28 Mayıs 2015 Perşembe

Qurultay - o nasıl olğan edi (öçerk) V.

1917 senesiniñ noyabr-dekabr ayları qırımtatarlarnıñ medeniy ve siyasiy ömürinde büyük salmaqlı emiyetke malik olğan vaqıtlarnen tolu devir edi.
Bağçasarayda Hansarayda milliy müzey, Orta medresede İsmail-bey Gaspralı pedagogika institutı ve Milliy sanaat mektebi açılğan edi.
"Millet" gazetası şu künlerde bu hususta öz saifelerinde:
"Devletler ükümdarlar ve insanlar ölürler faqat milletler yaşamaqnı devam eterler ve özlerini zulumdan qurtarmaqnıñ yollarını taparlar…

Biz 150 yıllıq bir esaretniñ ağırlığına dayanıp kelgen, zorluqlarğa baqmadan ölmegen bir milletmiz. Qırımtatarlarnıñ bugün serbestlik bayrağı astında toplanmaları ve aynı ideal ve maqsadğa taraf müşterek bir yolda adımlamaları ecdatlarnı qoruyacaqlarını kösterir.
Bir qolunda qalem digerinde qılıç tutqan ecatları kibi qırımtatarlar bugün bir taraftan meneniyet müessiselerini qurarken diger taraftan da milliy organlarnı teşkil etmektedir.
Qırımtatarlar bugün ür yaşamaqnı ve kelimeniñ tañ añlamınen bir millet olmaqnı arzu eteler. Qırımtatarlar yaptıqlarınen aqlı olğanlarını ve yaşamağa iqtidar olğanlarını isbat etteyatqanlarını işanalar ve bugünden itibaren arzu ve isteklerine şimdige qadar diger milletlerinkine kösterilgen sayğınıñ aynısınıñ kösterilecegi ümütini taşıylar", – dep yazğan edi.
1917 senesi Bağçasarayda Hansarayda bu vaqialar munasebetinen olğan tantanalı toplaşuvda Qırım Müsülmanları İcra Komitetiniñ Reisi Nöman Çelebicihan çıqış yapqan edi. Bu çıqışnıñ qısqartılğan variantını E. Qırımalnıñ "Qırım türkleriniñ milliy mucadelesi" degen kitabından olduğı kibi alıp, diqqatıñızğa avale etemiz.
Nöman Çelebicihan o vaqıt öz çıqımışda şöyle degen edi:
"Biz ulu ecdatlarımıznıñ abideleri arasında bulunamız. Ölüler yaşağanlarnıñ yaptıqlarına qarar bereler. Biz ecdatlarımıznıñ milliy hazinesinden faydalanmağa qarar berdik ve bu niyetnen milliy müzeyni qurdıq. Hansarayğa el qoydıq ve burada milliy keçmişimizniñ bütün nümünelerni toplaycaqmız. Bu yerde açacağımız Qurultaynı doğuracaq olğan milliy sanaatımıznıñ ürünleri ve siyasiy faaliyetlerimizniñ belgileri toplanacaqtır. (Elçırpmalar).
Biz aynı zamanda bir vaqıtlar qarada ve deñizde şan qazanğan, faqat bir buçuq asırdan berli esaret ve zulum astında bulunğan milliy Mavı bayrağımıznı bu sarayda tiklemege ant etik. (Gürdeli, devamlı elçırpmalar).
Biz milliy müzeyimizni açaraq milliy medeniyet ve añanelerimizniñ mevcut olğanını ve degerligini isbat etemiz.
Qırımnıñ siyasiy durumı ve şimdi içinde yaşadığımız devir bizge bu tarihiy binanıñ içinde milliy Qurultaynı toplamağa mecbur etti.
Qurultay adiy tarihiy sebeplerge köre toplanacaqmı yoqsa, milliy ve siyasiy mecburiyetler bunı kerekli yapalarmı?
Nefret etilgen eski idareniñ bütün diger şeylerinen beraber siyasiy müessiselerimizni de elimizden alğanı sizlerge malümdır Düzensiz (neustroyennıy) ve faqır olğanımıznı ögge sürip, bizge düzen adalet ilim ve bilgi işandırğan ediler. Qırımnıñ açıq qalbli ve saf müsülmanları bu vadelerge inandılar ve bir buçuq asır istirap çektiler. Bir buçuq asır devamında edebiyatsız, ilimsiz, sanayısız, ticaretsiz ve siyasetsiz qaldılar, esaret ve zulun astında yaşadılar.
1905 senesiniñ inqilâbı beklenilgen serbestlikni ketirmedi, aksine, soñra tekrar esabetke kömüldik. Açqan mekteplerimiz tekrar qapatılda. Ocalar sürüldiler ve millet tekrar ölümniñ pancasına qaldıq.
Fevral inqilâbı (1917 senesi – Yu. K.) eski idareni endirdi ve biz halqımıznı Qızıl Bayraq astında topladıq. Faqat aylar keçti ve biz ne ilim, ne bilgi, ne de sanaat, sanayı düzen ve adalet kördik. Düzen daa da bozuldı ve bütün ümütler boşqa çıqtılar.
Etrafımızda deşet uyandırıcı bir boşluq.
Meseleniñ al ettilmesini merkeziy Hükümetten (Rusiyeden – Yu. K.) bekledik. Faqat oradan tek keçici Hükümetniñ devirilmesine sebep olğan anarhiya keldi ve bütün ülke (Qırım – Yu. K.) qarama-qarşılıqqa kömüldi. Biz bu munasebetnen: "Millet! Merkeziy Hükümetten artıq iç bir şey bekleme, öz taqdiriñe özüñ saip ol!" – dedik. (Elçırpmalar).
Qırımnı anarhiyadan imaye etmege qarar berdik. Qırımda bir içki küreşke mani olmaq ve bütün Qırım halqınıñ ayatını şerefini ve malını qorumaq içün oktâbr 30-da (eski esapnen – Yu. K.) Qırım inqilâb erkânı harb heyyatını (inqilâbiy milliy ordu – Yu. K.) teşkil ettik ve anarhiyağa qarşı cenk ilân ettik. Ülkeniñ bütün vilâyetlerinde anarhiyanıñ akim olduğı bir devirde biz Qırımda qarşılıqlarğa mani olamaz, onı ve halqnı imaye etemiz.
Bu küreşte ğalib çıqmaq içün bütün Qırım halqınıñ bizimnen birlik olmasını isteymiz. Biz bu küreşte qaramanca ğalib çıqacamızğa ve küreşniñ neticesiniñ bütün Qırım halqnıñ faydasına olacağına kesen-kes eminmiz. Çünki Qırım onı imaye etkenge mensüptir. Yaşasın adem-i merkeziyet! (detsentralizatsiya – Yu. K.) (Devamlı coşqun elçırpmalar).
Qırımnı imaye etmek öz düzen ve qanunlarını tesis etmek içün Qrım musulmanları Qurultaynı toplamağa qarar berdiler. Çünki o türk ırqına asırlar devamında düzen ve adaletni temin etken muqadar bir qanunâpıcı instituttır. O, tek türklerge degil diger halqlarğa da adaletniñ ışığını ketirgendir. Halqımız Qurultaynı tek öz akimiyetini tesis etmek içün istemey. Qırımnıñ diger sakinleri ile birlikte çalışmaqnı arzu etmektedir. Halqımız adildir. O, tek özüni tüşüngenlerden degildir. O, başqa halqlarnıñ dertlerini de öz üstüne alğan, başqalarınıñ aq-uuqlarını da öz aq-uquqları derecesinde qabul etip olarğa sayğı köstermektedir. O, Qırımnıñ diger sakinleri ile munasip bir ayatnı aqiqatqa çevirmek istey (Elçırpmalar).
Qırımda bir çoq çeçekler çeşit türlü renkler ve qoqular ile yetişe. Bu çeçekler Qırımda yaşağan milletlerni – qırımtatarlar, ruslar, yeudiyler, rumlar, almanlar ve saire – temsil eteler. Qurultaynıñ maqsadı episini toplamaq, olardan acayip bir demet yapıp Qırımnı aqqiqiy bir medeniy İsveçre (Şveytsariya) alına ketirmektir. Milliy Qurultay tek musulmanlarnı degil, diger milletlerni de qayğıracaq olarnı işbirligine davet etmektedir, ve olarnen aynı suratta yürecektir. Milletimiz bu yerde tek işniñ başlayıcısıdır.
Bizni tanımağanlarğa er milletniñ aqlarını tam bir qabul etkeninen tolu olğan tarihımıznı kösteremiz. Bu aqlar qarşılıqlı olaraq ve bütün kelecekte qabul etilecektir. Qurultay bütün qırım halqlarınıñ ideallarını aqiqatqa çevirecektir".

İşte, N.Çelebicihan bu çıqışı, E.Qırımalnıñ beyanına köre, qırımtatarlarnıñ yañı milliy ve siyasiy programmasını teşkil etti. Em de bu yönelişte iş alıp barıldı.

Yunus Qandım. 
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder