27 Mayıs 2015 Çarşamba

Qırımtatar tiliniñ leksik terkibini kalka yapuv usulınen inkişaf etilmesi


The questions of calque-making (tracing) of lexical units in Crimean Tatar language are examined in the article. The types of traced words are analysed on material of modern Crimean Tatar press.
Keywords: calque-making (tracing), word-formation calque, semantic calque, phraseological calque.
 
  Zemaneviyey medeniyetniñ hususiy çizgilerinden birisi – bu, bir taraftan, türlü içtimaiy toplulıqlarnıñ yaqınlaşması, diger taraftan ise öz milliy ve medeniy özgünligini añlap saqlamasıdır. Bu cietten medeniyetler arasında haberleşme meseleleri ögge çıqalar, em bu medeniy alâqalarda bulunğan insanlarnıñ tilleri milliy mensüplikniñ esas alâmeti vazifesini becere. Bir de bir tilge ait olğan sözler ise haberleşme esnasında esas rol oynaylar, türlü tillerde laf etken insanlarnıñ biri birini añlamasına yardım eteler. Er milliy til özgün olğanına baqmadan, medeniyetler arasında haberleşme esnasları neticesinde türlü tillerniñ sistemaları belli alâqalarda bulunması ve biri-birine tesir etmesi tabiiy bir al olıp qala. Öyle tesirniñ neticesinde tillerde alınma sözler peyda ola.

  Bir de bir tilniñ sözler hazinesi (leksikası) ise medeniy alâqalarnıñ izlerini alınma sözler şekilinde saqlap kele. Alınma sözler meselesi tilşınaslarnıñ diqqatını çekken meselelerden birisidir. Qırımtatar tilinde alınma leksika üzerinde tedqiqatlarnı A. Memetov yaptı [3].
  Kalka yapuv söz alınmanıñ bir usulıdır, kalka yapılğanda söz ya da söz birikmeniñ assotsiativ (köçme) manası ve strukturası alına, alınğan söz ya da söz birikmeniñ qısımları ayrı tercime etilip, alınğan söz örnegine baqıp qoşula [1, s. 27]. Tilşınaslıqta kalkalarnı üç gruppağa ayıralar. Eger de bir tilden diger tilge sözniñ morfologik strukturası keçirilse, böyle kalkalarğa söz yapıcı kalka deyler. Meselâ: lider – yetekçi, sotrudniçestvo – emekdaşlıq, işbirlik kibi sözlerniñ morfologik terkibi beñzer. Semantik kalka yapılğanda, sözniñ manası alına, meselâ, tamır – rus tilinde kören "sözniñ tamırı, sözniñ leksik manasını añlatqan esas qısım" manasında semantik kalka ola. Frazeologik kalka yapılğanda, sintaktik strukturanıñ qısımları alına. Meselâ, fahriy borc – poçetnıy dolg, "halva, halva" degende, ağzında tatlı olmay – skolko ni govori "halva", vo rtu sladko ne büdet.
  Bu maqalede qırımtatar kündelik matbuatında ve edebiyatta rastkelgen kalkalar aqqında söz yürsetilip, olarnıñ bazı bir hususiyetleri talil etile.
  Kalka yapılğan sözler XIX asırnıñ soñunda – XXasırnıñ başında  neşir etilgen rusça-qırımtatarca ve qırımtatarca-rusça sözlükler ve laqırdı sözlüklerde de çoq rastkele [2]. Bu sözlerniñ bir çoqu qırımtatar tiliniñ leksikasına kirip qalğan ve tilimizni zenginleştirgen: terenfikirli – glubokomıslennıy, yer ölçeyici – zemlemer, göñül askeri – volnonayemnıy. Digerleri ise tilimizge qabul etilmeyip, sunniy sözler kibi qaldılar: üçbirlikte – vtroyem, keçirici – perevozçik, defter tutan – buhgalter, inventar – mal defteri ve b.
  Zemaneviy qırımtatar tilinde kalka yapıluvı da leksikanı inkişaf etken usullardan biri olıp qalmaqta. Kalka yapuv neticesinde qırımtatar tiliniñ tamır ve affiksal morfemalarından, amma rus tili örnegi esasında yañı sözler meydanğa ketirile, yani kalka yapuv – sadece ecnebiy söz yerine öz sözüni qullanmaq degil de, tilniñ öz vastaları ile söz yapmaq usulıdır. Kalka yapıluvı daa çoq ilmiy üslüpte, resmiy-iş üslübinde, içtimaiy-siyasiy terminologiyada rastkele. Kalka yapıluvda -lıq /-lik, -çı/-çi, -ğıç/- giç, -qıç/-kiç, -ma/-me, -ış/-iş/-ş, -uv/-yuv, -la/-le, -laş/-leş ve b. (qanuncılıq, esasçı, yaqarlıq, işlenme, ionlaştırmaq ve diger ) affiksler eñ çoq işletileler. Bir çoq kalkalarnıñ terkibinde öz¬-, umum-, -ara, yarı-,tele-, avto-, aero-, kibi elementler işletile: milletlerara, umumhalq, teleyayın.
  Semantik kalkalarnıñ sayısı da arta, bunıñ neticesinde sözlüklerde endi çoqtan qullanılıp kelgen sözlerniñ yañı manaları körsetile: verhovnıy – yuqarı, davleniye – basım, statya - madde. Zemaneviy qırımtatar tilinde turğun söz birikmeleri ve frazeologizmler de kalka yapılalar: vadeler eki yıl beklenile – öbeşçannogo tri goda jdut,  tehnikanıñ soñki sözü – posledneye slovo tehniki, temiz suvğa çıqarmaq – vıvesti na çistuyu vodu, ekinci ötmek – vtoroy hleb, bilgi bayramı, işke tüşürmek – vvesti v ekspluatatsiyu.
  Qırımtatar tilinde söz yapuv kalkalarnıñ çoqusı rus tilinden meydanğa ketirileler. Olarnıñ arasında 1) adiy sözlerniñ kalkaları, 2) mürekkep ve qısqartılğan sözlerniñ kalkalarını ve 3) söz birikmeleriniñ kalkalarını köstere bilemiz [3, s. 28].
1. Affiksatsiya usulınen yapılğan sade rus sözleriniñ kalkaları yarı kalka ve tolu kalka şekilinde keleler. Tolu kalkalar sade söz şeklinde olıp, söz yapıcı affiksleri vastasınen yapılalar:  vatandaş – sooteçestvennik, zamandaş – sovremennik, sınıfdaş – odnoklassnik,  israfçılıq – rastoçitelstvo. Bir sıra kalkalar qırımtatar tilinde mürekkep söz şeklinde keleler: işbirlik – sotrudniçestvo, üstqurum – nadstroyka. Tolu kalkalarnıñ daa bir çeşiti qırımtatar tilinde söz birikmesi şekilinde ola: ğayrıdan canlandırmaq – vozrojdat, ğayrıdan tiklemek – vosstanavlivat, işlep çıqarmaq – proizvodit.
  Yarı kalkalarnıñ bir qısmı öz qırımtatar tiliniñ komponenti olıp, diger komponenti başqa tillerden alınğan söz ya da morfema ola: sportçı – sportsmen, klarnetçi – klarnetist, kursdaş – odnokursnik, gazlaştırmaq – gazifitsirovat.
2. Mürekkep rus sözleriniñ kalkaları da qırımtatar tilinde tolu kalka ve yarı kalka şekilinde rastkeleler. Morfologik terkiplerine köre tolu kalkalarnıñ böyle gruppalarını ayırmaq mümkün:
a) rus mürekkep sözü qırımtatar tilinde de mürekkep söz olıp kele: yüzyıllıq – stoletniy, suvölçer – vodomer, emeksever – trudolübivıy, çoqqatlı – mnogoetajnıy, üçköşe – treugolnik, eyiallılıq – blagosostoyaniye;
b) rus mürekkep sözü qırımtatar tilinde söz birikme şekilinde kele: eyi terbiyeli – blagovospitannıy, hoş (güzel) qoqu – blagovoniye, kino sanatı – kinoiskusstvo, aşlıq anbarı – zernohranilişçe, altın yipnen işlengen – zolototkannıy.
  Yarı kalkalarnıñda eki çeşitini köstermek mümkün:
a) mürekkep rus sözü qırımtattar tiline mürekkep söz kibi tercime etile, onıñ bir qısmı rus tilindeki kibi qala, ekinci qısmı ise qırımtatar sözü ola: teleseyirci – telezritel, telekosterüv, teleeşittirüv – teleperedaça, radiodalğa – radiovolna;
b) birinci komponenti qırımtatar sözü olıp, ekinci komponenti rus tilinden alınma söz ola: umumkomanda – öbşçekomandnıy, bütünukraina – vseukrainskiy.
  Qısqartılğan sözler ve abbreviaturalar da rus tilinden qırımtatar tiline çoq kalka yapılalar. Olarnıñ qırımtatar tiline bir qaç usul ile çevirilgenini köstere bilemiz.
1) kalka etilgen mürekkep qısqartılğan söz başta tolu şekilge ketirile, soñra ise qırımtatar tiline tercime etile: bala bağçası –  detsad < detskiy sad, bölük müdiri – zavotdeleniyem < zaveduyuşçiy ötdeleniyem;
2) kalka etilgen sözniñ bir qısmı rus tilindeki kibi qala, diger qısmı qırımtatar sözünen deñiştirile: agroteşkilât – agropredpriyatiye, teleyayın – teleperedaça < televizionnaya peredaça;
3) rus abbreviaturaları kalka yapılğanda, başta olar açıqlana, soñra tercime etile ve tercime etilgen sözler qısqartılıp, abbreviatura yapıla: YUŞ – Yuqarı Şura <  VR – Verhovnaya Rada, QMC – Qırım Muhtar Cumhuriyeti < ARK – Avtonomnaya Respublika Krım.
3. Rus tilinden frazeologik kalkalar yapılğanda, söz birikmelerniñ sözleri ayrı tercime etilip, yañı bir söz birikmesi meydanğa ketirile. Olarnıñ arsında da tolu kalkalar ve yarı kalkalar bar. Tolu kalkalarnıñ eki komponenti de qırımtatar sözleri ile tercime etile: tögerek masa – kruglıy stol, halqara közeticiler – mejdunarodnıye nablüdateli, milliylik ruhu – natsionalnıy duh, seslenüvler kitabı – kniga otzıvov, bilgi çoqrağı – istoçnik znaniy.  Yarı kalkalarnıñ terkibinde ise bir komponent rus tilindeki kibi qala ya da morfologik şekili qırımtatar tiliniñ şekillerine uyğunlaştırıla, diger komponent ise qırımtatar sözü ile tercime etile: Şarqiy Avropa – Vostoçnaya Yevropa, Avropa Birligi – Yevropeyskiy Soyuz, sotsial saa – sotsialnaya sfera, narazılıq aktsiyası – aktsiya protesta, Konstitutsion Mahkeme – Konstitutsionnıy Sud, İlimler Akademiyası – Akademiya Nauk.
  Semantik kalkalar yapılğanda ise, qırımtatar  sözü rus sözüniñ yapma, köçme manasını qabul ete. Kalkalarnıñ böyle çeşiti de tilimizde az degil. Meselâ, dalğa  – volna. "Dalğa" sözüniñ asıl manası "yel tesiri ile deñiz ya da göl suvu üstünde olğan çalqantı"; şimdi bu sözni yañı, qoşma manada da qullanalar – ses dalğası, radiodalğa. Semantik kalkalardan daa bir qaç misal: tögerek – krujok, esabat – ötçet, baş – glavnıy.
  Kalka yapuv, bir taraftan tilimizniñ leksik terkibini kenişlete, diger taraftan da, sözlerniñ manaları esapqa alınmayıp, kalka yapılğanda, tilniñ aenkligi bozula. Meselâ, krestit – haçlamaq degil de, çoqundırmaq, apteçka – ilâchane degil de, ilâc qutusı şeklinde kalka yapılsa ya da añlatılsa edi, tilimizni qanuniyetlerine daa da uyğun olur edi.
  Kalka yapuv qırımtatar tiliniñ öz vastalarını saqlap kelmek yollarından birisidir. Amma kelişikli, uyğun kalkalar olması içün, elbet te, yañı yaratılğan sözler tilniñ grammatik qurulışına, semantikasına riayet etmek, tilniñ aenkligini bozmamaq kerektir. Zanımızca, kalka yapuv esnası qırımtatar tiliniñ ilmiy, içtimaiy-siyasiy, resmiy-iş üslüpleri ilerilemesinen, umumen, qırımtatar tiliniñ qullanıluv saaları kenişlemesinen daa da inkişaf etecek.

EDEBİYAT
1. Ganiyev F.A. Sovremennıy tatarskiy literaturnıy yazık: Suffiksalnoye i fonetiçeskoye slovoobrazovaniye. – Kazan, 2005. – 360 s.
2. Zaatov O. Polnıy russko-tatarskiy slovar krımskotatarskogo nareçiya. – Simferopol, 1906.
3. Memetov A.M. Leksikologiya krımskotatarskogo yazıka. – Simferopol, 2000. – 288 s.


Dr. Nariye Seydametova
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder