terciman" da basıla bilmeycegini añlay ve olarnıñ elyazmalarını toplap, ğayıp ete. 1990 senesi ise M. Nuzhet politsiyanıñ nezareti astına tüşe. onu yaqalaylar ve Aqmescit apshanesine bıraqalar. Apshanede dört ay yatqan soñ, onu azat eteler. Apshaneden çıqqanınen bir qaç vaqıtqa olsa da, Qırımda bulunmamaq maqsadınen Rusiye boylap seyaatqa ketem, diye yarımadanı terk ete. Moskva, Peterburg, Nijniy Novgorod, Qazan, Ufa, Uralsk, Örenburg, Troitsk şeerlerini ziyaret ete. 1910 senesiniñ baarinde Mehmet Nuzhet Qazanda meşur qazantatar demokrat şairi Abdulla Toqaynen körüşe, onuñ lektsiyalarını diñley. A. Toqaynen körüşüvleri, onuñ lektsialarını diñlemesi, onuñ küydürici ve küldürici sarkazmğa tolu eserlerinen tanış olması M. Nuzhetniñ qalemini pişkinleştire.
M. Nuzhetniñ icadı milliy ziyalılarnıñ añında milliy duyğular ve dünyanı içtimaiy ceetten is etüv duyğuları biri-birine uyğunlaşıp bir yolğa minip başlağan devirde şekillene. Halq olğanı-olacağı bir sürü degil de, maneviyat çoqrağı, özüne has bir kollektiv yaratıcı olğanını añlamağa başlay. Ve aynı zamanda M. Nuzhet halqnı ne qadar sevmesin, o, olsun satirada, olsun, teren felsefiy manzumeleri ve nesir eserlerinde halqnı ideallaştırmay edi. Aksine onda olğan illetlerni öldürici sarkazmğa oğratmaqnen beraber, M. Nuzhet onuñnen beraber ağlay, onuñnen beraber yana. Közyaşlarınıñ accısınen, yanığınıñ feryadınen halqnıñ faciasını, ve bu facianıñ esas sebepçisi çoban ırğağından da uzun dal, çoban qalpağından da yüksek dağ olğanını bilmege istemegen, körmege tırışmağan halqnıñ özü olğanını köstere: Gece-kündüz köy yanında ırğağıman aylanğan, /Zan etersiñ, o yerçikte bir qazıqqa baylanğan/. Çobanlıqnı savap bellep, qol siltegen dünyağa,/ Kirse-çıqsa, yatsa-tursa ahıretin oylağan…// Çoban cürip alğan aqqın, toy-cıynda saçqanlar.//… … … …// Tekran ötmek tapqanları, başnı bürkep yatqanlar, /Bir toy bolsa, raqığa da boğrudaqtan batqanlar…// Bu dünyanı musulmanğa zindandır, - dep bilgenler,/ Yaşay tursın kâfirler, - dep, mısqıllap da külgenler./ Irğatlıqqa, çobanlıqqa belin buvıp belsenip./ Erkine, bol yaşav sözün yüreklerden silgenler. // Avropada, Rossiyada, Türkiyede, İranda,/ Amerika, Afrikada, Yaponiyada, Turanda, /Bilmegenler kimler yaşap, neler bolıp keçkenin,/Oğraşqanlar horlıqlarman ahırlarda, aranda. ("Bizniñ babaylar" şiirinden).
Edebiyatta, nasıl bir edip aqqında söz yürsetilmesin, er daim onuñ halqçanlığı, grajdanlıq pozitsiyası ög planğa çıqarıla. M. Nuzhetniñ grajdanlıq pozitsiyaları ve halqçanlığı, başta bir onuñ etine-tenine siñip ketken vatanperverlik duyğusında ve bu duyğunıñ onuñ er bir eserine siñip ketmesindedir. Şair içün Vatan añlamı ediy bir añlam degil. Vatan – bu halqnıñ taqdirini, keçmeşini, bugünini ve kelecegini öz içine qavrap alğan, halq taqdirinen bağlı  bir añlamdır. Şairniñ añlamında halq, tuvğan topraq ve tarih biri-birinden ayırılmağan, aksine biri-birinden ayrı yaşap olamağan nesnelerdir. Zaten, hayatı ve ilhamınıñ hayatbahş çoqrağı da Vatanğa olğanını aynı körmek mümkün: "Ey, Qırım! Sen bir kesek altındaysıñ/… Er bir yerden dülbersiñ, em de baysıñ/ Sahit bolup aytuvlı kök Çatırğa/, Tiregensiñ arqañnı o batırğa…" dep sevgisini izhar eyley.
Umumen alğanda, halqçanlıq HH asırnıñ başlarında ve hususan onuñ ilk çeriginde qırımtatar edebiyatında zengin halq tili esasında edebiy til şekillenmegence edebiyatımıznıñ üzviy, ayırılmaz bir hasiyeti ola bilmez edi. M. Nuzhet ve onuñ etrafındakiler o devirde mevcut olğan arap ve fars söz ve kelimelerinen tolup-taşqan, ekseri allarda halq kütleleriniñ esas qısımına çoq añlaşılmağan osmanlı edebiy tilniñ, daha doğrusı kitabiy tilniñ tesiri ve eskencesinden qurtulıp, öz şiirlerini, nesir eserlerini halqnıñ añlağan, laqırdı etken tiline yaqın bir lisanda yazmağa başlaylar. Maaliy şiveler esasında edebiy yaratıcılıqnen oğraşqanlarnıñ başında Noman Çelebicihan tura edi. Olar bu printsipni kütmeknen birlikte onu imaye ete ediler. Şu gruppağa kirgenlerden Bekir Çoban-zadeniñ "Qabrimde melekler sorğu sorasa, /Azrail tilimni biñ kere torasa, / "Öz tuvğan tilimde ayt mağa!"/ dermen: öz tuvğan tilimde cırlap ölermen…", degen satırlarını bu yerde hatırlap keçmek tamam yeridir. B. Çoban-zade bu aqta:" 1913-1914 yıllarda bizde milliy şairler de körünmege başladı… Lâkin bu gruppa ancaq 1917-den soñra matbuatta ve halq arasında körüne biliyur. Çergeyevniñ yazuvlarına köre, bu gruppanıñ şiiriy ve edebiy faaliyeti bir qaç adım ileri demek idi. Bunlarıñ şiirleriniñ şekli ceetten halq edebiyatıle, köylü edebiyatıle bağlanmaqle beraber, mündericesinde "türkçi" şairlerden, meselâ Mehmed Eminden soñ olduqça quvetli tesirler aldı"
M. Nuzhet halq poeziyasınıñ estetikası halqnıñ maneviy zenginliklerini olduğı kibi aks ettirmege hızmet etkenini, realistik söz sanatınıñ menbaları halq poeziyasında olğanını yahşı bile edi. Şunıñ içün de M. Nuzhet şiiriy eserlerini halq şiiriyeti üslübinde yaza. Bunı eserleriniñ yalıñız şekil ve leksikasınen numayış etmey. M. Nuzhetniñ kendi eserlerinde qullanılğan ekspressiv vastalar şiiriy tilnen laqırdı tili arasında turğan sedlerni alıp taşlay.
Poeziya ve publitsistika arasındaki ananeviy tematik sıñırlarnı alıp taşlamağa, halqnıñ tilinde asırlar devamında yaşap kelgen tasviriy vastalarnı ve canlı tilni biri-birine yaqınlaştırmağa areket ete:/Bastırıqnıñ çaçağına yuva yasay qarılğaç, /Diymen: - Ayvan, sersem bolma! Esiñ bar da közüñ aç. //Mında kelip qurunmasañ, tapmadıñmı başqa uy? /Tapmay bosañ, tüş otqa da çekiş, qavrul, can da kuy.// Çığıp sağa yaman qotur qara canıq ten carıp, /Çarpınsañ da, talpınsañ da, o yuvada sen ğarip.//İç dam etme, mında sağa dostuñ, eşiñ kelmezler,/Közleriñden qanlı yaşlar selday aqsa, silmezler… ("Qarılğaç" şiirinden).
M. Nuzhetniñ şiiriy üslübi üzerinde toqtalır ekenmiz, şunı da mıtlaqa qayd etip keçmek kerek? Şairniñ poetik üslübi qırımtatar edebiy tiliniñ şiveler esasında şekillenmege yüz tutqan devirde öz qiyafetini alıp başladı. Şair halq tiline ve halq icadiyatına tayanğan sayın, şiiriy üslübiniñ bediiy-ekspressiv ceetleri daha da aydınlaştı, daha tüzgünleşti. Rus, şarq, türk, qırımtatar şiiriyetiniñ ananelerinen yahşı tanış olğan M. Nuzhet bu ananelerniñ devamcısı olmaqnen bir sırada, öz icadında tek kendisine has yaratıcılıq yolunı seçip aldı. Onuñ icadında kirpikler arasından közetkeniñde bile bunı körmemek mümkün degil: M. Nuzhetniñ bediy yaratıcılığında hayatta, turmuşta sıq rastkelgen, nefis şiiriyet azretleriniñ diqqat-itibarından çette qalıp ketken adiy, bir baqıştan, emiyetsiz şeyler ve adiseler özgün estetik mana ve emiyetke malik olalar? Talaşmam qalemnen alemi söküp,/ Er dürlü şiiri bir qalıba döküp./ Ben zayıf olsam da, boynumı büküp, / Miskince yanında yürip olamam.// Serilmez ve ava, ne tatlı yuqu,/ Ne bulut, ne ilham, ne güzel qoqu./ Sen, yoldaş, bir parça tatarca oqu,/ Ben saña luğatlıq etip olamam./ Yazıyı çilterden körmesin közüñ,/ Aqiqat añlatsın er aytqan sözüñ./ "Zavallı" sözüni qabul et özüñ./ Ben iç o rutbeye girip olamam. (Olamam" şiiriyetnden).
M. Nuzhetniñ lirikasına kelince, şunı beyan etmeli ki, onuñ lirikası hayatta rastkelgen zorluqlarnı, insannıñ içki dünyasında yuva qurğan mürekkeplikler ve zıddiyetlerni, insannıñ tüşüncelerini tasvirlevde psihologik talil seviyesine köterile. M. Nuzhet realizmniñ esas printsipine – şahıs ve içtimaiy müit  arasındaki bağnı açıp kösterüv printsipine, poetik köntekste duyğu ve fikirlerniñ birdemligine irişüv printsipine qattı riayet etmeknen birlikte, ekseri allarda naturalizmge berilip ketkenini özü de duymay qala. Tabiat oğa taqdir etken qara künlü bir yaşav,/ Çırıl-çıplaq oğraşmaqta ömürniñ sarp colunda, / Köp ballarnıñ işi, küçü, oynav, külüv ya aşav, / Bu ğaripçik gece-kündüz horlana el qolunda.// Bu ğaripçik uçup tüşken yapraqlarday sararıp, / Köçecegin-qonacağın "qader" degen cel bile./ Azğan-tozğan, caq obluqqan, qalbi qalğan qararıp, / Oğa er şey bu dünyada cayli bolup serpile… ("Öksüz" şiirinden).
Şairniñ aşq lirikasına nazar tşlanılğanda, onu başqa bir ceetten, yani gül yapraqları kibi nazik, taşlı qalbniñ özgün söz ile yazılğan,  nefaset ile pekitilgen özgün bir fotosüretlerini körgen  kibi olasıñ. Onuñ lirikasınıñ bu nevi özgün bir intim ahenkler taşığanına baqmadan, şair olarğa başqa bir münderice bermege, olarnı başqa bir müncericeniñ libaslarına büründirmege areket ete. Bu manzumelerinde şairniñ qalbi kendi hayatınen yaşay, çünki aşq, yanıq, hatırlavlar, tabiatnen hoşlanuv kibi şahsiy is-duyğularnı qalbniñ töründe bir canlı nesneler kibi yaşata.Şairniñ qalbi kendi hayatınen yaşarken, o öz şahsiy hayatınıñ tafsilâtlıqlarını ortağa çıqarıp, alemge bildirmek maqsadını közlemey. Aksine, şair ve oquyıcı arasındaki mesafeni olduqça qısqartmağa, şair ve oquyıcınıñ biri-birine nisbeten arqadaşça munasebetlerde, bulunmasına irişe. Şair oquyıcığa, oquyıcı, öz nevbetinde, şairge inana. Ve, olarnıñ böyle özara munasebeti samimiyet ve maneviyat dallarında yuva yasağan işanç üzerinde qurula. Olsun, "Qırıq qalbimniñ qayığısı"nda, "Şairniñ uyqusı"nda, olsun "Çöl tarafnıñ hayatından" şiirinde mezkür özara  işanç közge çarpıp tura. Qattı naturalizmden soñ, yanıq ve asretnen siñirilgen nazik duyğularnen tolu şu satırlar bir qaç daqqağa çevire: /Hayalımda ep o bayğın közleriñ, / Tesirlenip şindi bülbül sesinden,/ Coytalmayman hayalıñnı esimden. //Gece ayda, kündüz küneş nurunda, / Tuvğan curtım cılğasında, qırında, / Alay şeyde suratıñnı köremen, / Bir deliday oylana da cüremen. / Köyümizniñ cıyınında, toyunda, / Caşlar tepken qoranlarda, oyundamen seni ep körgenday bolaman, / Çeçeklerniñ cel qulağın burğanda, / O çeçekler celde "selâm turğanda", / Hayalıña men de selâm beremen,/ Cılay-cılay qaytıp üyge kiremen. ("Sevdigimniñ qabrinde")
Vatanperverlik, grajdanlıq, aqiqat, ahlâq, halq ve cemiyet ögündeki borc kibi duyğular M. Nuzhetniñ şiirlerinde oquycınıñ şahsiy duyğularına çevirilip keteler. Ahlâq ve ahlâqiy paklenüv közleriniñ adeti üzre olğan añlamlarını saqlap qalaraq, şairniñ oy ve tüşüncelerini çilterinden keçip, belli bir derecede yañı tüs ve ahenkke malik olalar. Lâkin onuñ – olsun nazmde, olsun nesirde – bütün tüşünceleri, felsefiy baqışları, oy-fikirleri kendilerinde nasıldır bir pafosnı taşımaylar. Şair er angi körünüşteki ahlâq ve ahlâqiy paklenüv meselesini köterirken, öz eserlerinde didaktikadan qaçınmağa areket ete. O, kendi sözüni qalem ve ya fırçığa çevirip, beyaz kâğıt üzerinde, accı-tatlı demey, aqiqatnıñ ve şu aqiqatnıñ içinde aliy ideallar oğrunda küreşip yaşamaq yerine, hayatnıñ eñ sazlığında bulunıp ömürini cealet, içki, öşekler içinde külge çevirip kütlelerniñ portretini çıza. Şairniñ "Bastırıqta", "Bizniñ babaylar", "Sarğuşnıñ zevqı", "Oñmaz bike", "Cin sofrası", "Ana ve qız" ve ilâhre-ilâhre şiirleri, mini-pyesaçıqlar, sketç-komediyalar şekilinde yazılğan "Öşek" ve bu kibi saire eserleri "naturadan çızılğan portretçilik" prizmasından baqılğanda biri-birinen közge körünmez yiplernen bağlı degilmi, olarnıñ real hayattaki renklerinen renkdeş degilmi, aceba?
Yuqarıda söyledigimiz kibi, "şairniñ qalbi  kendi hayatınen yaşay" ve "Üzülgen çeçek"teki kibi: Tabiattır! Er şey dülberlikmen duşman qazanır/ Yalıñız suvuq, çirkin bolğan, tek özüne bazanır.// Madam ki, sen yaraşıqsıñ, em de yahşı qoquñ bar…/ Men de dermen: - Ey, ğaripçik! Üzülmegen aqqıñ bar, dey ve yanıqlay,  amma künü külip o patlay, o feryad ete, o alemni başınıñ üstüne kötergen kibi fiğan qoparıp, "Uyan! Uyan! Uyan!" dep qıçırmağa mecbur ola.
Etrafı sarmış zehirli ateşler alevlenirken, / Mamür, abadan artlar harabelere çevilirken, /Eflâke sed çekmiş saraylar dibinden devrilirken, / Utan, qardaş! Yeter artıq! İbret al bu felâketten! //Perişan olmış aileler yollarda sürünirken, / Aciz qalmış yetimleriniñ qol-qanatı qırılırken, / Ağañ, evlâdıñ, hemşireñ digerleri hor olurken, / Uyan, qardaş, çalış, onları qurtar bu rezaletten!// Aqan suv(a), topraqlara insan qanı qatılırken, / Millet içün fidaiyler meydanlara atılırken, / Bazı alçaq, vicdansızlar ğayrılara satılırken / Körip, ibret al!Zira fayda kelmez melâletten! // Nice yüz yıldan berli namusıñ tahqir idilirken, /Daa doğrusı varlığıñ er yerde inkâr idilirken, / Haqlı, yerli taleblerniñ ep qarşı gidilirken, / Silkin artıq! Bilsinler, qırımtatar qurtulmış esaretten! ("Yeter artıq!") 
Aqiqaten de, "külkü aqiqatnıñ mizanı, satiranıñ tamırıdır. Zan etsek, külünçli şey er daim aqiqatnen siñirilgendir. Külünçli şey şunıñ içün de külünçli ki, o daima kerçek bir şeydir". Mehmet Nuzhetniñ külküsi, yani satirası astında degil tek HH asır birinci onyıllıqları içün, atta bugünki künümiz içün de, harakterli olğan içtimaiy ve ahlâqiy emiyetke malik olğan ğayeler gizli degilmi, aceba? Bugünki künümizde milletimiz arasında közge çarpqan içkicilik, fesatçılıq, yalancılıq, maneviy ceeten ketken sayın soqurlaşmamız, degradatsiya yoluna tüşip ketmelerimiz, dinniñ "d" arifini bilmey tura çapalanmalar, musulmanlıqnıñ eñ muqaddes şartını eda ete turıp, kene eski avalarını çalmaqlar ve ilâhre-ilâhre illetler canım-canım qırımtatar milletini temelinden çürütmeylermi? Aramızda M. Nuzhetniñ "İçki qurbanı" şiiriniñ qaramanı Qurtali aqay kibi içkige berilip bala-çağasınıñ, qorantasınıñ başına yetken aqayçıqlar azmı? Yolbaşçı levazimlerine keçeceklerinde millet ögüne çıqıp, biñ bir türlü vadeler bergen, rehber kürsüsine oturğan soñ "Noğaynıñ adağı" şiirniñ qaramanı kibi "etegini qaqqan" ayneci karyeristler aramızda, yazıqlar olsun, alâ daha barlar. İşte, M.Nuzhet mına böyle unsurlarnı, böyle illetlerniñ taşıyıcılarını küydürici keskin sarkazmğa oğrata. Zira, M. Nuzhetniñ satiradaki üstünligi ve quveti şunda ki, o çirkin illetlerniñ taşıyıcılarını sögmey, mısqıllap da külmey, aksine "qaraman"larınıñ özlerini söylendirip, ömür adiselerine, yañılıqqa olğan munasebetlerini öz ağızları vastasınen beyan ettire" ve qıymet kesmeni, hulâsa çıqarmaqnı oquyıcınıñ kendisine qaldıra.
M. Nuzhetniñ nesir esererine kelince şunı qayd etmeli ki, onuñ "Selim sohta" povestiniñ tolu olmağan variantı E. Şemi-zade tarafından transliteratsiya yapılıp derc etilgen edi ve "Bahtsız qoranta" (bazı menbalarda "Taliysiz qoranta" ikâyesi ise ilk kere "Közaydın" mecmuasında basılıp çıqqan edi. Adiy süjetler esasında qurulğan bu eki eserde em "Selim sohta" da, em de "Bahtsız qoranta" da "…felek ve qader felsefesi yürütilgeni duyula… Bu felek ile bağlı eki nesir eserniñ müellifi de zalım "qader" ve "duşman" şerrine oğradı. Mehmet Nuzhetke duşmanlıq etkenleri hususında arhiv malümatları da bar. 1928senesi Mehmet Nuzhet Baydar köyünde ocalıq yapqan senelerinde onu GPU-ğa çaqalar. "Mehmet Nuzhet Şeyh-İslâm Çelebiniñ oğlu olduğını bildiremiz. Şimdi Baydar köyünde oca vazifesindedir. Şu olmaycaq bir unsurnı ocalıqtan çıqarıp, onu rey bermek  haqqından mahrum etmeñizni rica etemiz. İşçi, köylüler başında turmağa böyle adamlarnıñ haqqı yoqtır. Onuñ qız qardaşları Nuriye ve Şefiqa Çelebiyevalar feldşer tehnikumında oqumaqtalar. Olarnıñ da işçi-köylüler oquv yurtunda oqumağa haqları yoqtır. Şu unsurlar bizge pek belli. Olar işçi-köylülerniñ duşmanlarıdır" Bu vesiqa öz işini yapa. GPU Halq maarifi komissariatına, o da öz nevbetinde feldşer-akuşer tehnikumınıñ müdiriyetine Nuriye ve Şefiqa Çelebiyevalarnı talebeler safından çıqarmaqnı tevsiye ete. Mehmet Nuzhetke kelgende ise "onı işten boşatmaq meselesinde vaqıtınca beklemek" qararına keline. Ve bu "beklev" bir qaç yıl devam etse de, "duşman közü" yuqlamay. 1934 senesi bir toyğa barğan soñ, çoqqa barmay hastalanıp, şu senesi mayıs 4-te Kök-Köz köyüniñ hastahanesinde vefat etti. Doğmuşlarınıñ söylegenlerine köre, "onı toyda zeerlegen ekenler…"

Mehmet Nuzhet büyük şairdir. Edebiyatımızda qaldırğan izlerini ne totalitar rejiminiñ yelleri, yağmurları silip ata bildiler. Mehmet Nuzhet edebiyat bağçasında yañıdan yapraqlanıp, çeçeklenip, oña süs ve hoşluq bağışlay. Velasıl, M.Nuzhetniñ nasıldır bir keçici edebiy modağa esaslanmağan şüreti alâ bu kün sönmedi. Onuñ bizlerge ve kelecek nesillerge qaldırğan söz elmazları oquycılarnı ve tedqiqatçılarnı kendilerine celp etip, parıldaylar ve parıldaycaqlar. Edipniñ zemaneviyligi de, işte, bundadır.

Yunus Qandım
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder