29 Mayıs 2015 Cuma

Şairane yürek sahibiniñ hayat kredosı (Ş.Alâdinniñ şiiriyetine bir nazar)

Quvanç ve yanıqlarğa, ümüt ve telâşlarğa, uçuv ve yıqıluvlarğa, yeñiş ve facialarğa nomay olğan qarsanbalı, çıtırmanlı XX yüzyıllıqta inkişaf etken edebiyatımızğa bugünki künniñ yüksekliginden bir nazar taşlar isek, onda ilkide çar Rusiyesiniñ, soñradan ise totalitar, qanlı bolşevik rejiminiñ acuvsız, şiddetli, yoq etici darbelerinden qanatları qırılğan, kökregi delmedelik, yaralanğan, ölümge, yoq etilüvge mahküm etilgen bir edebiyatımıznı köremiz.

Lâkin qadimiy milletimizniñ özü kibi qadimiy, yaşavçan edebiyatımıznıñ ocağındaki ateş sönmedi, daha doğrusı onı ne bir tiran, ne bir rejim, ne vaqıt, ne mesafe söndüralmadı. Er bir şair, er bir yazıcı yüreginde, közlerinde can alâmetini ğayıp etmegen, yanıp turğan ateş parçaçıqlarını accı-accı tütünler içinde boğulayatqan edebiyatımızğa alıp kelip qoşmağa tırıştı. Üsein Şamil Toqtarğazılar, Noman Çelebicihanlar, Cemil Kermençikliler, Bekir Çoban-zadeler, Şevqiy Bektoreler, Amdi Giraybaylar, Memet Nuzetler ve onlarnen fedaiy ediplerimiz - büyük bir ölçüde alğanımızda - edebiyatımıznıñ keçmiş ve kelecek arasında uzanğan köpürniñ yıqılmasına yel bermediler, aksine öz icatlarınen şu köpürge birer bağana, birer tireme oldılar.
Böyle fedaiy-ediplerimiz arasında, elbet de, Şamil Alâdin özüne has bir ayrıca yerni işğal etmekte. Şamil Alâdin kerçekten de, XX yüzyıllıqtaki qırımtatar edebiyatında özüniñ silinmez sahifelerini yazıp qaldırdı. Ondan miras qalğan zengin asabalıq, onıñ acayip ikâyeleri, povestleri, romanları belli. Lâkin aynı zamanda daha keregi kibi ögrenilmegen, incelenmegen bir alemdir.
XIX yüzyıllıqnıñ soñlarında Qırımda İsmail Gasprinskiyniñ "Terciman"da derc olunğan "Dar-ur-Rahat musulmanları" romanından XX yüzyıllıqnıñ soñlarında İbraim Paşiniñ Qırımda yazılıp neşir etilgen romanı arasındaki qırımtatar edebiyatında bir qaç dane nişane eserler mevcuttır. Olarnıñ adları añılır eken, Şamil Alâdinniñ "İblisniñ ziyafetine davet" epik povestiniñ adı da mıtlaqa añıla.
Umumen alğanda Şamil Alâdinniñ icadı üç büyük sahifeden ibarettir.
1-nci sahife - cenkten evelki icadı;
2-nci sahife - sürgünlik devirindeki icadı;
3-nci sahife - avdet devirindeki icadı.
Ş.Alâdin icadınıñ 2-nci sahifesi belli bir derecede ögrenilgen, 3-nci sahifesi ise keniş oquyıcılar dairesine muayyen bir derecede belli olğan olsa, onıñ icadınıñ 1-nci sahifesi keniş oquyıcılar dairesine az bellidir ve, asılında, qırımtatar edebiyatşınaslığında az ögrenilgen bir sahifedir.
İcadınıñ ekinci sahifesine ait olğan "Eger sevseñ", "Ruzgârdan sallanğan fenerler" romanları, "Çauş oğlu", "Teselli" povestleri, nesirniñ küçük janrında yazılğan bir sıra eserleri, icadınıñ üçünci sahifesine ait olğan bir sıra bediiy ve publitsistik eserleri XX asırdaki qırımtatar edebiyatınıñ inkişafına qoşulğan salmaqlı ve munasip issedir. Lâkin biz bugün Şamil Alâdinniñ icadınıñ 1-nci sahifesi üzerinde biraz kenişçe ve tafsilâtlıca toqtamaq isteymiz.
Ebet, Şamil Alâdin XX yüzyıllıqtaki edebiyatımızda büyük nesirci, panoram eserler yaratqan edip olaraq bellidir. Bu iç bir türlü şübe doğurmağan, delil-isbat talap etmegen fakttır. Lâkin büyük nesirci olmaqnen bir sırada Şamil Alâdin nazik, ince duyğulı, felsefiy-lirik, bazıda devirniñ özü kibi yalınlı-ateşli, grajdanlıq pafosınen siñi-rilgen nazm eserlerniñ müellifidir.
Velasıl, Şamil Alâdin edebiyatqa şair olaraq kirip kelgendir. 2-nci Cian cenkinden evelki icadı bütünley şiirnen bağlıdır. Onıñ ilk yazğan şiirlerinden "Tañ bülbulü: İsmail Gasprinskiyniñ qabiri başında" serlevalı nazm eseri bundan tamam 77 yıl evelsi, yani 1927 senesi aprel 15-te "Yaş quvet" gazetasında derc olunğan edi.
Bundan soñ Şamil Alâdinniñ 1932 senesi "Topraq küldi, kök küldi", 1935 senesi "Qızıl kazaknıñ yırları", 1940 senesi "Ömür" adlı şiirler cıyıntıqları dünya yüzü kördiler. Müellifniñ bu cıyıntıqlarğa kirgen nazm eserleri ekseriyetinen özleriniñ renk ve ahenklerinen XX asırnıñ 20-nci - 30-ncı seneleriniñ renk ve ahenkleriniñ aks sadası sıfatında yazılğan olsalar da, olarda mevcut olğan ayrı beyitler, şu beyitlerde ifade etilgen fikir ve tüşünceler qoyu bulutlar arasından körüngen küneşniñ altın şefaq ziyaları kibi yalq-yalq etip parıldaylar. Şamil Alâdinniñ 1930 senesi aprel ayında yazğan "Men ve furtuna" şiirinden alınğan bu beyitlerge diqqat etiñiz:
Grajdan cenkinde okopta yatmadım.
Düşmedim barakqa ayaqsız, qolsız.
Çoq sorsañ - daha men vintovka tutmadım,
Boranlı gecede sıñırda qalıp.

Topraqnı tanı dım, esledim ufuqnı,
Bilekni sarsıtmay. Çıqtım küreşke,
Qaranlıq, hor damda çırpıngan anamnı
Azaptan aldım da çıqardım küneşke.
Küneşçün dögüştim şeerde, köyde,
Küneşten küç aldı nervalı sözlerim.
İsteyim er yerde bir alev doğursın,
Keniş yel izlegen qaruvlı közlerim.

Şamil Alâdinniñ şiirleriniñ mevzu diapazonı yalıñız qırımtatar şiiriyetinde degil, totalitar rejimniñ ideologik pancaları içinde iñlegen diger halqlarnıñ şiiriyetinde olğanı kibi deyerlik keniş degil. Bu yerde şunı qayd etmek kerek ki, diger ediplerde olğanı kibi, Şamil Alâdinniñ şiirleri de grajdan cenki, sevgi, istisal, ahlâq mevzuları çerçivesinde qalıp ketmekteler. Lâkin mevzu diapazonınıñ taraşlıq yapqanına baqmadan, Şamil Alâdin yüreginde qaynağan duyğularnı, qalbinen is etken adiselerni kâğıtqa ustalıqnen tüşürmege areket ete edi.
Men söyledim, Evelina diñledi,
O, bir parlaq ziya edi ögümde.
Ayğa baqtı, maña baqtı, soñ dedi: -
Dülberlikçün zamet etme, dögünme!
Tuvğan yurtqa sadıq olmaq - eybetli.
Dülber közler olmasa da ömür bar.
Halqçün işlep, halqçün ölmek qıymetli,
Bunda şeref. Bunda şüret, şan dogar...

1938 senesi yazılğan "Çamlar tübünde" şiirinden alınğan işbu beyitler yuqarıda söyledigimiz fikirge kiçkene bir delil-isbat ola bilir. Şamil Alâdinniñ 30-ncı seneleri yaratqan aman-aman cemi şiirleri, bu cümleden "Çingene qızı", "Seniñ eşqıñ içün", "Acizlik ile çatışuv", "Deñizci bir yaş edi", "Yarınki yurtlar" ve sayre onlarnen şiirleri böyle bir ahenk, böyle bir ruhta yazılğandır.
Şamil Alâdin 2-nci cian cenki başlanğanda cebege ketken on beş qırımtatar yazıcısından biri edi. Faşist ordularına qarşı alınıp barılğan amansız çarpışmalarnıñ iştirakçisi olğan Şamil Alâdin qarsanbalı cebe yollarında bile qalemini elinden taşlamadı. Onıñ "Yolcu", "Okop içinde", "Qart emenler" kibi şiirleri, işte, cenk yıllarında yazılğandır. Şamil Alâdin cenkten soñki yıllarda şiir yazmaqnı bıraqmadı. Onlarnen lirik manzumelerni yarattı. Lâkin onıñ ediplik taqdiri onı yaratıcılıqnıñ diger bir sarp yoluna: nesir yoluna alıp çıqtı. Ve o, ömüriniñ soñuna qadar nesir meydanında çalıştı, qalemine totlamağa imkân bermedi.
Şamil Alâdin - büyük nesirci. Şamil Alâdinniñ qocamanlığı nesir eserlerniñ artında, ekseriyetinen, közge körünmegen bir kölge kibi turmaqta. Bu davasızdır. Lâkin onıñ hayat kredosı, icat kredosı, elbet de, onıñ şiirleriniñ içindedir.
Ölmekmi aceba? Ölmekmi kene?
Tökülgen közyaşım azmıdır menim?
Ne içün yaşayım dünyada, söyle!
Topraqta çürümek içünmi. Tenim?

Qalmasa yürekte kederden eser.
Sevinçke irişip olurmı edim?
Sus, qalbim! Sus endi, qorqaqlıq yeter,
Ayat - dag, taş eken, men şimdi bildim.

Hızmet et, zamet et, pervasız turma.
Seniñçün yaşavnıñ manası budır!
"Saadet nedir?" - dep kimseden sorma,
O seni unutmaz, tabiatta qanundır!
dep yaza Şamil Alâdin "Acizlik ile çatışuv" şiirinde. Misal olaraq ketirilgen bu beyitlerdeki:
Hızmet et, zamet et, pervasız turma,
Seniñçün yaşavnıñ manası budır!
misrasına diqqat eter ve Şamil Alâdinniñ basıp keçtigi icadiy yoluna köz taşlar isek, onıñ bütün ömüri halqqa bağışlanğanını köre bilemiz.

Velasıl, soñki vaqıtlarda, 30-ncı senelerde icat etip başlağan şairlerimizniñ icatları aqqında, bu cümleden Şamil Alâdinniñ şiirleri aqqında söz açılğanda, çeşit fikirlerni eşitmek sırası kele. Lâkin icadınıñ başlanğıç devirinde yazılğan nazm eserleri edebiyatımızda yaşamaq, ögrenilmek aqqına maliktirler. Çünki olar, Şamil Alâdinniñ ibaresinen aytacaq olsaq: "Küçlü qol ile yazılğan eserlerdir". Özümizden şunı qoşa bilemiz: şair ya da yazıcı aqiqiy istidat sahibi olmasa, istidat oña Alladan berilmese, onıñ qolu da, yazğan eserleri de zayıf olur. Şamil Alâdin ise aqiqiy,istidat sahibi, şairane yürekke, küçlü qollarğa malik olğan bir ediptir.
Yunus Qandım
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder