29 Mayıs 2015 Cuma

Qaydasıñız, Eşref ağam?

Yazıqlar olsun, yazıqlar. O sağ olğanda ne içün Onuñnen körüşmegen ekenim? Ne içün?..
İşte, qısmet. Haq-taalâ meni Onuñnen bu deşetli yollarda körüştirmedi, lâkin Onuñ ölmez şiirlerini oqumaq, destanlarnı suv kibi içmek qısmetinden marum etmedi. Buña da şükür, deyim.
… Yetmişinci senelerniñ tamam ortaları, men Nizami adına Taşkent devlet pedagogika institutı qırımtatar tili ve edebiyatı bölüginiñ studentim. Altın devir. Şam yolu tüm-tüz! Ayaq basmağa bir noqtaçıq tapsañ dünyanı devirmek bir şey degil, diye yürülgen devir. Lâkin bu yolda, tıştan  aydın, nurları tolu yolu ilk kere yahşı etip sürünmege sıra keldi… Yoq, yoq. Men o zamanlarda daha keregi kibi ağlamağa, feryad etmege bilmey edim.

Künler keçerken, menden bir kurs yuqarıda oquğan arqadaşım Şevken Mehmetov (şidi o Keırım teleradio idaresinde çalışa,  ve dörtünci kurs studenti İsmail Kerimov (şimdi o filologiya ilimleri namzeti, kelecekke büyük ümütler bağışlağan edebiyatşnıs alim) yataqhanede laqırdı arasında Eşref Şemi-zade haqqında laqırdı açtılar. Onuñ "Üzbekstan balladası"nı qızğın muzakere etip  başladılar.
Biri öyle dey, biri böyle, lâkin ekisiniñ de fikiri bir şeyge kelip tirele edi.
Bu şiirniñ yüksek bediiyligi, halqçanlığı, pafosı haqqında söz keter eken, onuñ satırları arasındaki fikirler, o terenlikler ve şu terenlikte mahsus gizlep qoyulğan inciler añlağan oquycını lâqayd qaldırmağanını, qaldıra bilmeycegini añlap başladım… Ebet, o devirlerde, sürgünlikten soñki ilk onyıllıqlarda, qırımtatar milletiniñ nefes yolları qapatılıp, bütün resmiy ve naresmiy vastalarnen onuñ yüregini tilim-tilim doğrap ğurbette Orta Asiyada "tamır attırmağa" ğayretnen kirişilgen bir devirde böyle eserni canını Alla ve milletine emanet etken Ustaz yaza bilir edi. O deşetli ballada milletimiz içün alâ daha devam eteyatqanını ve bizlerni daha nice-nice azap-uqubetler bekleyatqanını aytmasam da belli.
Men o zamanlarda özüm de şiirge beñzegen qafiyeleştirilgen sözler toplamlarını qaralar, şçairlik ötmeginiñ kâde accı, kâde tatlı loqmalarını tatıp yürer edim. Lâkin aqiqiy şiirniñ ne qadar quvetli silâ, ne qadar teren ruhiy, maneviy deñiz olğanını añlamaq maña aciz edi.
"Oktâbr yolunen" kitabı – "Üzbekistan balladası" anda derc etilgen – yataqhane odasında qoldan qolğa keçirken: "Şiir degen şey mına böyle ola!"- dedi Şevket ve yalt etip közlerime baqtı. Añlaşıldı, dedim men içimden, qıp-qırmızı oldım, utanğanımdan, yer yarılsa yer tübüne kirip ketmege hazır edim. Lâkin şu arada pencerege köz tiktim. Anda, pecere tışında, kökte muñlı  Ay yanında bir güya  Küneş köründi. Ebet, o küneş – Şemi-zade edi. Şu an özüme yol çetinde ösken ve şu Küneşke suqlanğan bir otçıq zan etim. Ve alâ bugün bu Küneşke suqlanam, onuñ nurları-şiirleri otçıqnıñ başını siypalaylar, üşügende qızdıralar tüşkünlikke dalğanda onuñ yumruq kibi yüreçigine ümüt salalar…
Bugünki kibi aqılımda. Mayıs ayı edi. Biz, studentler, daha tatilge çıqmağan edik. Cumaertesi künü dersten soñ evimizge, Aqqurgan sovhozına kettim. Ava qızdıra. Tamam piçen çalınğan vaqıt. Elime çalğımı alıp piçen çalıp başlar ekenim: "Eşref ağama barmaq kerek edi…" dep tüşündim ve qaçıncı keredir öz-özüme kederlendim. Çünki Eşref ağamlara barıp olamay edim. Barmağa  utana edimmi, yoqsa qorqa edimmi, bilmeyim. "Eşref ağama ketem" dep yataqhaneden çıqar edim, lâkin cüratım trolleybus durağınace yeter edi.
Eşref Şemi-zade! Tarkovskiyniñ dostu. Qaysın Küliyev kibi büyük şair oña Ustazım, dey. Ya sen kimsiñ? Ekseriyetinen ağasından, dayısından qalğan urbalarnı kiyip ösken, institutqa oqumağa kirgende quvançtan degil de qasevetten özüne yer tapalmağan, sırtına kiymege bir coruq ştanı,  ayağına soqmağa yararlı ayaqqabı olmağandan, biçarelik ve çaresizlikten evleriniñ artına keçip, ses-soluq çıqarmayıa, accı-acı közyaşlarğa boğulğan, Allanıñ emirinen elline qalem ve kâğıt alıp şiirge beñzegen şeylerni qaralap yürgen bir gençim. Sen kimge kereksiñ? Vazgeç, Şemi-zadeniñ yanına barıp mashara olma!. Onuñ yanında bulunuvıñnen o büyük İnsannı qolaysız alğa qoyma. O  Şair! Sen ise…, sen ise…
Şay etip, öz-özümni çekiştirip, turar ekenim, birden:
"Onuñ er adımı – onuñ satırı,
Onuñ er beyiti – halqnıñ hayatı!.."

Degen satırlar miyimde qığılçımday dolanıp başladılar, yüregim sıq-sıq urmaqle, közlerim daha da büyükleşti. Maña neler olayatqanını añlap olamayım. Elimdeki çalğımnı yavaştan yerge qoyup, evge taraf adımladım. Anam çırayımnıñ deñişkenini körip, qorqtı, ğaliba: "Balam, saña ne oldı?! – dep qarşıma çıqtı. Men bir şeyçik aytmayıp, daha doğrusı aytıp olamayıp, içerige kirip kettim.Bir qaç vaqıttan soñ azbarğa çıqtım... Pek yorğun edim. Dersiñ bir maşina çaqıl yüklegenim. Elimdeki qalem ne defter bile ağırlıq yapa edi. Defter üstünde on beyitten ibaret şiir… Soñundan men oña "Şairniñ defteri" degen serleva berdim. O zamanlarda bu şiirni kimsege köstermegen, kimsege oqumağan edim. Aradan on bir yıl keçken soñ onu ilk şiirler kitabıma (1983 s) kirsetken edim.
O künü azbardaki piçenni çalıp bitirdim. Lâkin şiirni çoq vaqıtqace oquyalmay yurdim. Ne içündir maña şu defterçigimni elime alğanımda güya Eşref ağam: " E-e, balam qararını qaçırğansıñ" degenday duyula edi. Men qararını qaçırğanımnı  bile edim. Çünki Eşref ağam haqqında, onuñ şiirleri, cemi eserleri haqqında ne qadar yazsañ azlıq eter, Kene qararı qaçmaz. Çünki:
Körse şair qaranı: "Bu qara" - dedi,
Körse şair beyaznı, dedi: "Bu beyaz",
Yarı yolda atını deñiştirmedi,
Quvet aldı kedaynıñ qolundaki saz.
Şunıñ içün de men eminim:
Halqnıñ qalbine aşlanğan sözüñ
Vaqıt ve mesafe silip olamaz.
"Vaqıt ve "mesafe" nasıl kategoriyalar olğanını añlatmağa acet yoq.
Olarnı qavrap almağa insan zeyini acizlik yapar.
Bu şiir yazılğanda, ve şimdi er keresi onu oquğanımda özümni bir de-bir qabaat işlegen ve afu sorap turğan balağa beñzetem. Bilmeyim, ne içün böyle ola… Afu etiñiz, Eşref ağam, belki kerek sözlerni tapıp olamağandırım. Allah içün afu etiñiz…

Kettikçe Eşref ağamnıñ şiirleri meni özlerine bağlap başladılar. Lâkin iç bir vaqıt oña taqlid etip, şiirler yazmadım, yazıp olamadım. Çünki er bir  şair bu – ayrı bir alem. Er bir şair – ayrı bir ressam. Onuñ tek özü içün özü hazırlağan boyaları bar, tek özü içün yasağan öz fırçısı bar. Onuñ qullanğan tılsımlı qırmızı boyası başqasınıñ elinde qan olıp aqar, nazik fırçı tırnavuçqa çevirilip, ohşamaq yerine, yüreklerni sıdırıp, yırtar…
Biz birinci, ekinci, üçünci kurs studentlerinden bir qaç yigit ve qız edebiyat tögeregine de bara edi. Edebiyat sevdaları em anda, em bizim tögerekke qatnay ediler. Biz, "neformallar", şiirçikler, ikâyeçikler qaralap, dersten soñ boş auditoriyalardan birinde toplaşa, öz yazğan "şaheserlerimizni" biri-birimizge oqur, talil eter edik. Qısqası biri-birimizge edebiyatnıñ yüce dağları eteginde bulunıp, şu yüksekliklerge çıqmağa yardım etmek niyetinde edik. Lâkin bu niayet niyetligince qalmaz edi, eger…
Er şey "İlk adımlar"dan başlandı ve …bitti. Biz, "neformallar", "İlk adımlar" degen divar gazetasını çıqarmağa ve bu gazetada öz "şaheserlerimizni" derc etip, oquyıcılarnıñ ükümine çıqarmağa qarar berdik! O vaqıtlarda "Lenin bayrağı" "Yıldız" nıñ sahifelerine çıqmaq bizge Everestke çıqmaqnen bir kele edi. Edebiyat qazanı anda qaynay edi.
"İlk adımlar"nıñ birinci nomerine qoyulacaq "şahsler" nomay degil edi. Şunıñ içün de birinci nomerge Aşıq Ümerniñ ğazelleriniñ em de bölügimizde oquğan "ümer" ve "bikeç"lerniñ eserlerini qoydıq. Koridorda gazetamıznı divarğa asqanımıznen fakultette nasıldır bir canlanuv peyda oldı. "Gazetacılarnıñ" yürekleri quvançqa tolup-taşa. Studentler, qırımtatar studentleri, gazetamıznı yaramay qarşılap almadılar. Ocalarnıñ, hususan rus, üzbek ocalarınıñ merağını qozğamağan "ilk adımlar" fakultetimizniñ partiya teşkilâtını, ve hususan qırımtatar ocalarından birini (adını mahsus aytmayım) ziyade meraqlandırdı. Ders vaqıtında izin sorap auditoriyadan çıqqan vaqıtımda bu oca gazetamıznı diqqatnen közden keçire, bese-belli bu vaqianı diqqattan tüşürip qaldırmağa tırışa. Aks alda gazetanı dünyasını unutıp oqumaz edi. Bu şeyni arqadaşlarımdan birine aytqanımda: " O siyaset qıdıra, qulaq asma" - dedi.
Lâkin oca "siyaset" tapalmadı. Bu "siyasetke" Qırımnı añdırğan, añdıra bilecek şeyler kire edi. Zaten,  bizim Taşkent pedinstitutında tahsil almamız, ana tilimizde oqumamıznıñ özü Qırımnı añdırıp tura edi. Qara qumda qara deñiz kibi. Sataşmaq meselesine kelgende ise, yol çetinde turğan telegraf diregine bile sataşmaq mümkün.
Bu añlaşılğan şey edi. Yetmişinci seneler milletimiz içün eñ ağır yıllar oldı. Qırımğa qaytmaq, siyasiy uquqlarımıznı tiklemek meselesi keskin köterilgen, bir çoq teşebbüsçilerimiz apslerge bıraqtılğan, bir çoqları KGB podvallarında azap-uqubetlerge oğratılğan, bazı qırımtatarlarnıñ manqırtlarğa çevirilip başlağan, qısqadan aytqanda milletimizniñ başına cebir-zulum yağmurı quyup yağğan bir devir edi. "Eñ adaletli" milliy siyaset bayrağınıñ kölgesinde milletimiz ğayıp etilmekte olğan bir devir. Bu siyasetniñ diqqat merkezinde yaşlar, Orta Asiyada doğup-ösken yaşlar tura edi. KGB hadimleri fakultetimizde otlap yüre ediler. Em de tek bizde degil, qırımtatarlar çalışqan ideologiya cebesiniñ bütün noqtaları KGBnıñ diqqat merkezinde edi. Rezil siyasetniñ rezil tölü milletimizge az zarar ketirmegendir.
Çoq uzaqqa ketmeyik. Ekinci qısımı otuz bir yıldan soñ dünya yüzü körgen "Közyaş divar" (birinci qısmı "Toğan qaya" kitabında çıqqan edi) poemasında Eşref ağam böyle tipler haqqında şöyle yazğan edi:
Doğğan öler, çıqqan ener,
Külgen ağlar, bu – qanun.
Padşalıqlar külge döner,
Qullar üzer buğavın…

Bu qanunğa qarşı çıqar
Könyükturcı cumranlar.
Barğan yeri soqur olsa,
Bir közüni qımğanlar…

Bir yazıcı eserinde
"Aqtaban"nı kişnetse,
Şiirinde "dalğa" ya da
"Deñiz" sözün işletse,

"Baq, sen, halqqa vatanını
Hatırlata bu erif!" -
Dep, donoslar yazıp başlar,
Böyle tipler kögerip.

Bazartersi radiodan
"Ornıñ yolu" yırlansa.
"Şu Yaltadan taş yüklense"
"Dertli qaval" ağlasa,

Şu daqqası başlar Cumran
Anonimka yazmağa.
"Mında duşman qolu bar" - dep,
Halqqa çuqur qazmağa.

Bu qavmniñ cemiy işi –
Milliy ruhnı boğuvda.
Medeniyet, edebiyat
İşimizni yıquvda.

Olarğa tek vicdansızlıq,
 Puştlıq olsa olğanı.
Donos içün köpçe sahta
"Dostlıq" olsa olğanı.

Bu tarafta, ister yaşlıq
"Milliy ruh" ne, bilmesin,
Öz Vatanı, öz tarihı,
Öz tiliçün küymesin,

Bu qavmniñ olarnen iç
Alâqası, işi yoq.
Tek öz evi aman qalsın,
Tek öz qarnı olsın toq…

Bugün vatan asretligi
Bizni yaqıp-yıqqanda,
Adalet aqiqat içün
Aqlı talap çıqqanda,

Temiz suvnı bulandırmaq
Böylelerniñ niyeti…
Bu – olarğa Stalinniñ
Taşlap ketken illeti.


Eşref ağamnıñ doğğan künü yaqınlaşa edi. Gazetamıznıñ ekinci nomerini oña bağışlamağa qarar berdik. Lâkin bu nomer "İlk adımlar"nıñ ögüni kesen-kes kesecegini daha bilmez edik. Aygidi seni, gençlik maksimalizmi!
İşte, biz işke büyük meraq ve coşqunlıqnen kiriştik. İnstitut fotolaboratoriyasında çalışqan çufut yigiti bizge Eşref ağamnıñ resimini büyükleştirip berdi. Eşref ağamnıñ tercimeyialına ait malümatlarnı topladıq. Elimizde olğan  kitaplarından bir qaç şiirini seçip aldıq. Olarnıñ arasında Eşref ağamnıñ "Qaranfil" şiiri de bar edi. Aqılımda şiirdeki "urum" sözüni "Qırım" sözüne deñiştirecek de olğan edik… Ressamımız gazetanı yaraştırdı. Güzel yazısı olğan qızımız Eşref ağamnıñ tercimeyialını yazdı, kimdir onuñ şiirlerini qaydadır yazı maşinkasında bastırıp ketirdi. Ne de olsa gazeta hazır oldı. onu büyük tantananen alıp çıqıp, koridorğa divarğa astıq. Qırımtatar studentleri gazetanıñ yanında toplaşıp başladılar. Olarnıñ diqqatını ziyade celp etken şey gazetanıñ epigrafı oldı desem yañılmam. Gazetamızğa epigraf olaraq Eşref ağamnıñ:
"Şair olsañ, ömrüñ boyu
Halqnen sevin, halqnen kül!
Halqnen çekiş, halqnen ağla,
Halqnen yaşa, halqnen öl!"

Degen beyitini alğan edik. Demek biz bunıñnen Eşref Şemi-zadege qoşulıp, qırımtatar studentlerini öz tuvğan halqınen bir olmağa, millet içün kerek olsa ölmege çağıramız! Bu açıq-aydın añlaşılğan şey… Lâkin episi bir qaraman biz degil de Eşref ağam edi. Tınçıq avada birden esip başlağan taze yelçik.
Halqımıznen bir olmağa çağırıp atqan ilk adımımıznıñ ömüri qısqa oldı. Aradan çoq keçmeden anavı "siyasetperver" oca gazetanı divardan suvurıp aldı. Studentlerden biri, ğaliba İsmail Kerimov edi, ocanıñ eline yapıştı: "Siz ne yapasıñız!" - Eşref ağımıznı onuñ pancalarından qurtaracaq oldı. Az-buçuq tartışuvdan soñ, oca gazetanı yırttı. "Vı çto sebe pozvolâyete" - degen sözleri alâ bugün  qulağımda. Ebet, Eşref ağamnıñ sözlerinen aytacaq olsam, ömür boyu halqnen sevinmek, halqnen külmek, halqnen çekişmek, halqnen ağlamaq, halqnen yaşamaq, halqnen ölmek er kesniñ elinden kelmey. Biz, bu deşetli vaqianıñ  şaatları, taş kesildik. Eñ elem etken yeri şu daqqalarda organlar degil de, betiñe öz qırımtatarıñ tüpürgeninde edi. Oca, belki, bu vaqianı unutqandır. Bu levhanıñ şaatları olmış studentlerniñ yüreginde özüne nisbeten nefret, Eşref ağama nisbeten ise daha ziyade ürmet doğurğanın da bilmegendir.
Bugün endi añlayım: Şemi-zadeden men degil de, başqaları qorqa eken. Şemi-zade kibi adamlardan zamannıñ özü qorqa eken.

Daa bir şey haqqında ayrıca toqtalmaq isteyim. Edebiyatımız haqqında laqırdı çıqqanda bazı arqadaşlar – edebiyatnen alıp-berecegi olğan da, edebiyatnıñ "e" arifinden haberi olmağan da – hususan 1950-1970-nci senelerde icat etken yazıcılarımız halqımıznıñ başına tüşken facia haqqında iç bir şey yazmadılar, olar tek öz eyiallılıqlarını tüşünip yurdiler, qısqası halqnen işleri olmadı, degen şeylerni aytmağa pek avesler. "Yazıcılarımız" dep umumiyleştirmek, sürgünlik  devirindeki edebiyatnı bütünley silip atmaq tübü-temelinden yañlıştır.
Qurunen beraber yeşil de yana, deyler. Lâkin bu printsip edebiyat sahasında tamamile kelişmey. Eşref Şemi-zadeniñ iç bir kitabına kirmegen, halq arasında qoldan-qolğa yürgen şiirleri buña isbat ola bilir. Kün kelir, Eşref ağamnıñ bu şiirleri ayrı bir cıyıntıq şekilinde dünya yüzü körer.

Ya üçünci, ya dörtünci kursta oquy edim. Kursdaşlarımdan biri edebiyat haqqında fikir  yürsetir eken yuqarıda qayd etilgen fikirge toqundı.
Yazıcılarımız nenen oğraşalar, bilmeyim, dep taşladı. O devirlerde keçmişimiznen, hususan milletimizniñ başına tüşken sürgünlikten bağlı bediiy eser yazıp, derc ettirmek bu yerde tursın, Qırım degen sözni ayttırmay ediler. Qara beftanlarğa oğratılıp, tuvar taşılğan vagonlarğa yüklep, sürgün etilgen halq degil de, Üzbekistanğa (öz isteginen! – baqıñ, siz, bu vahşiylikke!) köçip kelgen adamlar, dep yazmağa mecbur etkenlerini bilse de kursdaşım şöyle dedi. Men şunda: "Bizde öyle eserler bar, tek olarnı satırları arasında oqumaq kerek" - dedim. - Açıq-açıqtan oqumaq isteyim!". Men oña ne dep cevap qaytaracağımnı bile edim. "Eşref Şemi-zadeniñ "Aslıhanını" oqudıñmı?" - dedim. "Oqudım… Masal"! – dedi o qolunı siltep. Yaşayışımıznıñ özü bir deşetli masal… Sen "Toğan qaya"nı bir daha oqu" - dedim.
Men özüm bu poemanı bir qaç kere oqup çıqqan edim. "Eşref Şemi-zadeniñ icadında halq ağız yaratıcılığı elementleri" degen mevzuda kurs işi yazğan edim. Poemanı oqup, terenge dalğan sayın, anda tasvirlengen vaqialar maña halqımıznıñ başına tüşken şeylerni añdırğanday duyuldı. Yumaqnıñ ucunı tutıp, onu çezgen sayın, poemanıñ baş qaramanı Aslıhannıñ obrazı halqımıznıñ  obrazı olğanını añladım. Bediyet ustası Eşref Şemi-zade Aslıhannıñ  abrazında halqımıznıñ başına tüşken felâketni tasvirlegen. Turkanaylar, Çolpanaylar (Aslıhannıñ kelindeşçleri) – zemaneviy beriyalar, kabulovlar – aslıhanğa kün bermediler. Poemanı oquñız. Onuñ tolu variantı bıltır "Yıldız" jurnalınıñ 4,5 nomerinde derc etildi. Anda Aslıhan, yani millet, nasıl edi, nasıl oldı, daha nasıl olabilenecegini özüñiz körersiñiz.
Ebet, turkenaylar, çolpanaylar Aslıhannı öldürip olamadılar, öldürip olamay ediler. Şunıñ içün de onu taş divar içine qalatalar, yani Aslıhannı (milletni) bütün varlıqtan, taş-toprağından, evlâdından marum etip, yañğızlıqqa sürgün eteler. Sürgünlikte biz yañğız degil edikmi? Milletimizniñ etrafında iftiralar taş divarday turmay edimi?
Çıqmağan canda ümüt bar, deyler. Millet ölmedi. Başqa milletlerge siñmedi. Aqiqat Stalin-Brejnev, umumen kommunistik, taş divarlarınıñ bir köşesini yıqtı ve millet biñ bir meşaqatlarnı keçip, öz ana yurtuna - Aşıq Ümeriniñ, Dilâra Bikeçiniñ, İsmail Gaspralınıñ, Eşref Şemi-zadeniñ yurtuna qayta. Lâkin onuñ yurtu kündeşlerge, kelmeşek turkanaylar ve çolpanaylarğa tolu. Milletim ğaflet içinde.
Milletimniñ ezik qalbi feryadlarğa tolu.

Yunus Qandım, Aqmescit

1991 s.
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder