29 Mayıs 2015 Cuma

Pro aris et focis

Uzaq ve yaqın tarihımızda öyle simalar kelip keçken ki, o olapnıñ, oy-fikirleri, tüşünceleri, atta hayalları aradan yıllar degil, asırlar keçse bile kendi zemaneviyliklerini coymaylar. Aksine olarğa muracaat etken sayın olarnın yanı-yañı ceetlerini bulasın. Dersin olar biñ yıl, yüz yıl evelsi degil de, bugün aytılıp, seni yarınlarğa Cetemen yıldız misali özgaralar. Böyle simalardan birisi - qırımtatar halkınıñ ulu evlâdı cihan mütefekkirleri arasından kendisine munasip yer alğan İsmail Gasprinskiydir.

İ. Gasprinskiy büyük naşir, gazetacı. maarifçi olmaqnen bir sırada professional qırımtatar bediy nesiriniñ esasçısı, yaratıcısı ve teşviqatçısıdır. Şay der ekenmiz, bu yerde aqlı olaraq şöyle bir sual doğa: İ. Gasprinskiy ne sebepten eline qalem alıp, bediiy eser yazmağa tutundı? By - oña Yüce Tañrınıñ bergen qaynaq istidatnıñ işimi, yoqsa qara asırnıñ -XX asırnıñ zulmat qaranlıqlarını quvmaq, söneyatqan qırımtatar nefasetine  can bermek oğrunda yapılğan areketlermi?
Zan etsek, bularnıñ ekisi de İ. Gasprinskiyniñ bediiy nesirge muracaat etmesine sebep olğandır. Lâkin eline qalem alıp, roman ve hikâyeler yazmağa belsengeniniñ esas sebebi de bar: özüniñ "Tenqit"lerinde İ. Gasprinskiy bunı açıq-aydın beyan ete. XIX asırnıñ soñlarına taba Avropa Yazıcılarının romanları osmanlıcağa tercime etile, Avropa roman ve hikâyeleriniñ türk ve islâm dünyasına ekspansiyası şiddetliliknen ep artıp bara. Ve biz esaptan çıqarmamalımız ki, ta 1920-nci senelerge qadar yalıñız bizim edebiy tilimiz degil, cemi türk-tatar qavımlarınıñ edebiy tili osmanlıca edi. Bundan ötrü, bu ideologik ekspansiyaga yalıñız qırımtatarlar degil, cemi türk-tatap kavımları oğramağa başlağan ediler.
İ. Gasprinskiy özüniñ meşur „Tenqit”lerinde mezkür "tercime sanatınıñ" ketirdigi faydadan ziyade zararı akqında oldukça keskin fikir yürsete, edebiyat ve yazıcı nasıl olmaq kerekligi haqqında fikir-mulâhazalarını kâğıtqa tüşürerek, hikâye ve ya roman nasıl yazılmak kerekligini köstermege areket ete: "Romancı güzel ve işlek bir qalem sahibi olduğından maada yazacağı romana göre ya efkâr çeşmesi, ya ahval-i ruh ehli mevadd-ı fenniyeyi sadeleştirmeye mahir olmalıdır”, ve bunıñ ile beraber az görip çoq añlamaya ve hor gördügini, ve resimci kibi, faqat fırçasız, yalnız dil ve yazı ile ayan-beyan etmege istidatlı olmalıdır”, dep yaza ve özüniñ bediiy eserlerinde olsun "Molla Abbas", "Gülcemal Bikeç", "Bağdad xatyn" ve saire roman ve hikâyelerinde bu fikirine sadıq qala. Aynı bu şeyni biz onuñ işbu kitapta taqdim olunğan "Kün dogdı" ve "Arslan-kız" eserlerinde de köremiz.
1783 senesi Rusiye Qırımnı vahşiylerce zabt etken soñ qırımtatar halqınıñ yaşayışı, medeniyeti üzerine engen qaranlıq perdeleri onuñ teraqqiyatını aman-aman toqtatkan edi. Qırımtatar halqınıñ tarihında "qara asır" diye adlandırılgan XIX asırğa, bilhassa İ. Gasprinskiy yaşap, icat etken devirge köz qıyığından nazar taşlaganımızda bile, çar samoderjaviyesiniñ, maalliy bay ve mırzalarnıñ eskencesi astında boñalğan, tiri mevta derecesine ketirilgen qırımtatarnıñ ruhı taze nefes talap ete, aydınlıqqa talpına edi. İlimi, medeniyeti söneyatqan, ocagı cealet küllerine tolğan millet davet etici, ateşin sözge, peşinden cetip ketecek fedaiy, quvetli şahıslarğa, areketlerge, aydın ufuqlarğa uzanğan arz-u hayallarğa muhtac edi.
Bu muhtaclıqnı añlağan İ. Gasprinskiy alâ bugün özleriniñ mücizekârane hissiyetlerinen, özgün romatikalarınen oquyıcını kendilerine magnit kibi çekken, arz-u hayallarnıñ müseffa ve aynı zamanda qudretli dalğalarınıñ quçaqlarına atqan nefis eserlerini yarata. Eger de "Molla Abbas" romanında İ. Gasprinskiy hayaliy bir ülkeni, sabah küneşiniñ nurları kibi nazik ve nezaketli insanlarınen yaraşıqlı diyarnı tasvirlegen, kendi milletinin şöyle bir mücizeviy ülkeniñ sahibi olmasını arz etken olca, "Kün doğdu" eserinde belli bir derecede realizm usulını qullanıp, accı akiqatnı, ant-eminge beñzegen şiddetli, kınından çıkarılğan buz kesik piçaq kibi sıcaq-suvuq, tanımağan akiqatnı tasvirlemege areket ete, milliy paklikniñ ne derecede muqaddes olduğını tasvirlemege tırışa. Bu şeyni 6iz dülber, aynı zamanda vaqialar ve adiselerge tolu bir efsane şekilinde yazılğan "Arslan-qız" eserinde köremiz. Eskilik ve yañılıq, yamanlık ve yahşılıq arasındaki keskin küreşni aks ettirgen bu eserinde İ. Gasprinskiy bizge bizim efsaneler içine kömülip ketken qadimiy keçmişimiz akkında hikâye eterek, kalbinde "Hub ül-Vatan min el-iman"* ölgan insan nege qadir olğanını, böyle insanlar - olsun qadın, olsun deliqanlı - her zaman milletni aydınlıqqa, adalet bağçasına alıp çıqqan cetemeni olmağanını, böyle cetemenleri olmağan millet olmağan çıtırmanlı yollarında ölümge mahküm olğanını  köstermege areket ete.
Bugünde bugün biz hayatımıznıñ her bir sahasında böyle cetemen insanlarğa, kudretli şahıslarga, aydın ufuqlı kelecekke muhtac degilmizmi? İ. Gasprinskiyniñ yapkan işleri, millet  ögündeki hızmetleri, publitsistikası, nefis eserleriniñ, zemaneviyligi de  işbu sualge berecek ve ya berebilecek cevabımıznıñ içinde gizlidir. Mihrablar ve ocaklarımız oğrunda küreşimiz devam eterken, biz İ. Gasprinskiyge tekrar-tekrar qaytacaqmız, onuñ yazdıqlarını daha defalarca sahifeleycekmiz, bugün ve yarın doğacak suallerimizge cevaplarnı bulmağa tırışacakmız.
________________
* Pro aris et focis (lat.) (pro aris et fotsis) – "mihrablar ve ocaqlar oğrunda",
yani eñ müim, eñ qıymetli şeyler oğrunda (küreşmek). Tsitseron.

* Vatan sevgisi imandandır.

Yunus Qandım
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder