28 Mayıs 2015 Perşembe

Qurultay - o nasıl olğan edi (öçerk) I.

Qurultay – türkiy halqlarınıñ, bu cümleden qırımtatar halqınıñ eñ aliy forumı. Niayet aradan yetmiş yıldan ziyade vaqıt keçken soñ qırımtatarlar öz istek-iradelerini bildirmek içün Qırımda Qurultay ötkermek peşine tüşti.
Lâkin biz umunen Qurultay aqqında ne bilemiz?
Bu sualge cevap aramaq içün tarihqa bir nazar taşlayıq.

Qırım hanlığı özüniñ din, medeniyet, arbiy institutları olğan qudretli bir devlet edi. Lâkin XVIII asır onıñ başına çoq felâketler ketirdi. Strategik ceetten ğayet müim territoriyalarnıñ yekâne saibi olğan Qırım hanlığı quvetke kirip başlağan Rus idaresiniñ yuqusını qaçırıp başladı. Böyle oñaytsız qomşunı yoq etmek, onıñ topraqlarına, deñizlerine saib olmaq istegi rus çarlarına tınçlıq bermedi.
XVIII asırda rus askerleriniñ Qırımğa yapqan qanlı seferlerini hatırlayım. Bu seferler neticesinde Qırım hanlığınıñ qudreti olduqça iprandı evelki taqatı qalmadı lâkin buña baqmadan ayaq üstünde turdı.
I Pötrnıñ: "Qara deñiz menimki olacaq" degen ibaresi II Yekaterina devirinde amelge keçirildi. 1783 senesi Qırım Rus idaresi tarafından annektsiya yapıldı. Tamırları asırlarnıñ terenligine dalıp ketken qrımtatarlarnıñ milliy devletçiligi yernen yeksan etildi. Bundan soñ Qrımda Rus idaresiniñ zulum ve istibdatı at oynatıp başladı. Milliy ve islâmiy maarif ve medeniyet qurulışlarına ayaq çalmaq ve ahır-soñu olarnı birer-birer qapatmaq tamır milletniñ bir qısımını icretke ketmege mecbur etmek qalğan qısımını assimilâtsiya yapmaq, qısqadan aytqanda Qrımnı qrımtatarlarsız qaldırıp onı slavân ve hristian ülkesine çevirmek planı amelge keçirilip başlandı.
Bunıñ içün Rus idaresiniñ temel ğayelerini bayraq etip qrımtatarlarnı cealet ve qaranlıq içinde yaşatılması, onıñ iç bir vaqıt uyanması birlik ve birdemlik quvetinden faydalammaması oğrunda "suvuq cenk" alınıp barıldı. Bu cenk tek suvuq olmadı.
Grigoriy Potömkinniñ 1794 senesi yazğan: "Tatarlarnı Belbekten, Qaçıdan, Sudaqtan, Üskütten, Eski Qırımdan ve umumnen dağ qısımlarından çıqarmaq: çöllerde yaşağan tatarlardan iç birisini bıraqmamaq: mırzalardan ketmek istegenler olsa olarnı da şimdi berilgen cedvelde yazılı olğanlarnıñ epsini 24 saat içinde çıqarmaq kerek", – degen tezkereniñ özü çoq şeyni añlata.
Böyleliknen ulu koç başlay Türkiye menbaalarına köre XVIII asırnıñ soñlarında Qırımda yaşağan bir buçuq million tatardan HH asırnıñ başına kelip, yarımadada 250 biñ tatar qalğan halq Qırımnı qaytarıp almaq oña ğayrıdan saip ve akim olmaq peşine tüşmedi. Millet cealet zulumı astında nasıl qalğan olsa şay da qala berdi.
Lâkin milletniñ eñ ileri evlâdları bu cealet ve zulumdan qurtulış, em maneviy, em cismaniy ceetten ezilip kelgen tuvğan milletini aydın istiqbalge çıqarmaq yollarını araştırıp başladılar.
XIX asırnıñ soñları – XX asırnıñ başları.
Halqlar türmesi – çar Rusiyesinde onıñ çet-bucaqlarında inqilâbiy ruzgâr esip başlay. Yüzlernen yıl devamında ezilip kelgen milletlerniñ içinde içtimaiy ayatı soñ derece fenalaşa.
Uquq ceetten çar Rusiyesi qrımtatarnı olduqça sıqıştıra, bütün idare institutlarını öz qolunda qaviy tutıp istegeni kibi zuur ete.
Halqnıñ közüni açacaq, halqnıñ uyandıracaq maarif sistemasını tikenli eldivenler içinde tutqan çar Rusiyesi maarif sistemasını başlanğıç mektepler sholastik medreseler rus-tatar mektepleri çerçivesinde qaldıra.
Qırım müsülmanlarınıñ diniy ömüri de ta çar Rusiyesi tarafından 1794, 1796, 1831 senelerindeki "islâhı" derecesinde qaldı. Rusiye annektsiyasından soñ tasdiq etilgen Müsülman Üleması İdaresi bütünley Rusiye İçki işler İdaresiñ idare etüvi altında buluna edi.
Qırımtatarlarnıñ 1917 senesine qadar olğan ayat durumı. Qrımnıñ aqiqiy milliy ve siyasiy saibi olmamaları halq arasında milliy uyanuv, milliy qurtulış areketinde temel meselelerden birinde çevirildi ve öz teraqqiyatında çeşit-türlü aqımlarnı doğurdı.
Böyleliknen qırımtatarlarnıñ milliy qurtulış areketini üç basqıçqa bölip közetmek kerek. Doktor Edige Qırımalğa (Türkiye) köre bunı şöyle beyan etmek mümkün:
1. İsmail-bey Gaspralı ve onıñ meslekdeşleri.
2. 1905-1906 seneleri inqilâbında Qırımda emiyetli rol oynağan "Genç tatarlar" cemiyetiniñ inqilâbiy siyaseti.
3. Yüksek tahsil alğan gençlikniñ milliy siyaseti, yani Türkiyege oqumağa ketken qrımtatar yaşlarınıñ "Vatan" cemiyeti: qurultaycılıq areketi.
XIX asırnıñ soñki çeriginde özüniñ "Terciman"ınen İsmail-bey Gaspralı ve onıñ meslekdeşleri halqnı cealet qaranlığından çıqarmaq peşine tüşeler. "Dilde, işte, fikirde birlik"ke çağırğan İ. Gaspralı halqnıñ istibdattan qurtulışını maarifte, maarifette köre. Öz ğayelerini umumtürk, umumusülman seviyesine çıqarmaqnı amel etip, buña belli derecede irişe.
"Terciman" ve onıñ atası İ. Gaspralınıñ ğayelerinden, amellerinden ğıda alğan milliy uyanuv areketi tamır etıp, pitaq çıqarıp başlay.
1905 senesinden "Genç tatarlar" dep adlandırılğan sotsialist meyilde bir gruppa faaliyet kösterip başlay. Bu gruppanıñ yetekçisi qarasuvbazarlı Reşid Mediyev. Mediyev birinci vaqıtlarda İ. Gaspralınıñ tutqan siyasetiniñ tarafdarı edi. Lâkin o qı rımtatar milletiniñ "çar Rusiyesiniñ boyundırığından bir añ evel qurtulmasını istey edi" (M. Ülküsal). "Genç tatarlar" 1906 senesi Bağçisarayda "Uçqun" adlı gazetasını çıqarıp başlaylar. Birazdan soñ onı qapıtıp, Qarasuvbazarda R. Mediyev Asan Sabri "Ayvazovnen beraber "Vatan hadimi" gazetasını çıqarıp başlay.
"Terciman" da, "Vatan hadimi" de adımlağan yolları biri-digerinden çoq farq etmese de aynı bir maqsadnı közde tuta ediler: milliy uyanuv, milliy qurtulış degen kelimeler olar içün tek dülber sözler olıp qalmadı.

Apansız ecel 1912 Reşid Mediyevni. 1914-te İsmail-bey Gaspralını ayattan alıp ketti. Lâkin bunıñnen milletniñ milliy qurtulış oğrundaki küreşi toqtamadı.

Yunus Qandım. 
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder