28 Mayıs 2015 Perşembe

Qurultay - o nasıl olğan edi (öçerk) VII.

1917 senesi noyabr 26. Hansaray. Milletvekilleri Han-camide üyle namazını qılğanlardan soñ. E. Qırımal yazğan kibi, saat ekide Qurultay öz işini başladı. Qurultaynı açarken, Qrım Musulmanları Merkeziy İcra Komitetiniñ Reisi, Qrımnıñ Başmuftisi Nöman Çelebicihan şöyle dedi:
"Ürmetli milletvekilleri, efendiler!

Bugün bir buçuq asır üzülmege oğrağan siyasiy ayatımıznıñ yañıdan doğması aqiqatqa çevirilmektedir. Divanı-Ali (M. Ülküsalda "Babi-Divan" – Yu. K.) salonında toplanğan Qurultay rus istibdatınıñ yoq etken milliy tatar idaresini yañıdan tesis ete. Tatar milleti bugün yañıdan dünyağa kele İçtimaiy ayatımızda Rus istibdatınıñ tazıyığı ve diktatınıñ açqan qanlı yaraları bugünde alâ daa qanamaqtadır.
1917 senesi fevral 28-de köterilgen inqilâbnıñ muqaddes qan qırmızı bayrağı bütün milletlerge serbestlik ketirdi. Ürmetli vekiller, Qrım yaramasında yaşağan tatar milleti siyasiy ayatında sizlerni bu muqaddes aqnı aqiqatqa çevirmek içün yetekçi olaraq Vatannıñ başına keçirdi.
Bütün insanlarnıñ musaviy uquqlığını qabul etken tatar milleti, Qurultayda diger milletlerniñ bayraqlarınen birlikte öz milliy bayrağını da yükseltkendir ve bugünden itibaren Anayazısını (Konstitutsiyasını) qardeşçe qanunlarnıñ temeli üzerine bina quracaqtır…"
N. Çelebicihannıñ bu çıqışı büyük köterinkiliknen qabul etildi.
Ya, Kurultaynıñ özü nasıl keçti? Bu sualge qısqadan cevap bulmaq içün M. Ülküsalğa muracaat eteyik.
…Qurultay açıluvınıñ tantanaları eki saat devam etti.
Hansaraynıñ tışında asker ve halq büyük bir qalabalıq ve eyecan halinde vekillerniñ çıqmasını bekley edi. Askeriy çalğı taqımı Borlu marşını çalaraq vekillerni selâmladı ve "Yaşa!" seslerinen alğışladılar. Qurultay Başqanlıq Divanı azaları vekillerniñ ögünde adımlayaraq yıqılğan "Romanov çeşmesi ögünde toqtadılar. Çelebicihan Qurultaynıñ açılğanını: Başqanlıq Divanınıñ seçilgenini milletke ilân etti. Qurultaynıñ Başqan yardımcılarından oca Acı Bedreddin efendi "Şükran duvası"nı oqudı ve halqnıñ "Amin!" sesi çevrege yañğıradı.
Bundan soñra Qrımda yaşağan milletlerniñ vekilleri tarafından tebrik çıqışları yapıldı. Çıqışlar: "Yaşasın tatarlarnıñ Qrımda aq, adalet ve serbestlikni yaşatacaq Qurultayı!" sözlernen yekünlenmekte. Avanıñ suvuq olması ve yerde biraz qar yatması qalabalıqnıñ tantanası evcanle devam etmesine keder etmey edi.
Qrım ofitser ve asker birlikleri tarafından çalğı taqımınıñ zil tutuvı altında resmiy keçmesine (ofitser ve asker paradı) Ablay Rustem Parfetov komandalıq yaptı.
Qurultaynıñ keçici başqanı olaraq eñ qart milletvekili kapishorlı Acı Ali efendi saylandı ve onıñ taqdimine Qurultay Başqanlıq Divanına şu arqadaşlar saylandılar:
– Or okrugından Nöman Çelebicihan, Yalta okrugından Cafer Seydamet, Kezlev okrugından Şefiqa Gaspralı, Aqmescit okrugından Ablâkim İlmiy, Kefe okrugından Aci Bedreddin.
Qurultay Kitabet Heyyatına (Sekritariatına) eki tatarca ve eki rusça dört kâtip: Halil Çapçaqçı, Ali Badaninskiy (rusça), Yaqub Kemal, İsmail Lemanov (tatarca) saylandılar.
Qurultaynıñ noyabr 27-deki iş kününde kelgen tebrik telegrammaları oquldı ve şahsen özleri kellerniñ çıqışları diñlenildi. Telegrammalar Qrımtatar Talebe Komitetinden, Sevastopol ukrain komitetinden, Sevastopol moldova icra komitetinden kelgenler.
Ukraina Radası (Meclisi) vekili ile Sevastopol ordu vekili çıqışta bulundılar. Episi Qurultaynıñ aq, adalet ve serbestlikni bütün insanlarğa açıq-açıqtan tadbiq etecegine, qomşu ve uzaq milletlernen barış içinde yaşaycağına eminlik bildirip, Qurultaynı tebriklediler.
Tek Qırımda degil, Rusiyeniñ başqa köşelerinde çıqqan gazetalar da Qırım Qurultaynıñ açıluvını selâmlağan yazılarnı derc etken ediler.
Qurultayda nasıl meseleler baqıp çıqıldı?
C. Seydametniñ hatırlavlarında qayd etilgeni kibi, qızğın ihtiraslarle keçken Qurultayda aşağıdaki meseleler baqıp çıqıldı:
1. Qırımnıñ devlet qurulışı ve idaresiniñ şekil ve mündericesi.
2. Buña bağlı olaraq, qırımtatarlarnıñ yarımadada yaşağan diger halqlarnen olğan munasebetlerniñ nasıl olacağı.
3. Qırımtatarlarnıñ milliy idaresiniñ şekili ve mündericesi.
4. Qırımtatarlarnıñ milliy, diniy, sotsial, resmiy, medeniy ve siyasiy ayatlarını belgileycek qununlarnıñ işlep çıqılması.
5. Qırımtatar halqınıñ diniy, resmiy, medeniy ayatını inkişaf ettirgen saalarda bir sıra esaslı reformalarnı amelge keçirilip başlanması.

6. Milliy qanun ve icra etüv akimiyetini yerine ketirecek organlarnıñ (Milliy parlament ve Hükümet) teşkil etilmesi.

Yunus Qandım. 
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder