27 Mayıs 2015 Çarşamba

Qırımtatar hicret edebiyatında halq ağız yaratıcılığı

Çeşit yıllarda, çeşit sebepler ve yollarnen Vatannı terk etip, çeşit memleketlerge ve ekserisi "Aq topraqlarğa" ketken qırımtatarlar anna yurtnı yürek ağrısı, köz yaşınen, ağlay-ağlay terk etkenler.
İşte, o devirden başlap qırımtatar halq ağız yaratıcılığınıñ ayrı   janrı olğan muacir türküleri peyda olıp başlağanlar. Böyle yırlar alı-bugün doğalar. Çünki, qırımtatarlarnıñ esasqısmı alâ daa muacirlikte, sürgünlikte yaşaylar.

Bizim muacir türkülerimizni toplav, ögrenüv ve neşir etüvnen temelli olaraq kimse oğraşmadı. Olar pata-satta Aleksey Ölesnitskiyniñ "Pesni krımskih turok" (1910, Moskva), Asan Refatovnıñ "Qırımtatar yırları" (1932 s.), Yusuf Bolat ve İbraim Bahşışnıñ "Qırımtatar yırları" (1939 s.) kitaplarında rastkele. Niayet, bu sada salmaqlı kitap 2007 senesi peyda oldı. Yazıcı Ablâziz Veliyev ve bestekâr Server Kakura tarafından çıqarılğan "Qırımtatar muacir türküleri" kitabına 120-den ziyade türkü kirgen.
Bu kitapta muacir türküleri 4 gruppağa (halq türküleri; müellif türküleri; icretlik ve 1914 senesi olğan imperialist cenki aqqında aytılğan çıñlar; soldat türküleri) bölüngen ve kitapnıñ soñunda qırqqa yaqın yırnıñ notası berilgen.
Bu yırlarda halqımız ağlay-ağlay, közyaş tökip, Vatannı terk etmege mecbüur olğanları aqqında, yol azapları, çekişip ölüv ve daa biñ-bir türlü azaplar aqqında aytalar. Meselâ:

Biz ketemiz Qırımdan. Ey yar, ittifaq olıp!
Aytır da ağlarım!
Ne yerlerde ölürmiz, ey yar, ahlar çekip?
Aytır da ağlarım!
Men bir saray yaptırdım, ey yar, tepesi taldan!
Aytır da ağlarım!
Qazaqlarğa yaradı, ey yar, ögüzlerim!
Aytır da ağlarım!
Müsülmanlar mañraşa, ey yar, "Vatan!" - diye,
Aytır da ağlarım!
Analarmız ağlaşa, ey yar, "yurtumız!" - diye,
Aytır da ağlarım!
Kimisi maldan ayrılğan, ey yar, kimisi candan!
Aytır da ağlarım!
Savlıqle qal, Vatanımız, ey yar, ayrıldıq senden!
Aytır da ağlarım!...

Şimdi halqımız muacirlikte yaşağan yerlerde bu yırlarnı daima toylarda, cıyınlarda, digger merasimlerde çoq eşitmek mümkün.
Qara asır deviriniñ yazıcıları İsmetiy, Eşmırza qart ve digerleri halqnı icretten toqtatmaq içün yanıp-küyip yazdılar, lâkin bu çoq tesir etmedi. Köç ep devam ete berdi.
Köç edebiyatımızda "İmdat ola Mevlâdan ağlarım Qırımnı!", "Aman Mevlâm, qurtar bizni!", "Yaman müşkül oldı alı Qırımnıñ",    "Aytır da ağlarım", "Muacir yırı", "Köç türküsi", "Asretlik yırı", "İcret türküsi", "Qırım destanı" kibi yüzlernen yır bar. 1944 senesi anna-Vatandan sürgün etilgen soñ da bu janrda çoq yırlar peyda oldılar. Olar alı-bugün halq ağızından tüşmeyler.

Çetel qırımtatar edebiyatınıñ körümli vekilleri                                  
Romaniyada:
Çeşit sebeplernen türlü devirlerde Vatanları Qırımnı terk etken qırımtatar yazıcıları öz ülkelerini, halqını, doğğan yerini iç bir vaqıt unutmadılar. Meselâ çoq asırlar evelsi Qırımdan ketken edipler öz soyadlarına "Qırım" sözüni qoştılar. Meselâ: Üsein Kefeviy, Reşid Ahmed Efendi Qırımzade, Kefeviy Muhammed Efendi, Kefeviy Muhammed Şefiqzade, Mahmud bin Suleyman Kefeviy, Qırımiy Aziz İbris bey, Mahmud Qırımlı, Seyid Musa Efendi Kefeviy, Muhammed Burhaneddin Qırımiy, Necmeddin Qırımiy ve digerlerini buña misal etip köstermek mümkün.
Bu ananeni soñ devirde de çoq olmasa da, lâkin rastketirmek mümkün.
Meselâ İsmail Otar, İbraim Otar, Fikret Yurter Qırımlı, Raşit Aşqiy Özqırım ve digerleri.
XIX-XX yüz yıllarda Romaniyada Afız  Lâtif Mehmet, Mehmet Niyaziy, Saliha Acı Fazıl Mehmet, Necip Acı Fazıl, Mehmet Vani Yurtsever, İsmail Ziyadin, Abdulla Veli Şuayıp, İsmail Ahmet Daud, Cevat Raşit, Atilla Emin, Enver Mahmut, Nevzat Yusuf, Nedret Mahmut, Piraye Qadri-zade, Memedemin Yaşar, Altay Kerim, Emel Emin, Acemin Baubek, Güner Aqmolla, Neriman İbraim kibi yazıcılar icat etkenini qayd etmek mümkün.
Bundan da ğayrı tarihçılar: Mehmet Ablay, Mehmet Ali Mustafa, Mehmet Ali Ekrem, Cemil Tasin, Murat Aqtuan; edebiyatçılar: Ahmet Ali Naci Cafer, Ekrem Menlibay, Nermin ve Nevzat Yusuflar, Mokanu Vuap Şukuran, Atilla Emin, Melike Roman, Acı Ahmet Cemal, Aledin Amet, Rustem Seitabla; oca ve münevverlerimizden İsmail Daud, Necibe Şukuriy, Fatma Sadıq, İkmal Abdulamit, Osman Nihat, Ömer Edip, Abdulla Gülten Romaniyada tatar edebiyatınıñ inkişafına degerli isse qoşqan adamlardırlar.
Ebet biz şimdi olarnıñ episi aqqında toqtalıp olamamız. Lâkin bazı birleri aqqında aytmaq kerek olacaq.

Meselâ  Afız Lâtif Mehmet. 1886 senesi Qırımnıñ Aqmescit şeerinde doğğan. Babası Bağçasaray şeerinde imamlıq yapqan. Rus basqısı altında yaşamağa istemegen bu aile 1864-1865 seneleri arasında Dobrucağa ketken ve Musurat köyüne yerleşken.
Afız Lâtif Mehmet orta tasilni Aqmescitte, aliy tasilni ise İstanbul ve Mısırda alğan. Aliy oquvnı bitirgen soñ bir müddet Aqmescitke qaytıp ocalıq yapqan. Bir qaç yıldan soñ İstanbulğa kete ve anda ilmiy işnen oğraşa. Birinci Dünya cenki yıllarında Dobrucağa dönip, Mecidiye şeerinde imamlıq ve ocalıq yapa, talebeler içün derslikler yaza.
1939 senesi 68 yaşında Mecidiyede vefat ete. Onıñ qabiri Mecidiye şeeriniñ mezarlığındadır.
Afız Lâtif Mehmet çoq kitaplar yazğan. Mektep talebeleri içün edebiyat kitapları, ilmial, bediiy eserler yazğan. Aytqanlarına köre, onıñ bazı kitapları İstanbul kitaphanelerinde de bar eken.

Mehmet Niyaziy Dobrucada tatar edebiyatını inkişaf ettirüvge büyük isse qoşqan ediptir. O, 1878 senesi Dobrucanıñ Manğaliya şeeri yanındaki qırımtatarlar çoq yaşağan Aşçılar köyünde İsmail aqay ve Azize tataynıñ ailesinde doğğan. On yaşına qadar anda yaşağan. Bazı malümatlarğa köre, ilk tasilni 1885-1889 seneleri köyniñ eski maktebinde alğan, aynı vaqıtta din oquvlarını menimsegen.
1889 senesi İsmail aqay ailesinen İstanbulğa köçe. 11 yaşındaki Mehmet İstanbuldaki darul-muallimine oqumağa kire ve yahşı bilgi ala. Türk tilinen bir sırada arap, fars, fransız tillerini de yahşı menimsey.
O, darul-muallimni bitirgen soñ ocalıq yapmaq içün Qırımğa kete ve anda ocalıq yapa.
Bir yıldan soñ çar idaresiniñ taqibinden sebep, İstanbulğa qaytıp kete.
1900-nci senesi tekrar Qırımğa kele, ve 1902 senesiniñ soñuna qadar mında çalışa. 1904 senesiniñ başında babası İstanbulda keçingen soñ anda kete ve o yerden de Dobrucağa ketip, 1914 senesinden Köstencedeki Mecidiye musulman seminariyasında türk tili ve edebiyatından ders bere.
Müstecip Ülkusalnıñ bildirgenine köre, 1900-1920-nci seneleri Mehmet Niyaziyniñ edebiy ayatı eñ gürlegen vaqıt olğan. Onıñ bu vaqıtta yazğan eserleri "Kök kitap" (1919), "Sağış" (1931) ve "Qırım şiirleri" (1935) adlı kitaplarına kirgen. Bundan evel ise onıñ "İthafat" ("Bağışlavlar") adlı şiirler kitabı çıqqan olıp, oña şairniñ 1905-1911 seneleri yazğan ilk şiirleri kirgen edi.
M. Niyaziy 1931 senesi noyabr 29-da vefat etken ve Mecidiyedeki qabristanda defn etilgen. Onıñ "Dobrucadan sizge selâm ketirdim", "Tatar barmı?" - dep sorağanlarğa", "Yeşil curtqa", "Curt süygisi", "Oylav", "Öz curtumda ğaripmen", "Men qataman", "Neşin süydim" kibi bir çoq acayip şiirleri bar.

Saliha Acı Fazıl Mehmet Acı Fazılnıñ qızı, Müstecip Ülkusalnıñ qız qardaşı ve Fazıl Necipniñ aptesi Saliha hanım 1903 senesi Dobrucadaki Azaplar köyünde doğğan.
1948 senesi facialı elâk olğan Necip Fazıl kibi Saliha hanım da 1952 senesi türkçilik, qırımcılıq, milletçilik içün sekuritate tarafından alınıp 5 yılğa qapatıla.
Üç yıldan soñ hastalığı sebebinden türmeden çıqarıla. Lâkin başına biñ bir belâlar kele. Niayet, qalb hastalığından 1961 senesi 58 yaşında Buharestte vefat ete. Onıñ şiirleri "Emel" mecmuasında ve "Renkler" cıyıntığında basılğan. Onıñ şiirleri qadınlar, analar, sotsial teñsizlik, insan aqları, bilgi aluv ve yurt aşqı kibi mevzularğa bağışlanğan.

Abdulla Veli Şuayıp 1913 senesi Dobruca vilâyetiniñ Aqbaş köyünde doğğan. İlk tasilni köy mektebinde alğan. Soñra Mecidiyedeki musulman seminariyasında oquğan.
Ekinci dünya cenki yıllarında Dobrucada sığınğan qırımtatarlarğa köy imamı olaraq madiy yardımda bulunğan. İşte, bu işleri içün soñundan Mehmet Vani Yurtsever kibi o da apske alınıp, bastırıqqa taşlana. Böyleliknen, 1952-den 1959 senesine qadar bastırıqta ola.
Ağır taqdirine baqmadan bütün vaqıt türkçe ve tatarca şiirler, pyesalar, maqaleler yazdı. Onıñ "Muallimim Niyaziyge", "Şeit Necip içün", "Toplaşuv" kibi bir çoq şiirleri bellidir.
Biz bu yerde Abdulla Veli Şuayıpnıñ soñki şiirlerinden biri "Toplaşuv"nı ketirmek isteymiz. Bu eser şair tarafından 1990 senesi, yani vefatından bir sene evelsi yazılğan edi.
                                 
Toplaşuv
Bugün bizge bir tarihtır, artsın bonday* adımlar,
Sav bolıñız bo* toplantını yasatqan bay ve bayanlar*!
Taa* tünevin, unutmadıq, zıncırlarman baylı edik,
Gece-kündüz şalışsaq* da, qaltıraşıp yaşadıq.
İşten şığıp*, üyge qaytmay, sıralarda eglendik,
Qaranlıqta sürünip, yarım ötmek aşadıq.
Curtımızda romen, nemse, macar ve ya türk, tatar
Epimiz yazda, qışta, cılay-cılay* yaşadıq.
Taa soñunda qahramanlar, aqsızlıqqa toyğanlar
Sayesinde, quvanışlı* kün sefasına qavıştıq.
Cennet gibi* yurtımıznıñ mezarında catqanlar,
Tarih yapqan qahramanlar, Ştefanlar, Mihaylar,
Caş ğaziler birleşerek köterdiler bayraqlar
Qurtardılar yesirlikten biñ yaşasın bo caşlar*,
Bütün dünya bizge qaray, Romaniyaman suqlana,
Romaniyadan ders almağa Avropanı şaqıra!*
Faşizmniñ Gitlerimen Stalinni savıra,
Qaranlıqnı gecelerden ğarip halqqa baqıra.
Bizge bugün bo dünyada kün körmege caltana,

Namlı, şanlı Ğazilerni, Timur kibi hanlarnı,
Esirlikten qurtulmağa can yürekmen şaqıra.
Yetti ğarip canımızğa, şıqtıq* artıq collarğa.
Unutmaycaqmız Atatürkni, türk dünyasın yarattı,
Bütün dünya duşmanların sağı, solın şaşırttı.

*Bonday – böyle
*Bo – bu
*Bay ve bayanlar – erkekler ve qadınlar
*Taa – daa
*Şalışsaq – çalışsaq
*Şığıp – çıqıp
*Cılay-cılay – ağlay-ağlay
*Quvanışlı – quvançlı
*Gibi – kibi
*Caşlar – yaşlar
         *Şaqıra–çığıra   
         *Şıqtıq – çıqtıq             
                                                                                       
Necip Acı Fazıl 1906 senesi Dobrucada yaşağan Acı Fazıl ve Acı Şerfe Fazılnıñ ailesinde üçünci evlât olaraq doğa. Mecidiye musulman seminariyasında oquy, soñra Buharestteki Halq ve kooperativ bankacılığı institutında oquvını devam ettire. Soñra milliy arekette faal qatnaşa. Lâkin biz bu yerde esasen onıñ icadına qısqadan toqtalacaqmız.
O, 1933 senesi daa 27 yaşında ekende "Emel" mecmuasında "Cavçılıq" ("Qudalıq"), "Yaş fidanlar" ve "Qırım" adlı üç pyesa bastıra.
Bundan yedi yıl evelsi "Qırım" pyesası aqqında dobrucalı yazıcımız Altay Kerim şöyle dep yazğan edi: "Azaplarlı* Necip Acı Fazılnıñ "Qırım" adlı pyesası mencesine biz Romaniya tatarları içün bir şah eserdir. "Qırım" pyesasında qırımtatarlarnıñ yaşayışları, eski ve yañı adetleri, tarihları, medeniyeti, ruslardan çekken ceennem azabı cennet köşesiday Qırımnı ne içün taşlap qaçqanlarına dair eserdir."*
Şundan soñ edip "Kiyev qonuşması" degen bir stsenariya yaza. O, eski urf-adetlerimiz boyunca kiyev qonuşması nasıl keçkenini bütün tantiminen ikâye ete.
Necip Acı Fazıl "Tilegim", "Tatar yigitine", "Tatar qızına", "Toy", "küreş" kibi bir sıra şiirlerniñ de   müellifidir. Teessüf ki, istidatlı, vatansever, milletperver insan Necip Acı Fazıl 1948 senesi 54 yaşında kommunist rejiminiñ qurbanı oldı. O, milletine yardım etkeni, onı qayğırğanı içün sekuritate (romen polisleri) tarafından yaqalana ve bir aftadan soñ ölüsini ketirip taşlaylar.
Ne içün boyln yapıldı? 1943 senesi cenk ketkende Romaniyadaki qırımtatarlar üç adamdan ibaret bir komitet tizeler (olarnıñ birisi Necip Acı Fazıl ola) ve almanlar tarafından Qırımdan Romaniyağa ketirilgen sovet adamları arasındaki qırımtatarlarnı alıp, gizli sürette tatar köyleoire, tatar ailelerine yerleştireler. Meselâ Acı Fazılnıñ özü yaşağan köyde 20-ge yaqın aileniñ er biri 1-2 qırımlını öz evlerine alalar ve olarğa ellerinden kelgeni qadar yardım eteler.
Cenk bitken soñ sovet ükümetiniñ tazıyığınen rumın kommunistleri mındaki qırımtatarlarnı da taqip astına talalar, qapaylar, yoq eteler.
1948 senesi oktâbr 15-te Necip Acı Fazılnı da tutıp alıp keteler, gece-kündüz sorğu yapıp kötekleyler ve öldireler. 1952 senesi onıñ qadınını da yaqalaylar ve onı da 8 yılğa qapaylar. Bir çoq digger tatarlarnı da 3-25 yılğa qapaylar. Olarnıñ bütün suçları qırımlılarğa yardım etkenleri edi.
Polisler Necip Acı Fazılnıñ evini tintip, bütün kitaplarını, elyazmalarını, resim ve vesiqalarını alıp keteler ve yoq eteler.
Milliy şeitimiz Necip Acı Fazıl Azaplar qabristanına defn etilgen. Köydeki orta mektep şimdi onıñ adını taşıy.
*Azaplar – Romaniyanıñ Dobruca vilâyetindeki tatar köyü.

Necip Acı Fazıl. Qırım. Romaniya. Konstansa.Ex ponto.2002.     10s.
                                                      
AQŞ’ta:
Ramazan Aytan (Dombay) 1913 senesi Aluşta rayonınıñ Tuvaq köyünde doğa. Köy mektebini bitirgen soñ Ulu Özen köyünde anna tili ve edebiyattan ders bere. Cenk yıllarında Aytannı nemseler aydap alıp keteler. Almaniyanıñ Mittenvald lagerinde ola. Bu yerde o Zore Yaqup degen qızğa evlene. Olarnıñ eki balaları lagerde doğalar. Almaniyadan olar Türkiyege, andan da AQŞqa keteler. Ailesi (balaları) şimdi de anda yaşay.
Balalığından bediiy edebiyatqa aves oldğan Altın şiirler yaza. Edipniñ "Faniy dünya" degen ilk şiirler kitabı 1948 senesi Türkiyede basılıp çıqa.1969 senesi onıñ "Feryad" adlı ekinci kitabı çıqa. 1973 senesi "Ğurbetniñ sesi" adlı üçünci şiirler, destanlar, maneler kitabı dünya yüzü köre. 1988 senesi Nyü-Yorkta onıñ "50 yıllıq anilarım" adlı soñki şiirler kitabı çıqtı.
Edip 1989 senesi fevral 26-da Nyü-York şeerinde vefat etti.

Türkiyede:
Raşit Aşqiy Özqırım 1893 senesi mart 21-de Türkiyeniñ Sakarya vilâyetindeki Adapazarı qasabasında doğğan. Babası Abdurahman bey ve anası Azime Şerfe hanım 1872 senesi Qırımnıñ Bağçasaray şeerinden Türkiyege icret etken qırımtatarlardandırlar.
İlki tasilini Adapazarda, orta tasilni Rehberi Teraqqiy mektebinde ala. Soñra İstanbulğa kelip Fatih medresesinde oquvını devam ettire. 1919 senesi Eskişeerge kelip, bu yerde aslı qırımlı Acı Veliniñ qızı İhsane hanımğa evlene.
17 yaşından şiirler, maqaleler, ikâye, tarihiy romanlar yaza. 1965 senesi İstanbulda "Turnam" degen şiirler cıyıntığı çıqa. Qırımtatar şivesinde yazğan şiirlerini Çorabatır tahallüsinen çıqara. Şiirleriniñ ekseriyeti asret tolıp yaşadığı baba-dede toprağa olğan Qırımnıñ facialı taqdiri, şanlı tarihı, parlaq kelecegine işanç ve ümüt mevzusında yazılğan.
Raşit Aşqıy Özqırım bir qaç kere Qırımnı ziyaret ete. İşte, böyle ziyaretleri vaqtında 1911 senesi Qırımda Cafer Seydametnen körüşe ve oña bağışlap "Cafer ağamızğa" degen şiir yaza.
Raşit Aşqıy Özqırım 1969 senesi oktâbr 16-da İstanbulda vefat ete.

İbraim Kökmen 1891 senesi Türkiyede doğğan, aslı qırımlı İbraim Kökmenniñ bizge bir kitabı belli. O, 85 şiirni öz içine alğan ve 1949 senesi İstanbulda "Şaqa matbaası"nda derc olunğan "Qırımlılarda aşq ve saadet" adlı cıyıntıçığıdır.
- "Qırımlılarda aşq ve saadet" adını taşıyan bu küçük manzum eser irqdaşlarımıñgerek içtimaiy, gerekse bediiy baqımlardan afızamda saqlanmış olan hatıralardan doğmuştır. İkâyeniñ qaramanlarından Fatma ile Osman bizge Qırımnıñ yetiştirdigi evlâtlarnıñ göñül temizligi, qaramanlığı ve ailelerine olan ürmet ve muabbeti aqqında canlı ve meraqlı ikâyedir, - dey müellif öz kitabına yazğan kiriş sözünde.

İsmail Otar 1911 senesi oktâbr 10-da Bağçasaraynıñ Otarköy qasabasından Türkiyeniñ Bursa şeerine icret etken Afız Ali Otarnıñ ailesinde doğğan.
Zenaatıboyunca buhgalter olğan İsmail Otar aynı vaqıtta bediiy yaratıcılıqnen de oğraşa. Bekir Çoban-zadeniñ ayatı ve icadınen oğraşa ve 1999 senesi "Qırımlı türk şair ve alimi Bekir Sıdqı Çoban-zade" adlı kitabını neşir ete. Onıñ 1938 senesi yazğan "Çiberek" şiiri de em Türkiyede, em Qırımda defalarca derc olunğandır.

Cafer Seydamet Qırımer 1889 senesi Yalta civarındaki Qızıltaş köyünde doğğan. İlk tasilini Qırımda, orta ve litsey tasilini İstanbulda ala. 1911 senesi Parijde uquq fakultetinde tasil ala. 1-nci dünya cenki başlanğanınen Qırımğa döne. Şu vaqıtta Şahan Nezihiy tahallüsinen "HH asırda tatar milleti mazlumesi" degen birinci eserini yaza.
"C. Seydametniñ ömür ve faaliyetiniñ çoq qısımı Qırımdan tışta keçe. Ömüriniñ soñ devirini Türkiyede keçire ve aynı vaqıtta icadiy faaliyetini devam ettire. Onıñ  fransızca “La Qrimee” (Lozanna, 1921), lehçe “Qırım" (Varşava, 1930), "Rus inqilâbı" (İstanbul, 1930), "Gaspralı İsmail-bey" (İstanbul, 1934), "Rus tarihınıñ inqilâpqa, bölşevizmge ve cian inqilâbına süyreklenmesi" (İstanbul, 1948), "Mefküre ve türkçilik" (İstanbul, 1965), "Unutılmaz közyaşlar" (İstanbul, 1975) kitapları dünya yüzü kördiler. Bir sıra eserleri Romaniyada çıqıp başlağan "Emel" mecmuasında basıldı. Soñundan bu eserler yazıcınıñ Türkiyede neşir olunğan "Nurlı qabirler" (1991) ve "Bazı hatıralar" (1993) adlı kitaplarından yer aldılar*".

Server Turupçı 1914 senesi noyabr 10-da Qırımnıñ Aqmescit şeerinde doğa. İlk ve orta tasilni Qırımda ala. 1934 senesi ailesinen Türkiyege köçe ve İstanbulda yerleşe. 1937 senesi Poloniyağa ketip Vilno universitetinde tasil ala. Ekinci dünya cenki başlanğan soñ İstanbulğa qayta. "Emel" mecmuasında bir çoq eserleri basıla. Onıñ "Niçün", "Çonğar köyü", "Oylanma", "Küz oyları", "Göñül", "Qartlar" kibi bir çoq nazm eserleri bellidir.
Server Turupçı 1985 senesi mart 3-te İstanbulda vefat etti.


QULLANILĞAN EDEBİYAT

1.           Aliyev Yusuf. Çetel qırım milliy edebiyatına bir nazar. – Simferopol – Qırımdevoquvpedneşir. – 2007. – 54 s.
2.           Fazıl Riza, Nagayev Safter. Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı. – Aqmescit – Qırımdevoquvpedneşir. – 2001. – 640 s.
3.           Qırımtatar icret edebiyatı. – Tertip etkenler: Qurtümerov E.E., Üseinov T.B., Harahadı A.M. – Aqmescit – Qırımdevoquvpedneşir. – 2002. – 256 s.
4.           Qurtümerov Enver. – İcretteki edebiyatımız tarihına qısqa bir nazar // Yıldız. – 2005 - №6 – 129 – 136 s.
5.           Kocacaplan Isa. -  Cengiz Dagci’nin dort romani – Istanbul. – 1992. – 172 s.
6.           Kalgay. – Turkiye. – Bursa. – 2005. - №38 – 18 s.
7.           Kırım. – Turkiye. – Ankara. – 1992. - №1. – 8 s.
8.           Kırım. – Turkiye. – Ankara. – 1993 -    №3. – 33- 34 s.
9.           Ismail Otar. – Kırım turklerinin surulme ve imhasl ve hukuki // Kırım. – Turkiye. – Ankara. – 1994. - №8. 2- 6 s.
10.         Ismail Otar. – ABD’nin Rusya siyaseti // Kırım. – Turkiye. – Ankara. – 1995. - №11. -  4-6 s.  
11.         Sabri Arukan. – Sefername. // Kırım. – Turkiye/ - Ankara. – 1995. -№13. – 5-7 s.
12.         Sabri Arukan. – Tashih-I su-I zan // Kırılm. – Turkiye. – Ankara. – 1996. -№ 16. – 12 s.
13.         Kırım. – Turkiye. – Ankara. – 1997. - №18. – 3-8; 12-13 s.
14.         Kırım. – Turkiye. – Ankara. – 2003. - №45. – 5, 53 s.
15.         Kırım. – Turkiye. – Ankara. – 2004. - №46. – 17-20;27-29 s.
16.         Nedret Ali Mahmut. – Romanya turk –tatar edebiyatı. – 1 k. – Editura – Europolis – Romanya. – Konstanta. – 2000 – 467 s.
17.         Nedret Ali Mahmut. – Romanya turk – tatar edebiyatı. – 2 k. – Editura – Europolis – Romanya. – Konstanta. – 2000 – 283 s.
18.         Nedret Ali Mahmut. – Turkolojl calismalari. – 1 k. – Eh ponto. – Konstanta. – 2004. – 630 s.
19.         Enver Mahmut. – Turkolojl Calismalarl. – Ex ponto. – Konstanta. – 645 s.
20.         Memet Sevdiyar. – 1. – Etüdı ob etnogeneze krımskih tatar. – Fond Krım. – Nyü-York. – 2006. – 284 s.
21.         Memet Sevdiyar. – 2. – Etüdı ob etnogeneze krımskih tatar. – Fond Krım. – Nyü-York. – 2006. – 544 s.
22.         Arikan Sabri. –Kırım’daki soyklrlml unutmsylnls. – Ankara. – 1994 – 94 s.                                  
23.         Aslk Murat Coskun. – Hamidiyeden yukselen ses. – Turkiye. – Aksaray. – 2001. – 2004 s.
24.         Aytan Ramazan. – 50 yillik anilarlm. – New-York. – 1988. – 384 s.
25.         Giraybay Hamdi. – Yas tatarlarqa. – Romanya. – Bucuresti. – 1994 – 136 s.                  
26.         Dagci Cengiz. – Cengiz Dagci v vospominaniyah. – Simferopol. – Dolâ. – 2003. – 216 s.
27.         Nedret Mahmut., Enver Mahmut. – Atalar sozi. – Ex ponto. – Konstanta. – 2004. – 470 s.
28.         Rentler. – Kriterion yain evi. – Bukres. – 1992. – 235 s.
29.         Ziyaeddin Ismail. – Toy. – siirler. – Kriterion. – Bukres. – 1992. – 90 s.
30.         Yasar Memedemin. – Yıldızlarqa asllqan emel. – Edinura “Europolis” Romaniya. – Konstanta. – 1999. – 96 s.
31.         Yasar Memedemin. – Semrasık’nin dünyası. – Basimuyi. – Kostenci. –   2000. – 32 s.
32.         Gevat Rasit. Tilimnin destanl. – Editura Europolis. – Konstanta. – 2002. – 114 s.
33.         Kokmen Ibrahim. – Kırımlılarda ask ve saadet. – Saka matbaasl. Istanbul. – 1949. – 48 s.
34.         Qadrizade Piraye. – Siirler. – Pomaniya. – Kostence. – 2003. – 112 s.
35.         Yurtsever Mehmet H. Vani. – Dobrucanin dawusi. – Cilt 1. – Kostence.  – 2003. – 215 s.
36.         Yurtsever Mehmet H. Vani. Dobrucanin dawusı. – Cilt 2. – Kostence. – 2004. – 264 s.
37.         Birlik. – Qırım Fondu. – New York – 1999. - №1. – 134 s.
38.         Birlik. – Qırım Fondu. – New York – 2000. - №2. – 258 s.
39.         Birlik.  – Qırım Fondu. – New York – 2000. - №3. – 300 s.
40.         Yurter  Feyzi Rahman. Yiriminci yuzyılda Kırım. - Ankara. - 1998. – 400 s.
41.         Yurter Feyzi Rahman. – Kırım diasporasi. Ankara. – 2003 s. – 304 s.
42.         Yurter Feyzi Rahman. – Kırım. – Ankara. 2007. – 157 s.

Alim Veliyev
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder