27 Mayıs 2015 Çarşamba

Хатыраларда Джынгъыз Дагъджы: Языджынынъ кенди къалеминен. V.

12-нджи нумюне мектеби

Демир пармакълыкълы ве чифт къанатды къапыдан кирип, мектепнинъ кениш азбарына аякъ басъан кунюм меним ичюн аятымнынъ дёнюм нокътасы олды.
Мектепни Субхи сокъагъындан юксек исар айыра эди. Мектеп эки корпустан ибарет: тегиз олмагъан азбарнынъ юксекче еринде башлангъыч мектепни олуштыргъан дёрт сыныф; долайысы иле  «12-нджи Нумюне» адына «Там олмагъан орта мектеп» сёзлери къошулыр эди. Бу мектепни мувафакъиетинен битирген талебелер окъувларыны Къараим сокъагъындаки ( янъылмасам 1930 сенелерининъ башында къурулгъан) 13-нджи Там орта мектепте девам этер эдилер.

Директор бабамны незакетли къаршылап алды. Зан этсем, о, бабамнынъ малыны-мулбкюни быракъып, Акъмесджитке кельгенини, (бельки апсханеден чыкъкъаныны да) биле эди. Акъмесджитке кельмезден эвель башлангъыч мектепни къайда ве насыл битиргениме  даир къыскъа бир сораштырмадан сонъ: «Джынгъызны артыкъ, бизге къалдыр», деп еринден турды, бабамнынъ  элини сыкъты.
Бабамнынъ козьлери къуванчтан парылдай эдилер.
Мен догъмаздан эвель Къызылташнынъ Къаршы маалесинде бир мектеп бар экен, башташры анда Къызылташнынъ балаларыны диний дерслер бериле ве Къуран-и Керим окъутылыр, балаларыны шу мектепке алып баргъан къызылташлы бабалар мектеп мудирине: «Кемиги меним, эти сенинъ»,  дер экенлер.
Бабамнынъ кулюмсиреген козьлери директоргъа ойле бир шей айтмай эдилер. Кене де бетине бакъаркен, балаларыны Къызылташнынъ эски мектебине алып баргъан бабаларны тюшюнмектен озюмни алып оламадым.
Мен беллесем, директорнынъ, бабамнынъ элини аджеледжесине сыкъып, ведалашмасына башкъа бир себеп бар эди: (Эр бир талебе киби) ресмий весикъалар толдурылмадан мектепке языламаз эдим. Эр алда бабамны раатсызламамакъ ве я сыкъынты бериджи бир дурумгъа сокъакъ истемедигинден, кягъыт устюнде язылгъан ресмий суллерге директор озю джевап бермеге къарар берди. Суаллер исе шулардан итабетти:
1. Бабасынынъ ады ве сойады.
2. Догъгъан ери.
Ве маддий сыныфланма иле багълы суаллер:
а) кулакъ (зенгин)
б) середняк (орта аллы)
в) бедняк (фукъаре)
Бабама аит суальге насыл джевап бергинини  бильмейим, ялынъыз, середняк (орта аллы) деп кягъыткъа язгъандыр, деп тахмин этем.
Директор тарафындан къыскъа бир имтиандан кечирильгенимден сонъ 5-нджи «Б» сыныфына къайд этильдим ве айны шу куню дерслерге башладым. Окъувым учь йыл девам этеджек шу Нумюне мектебининъ эм рухий, эм реалистик алы манъа буюк тесир этти.
Сыныфнынъ кунешли пенджересинден мектепнинъ сынъырлары ичиндеки Синан-вари услюбинде джамининъ минаресини корьген кунюм, фаркъында олмадан,  муджизели табиат ве рухий  дегерликлер иле орюльген аятымнынъ шиирли ёлу ачыладжакъ эди. Бу дуйгъу ве тюшюнджелеримни кереги киби ифаде этип оламагъанымдан долайы, мен сыныф аркъадашларымнен якъындан дост оламай эдим, деп  беллейим. Ёкъ, анълайышсыз дегильдим. Факъат аятымда юзь берген денъишмеювге ич бир тюрлю алашып оламай эдим. Къызылташсыз къалгъанымнынъ эфкяры мени янъгъызлыкъкъа сюйрей эди. Тенефюслерде вакъытымны мектепнинъ къаршы  якъасындаки (сокъакътан юксек бир исарнен айырылгъан) мезарлыкъта кечире эдим. Мезарлыкъ буюк эди. Мезарлыкъны экиге больген ве бир уджу Казанская мааллесине чыкъкъан кенъ топракъ ёлда кезине, башташлары сарыкълы эски къабирлернинъ арасында  ич бир макъсадсыз долана эдим. Хош, макъсадсыз дегильдир  бельки; билинчалты (подсознательно  – Ю.Къ.) тюшюнджелеримнен «Анама мектюплер» романымнынъ темелини бельки азырлай эдим. Дерс кетишатында джамининъ минаресине  далардым. Минареге бакъаркен, гъайып эттигим эски менлигиме янъыдан къайткъанымны ис эткен киби олурдым.  Мен  ольмейджектим.
Сонъки «Биз берабер кечтик бу ёлны» романым олгъан Исмаил Тавлысы да аятымнынъ энъ мушкюль, энъ къоркъунч, атта олюмнен юзь-юзьге кельген аньлеринде озь-озюне мен ольмейджегим деп текрарлар эдим. Исмаил Тавлынынъ шахсында бизим адамларымыз да сюргюн поездлеринде ач ве сувсыз олюмге кетер экенлер эп бу эки сёзни эр алда кенди кендилерине текрарлагъан эдилер.
12-нджи Нумюне мектебининъ авасы дерслер тышында да шу джамининъ минаресинен тылсымлангъан эди. Минареси иле, дейим, чюнки девиримизде асыл джами эски вазифелерини джойгъан эди. Дуалар окъунмай. Джамиде намазлар къылынмай. Михрабы гъайып олгъан, ваазлар эшитильмез эди. Лякин амелий кереклигини аля даа джоймагъан эди: бизлер (5-нджи «Б» ве 5-нджи «А» сыныфларнынъ талебелери) джамини устахане ерине къуллана эдик: сыра-сыра тургъан узун масалар башына кечип, учакъ, вапур, локомотив моделлерини ясай эдик. Денъшкен янъы аятымызда рухий дегерликлер янында булар да керек эди.

ххх

Маддий бакъымдан Акъмесджитте (хусусан 1933-34 сенелери арасында) яшамакъ чокъ зор олды. 1921 сенесининъ ачлыгъыны хатырлагъан адамлар бу эки йылнынъ къытлыгъы о йылнынъ ачлыгъына бенъзегени акъкъында айта эдилер. Бабама да бу дурумнынъ тесири буюк олды – акс арекетнинъ эппейи узагъында олгъан бу адамнынъ о йылларда (бельки акъылына Къызылташ тюшкен аньлерде) юмругъыны сыкъып кенди талийини лянетлигенини коре эдим. Къытлыкъ шеэрнинъ къырымтатар эалисинде зияде рус эалисине феджий бир шекильде тесир эткенинни бу ерде къайд этмек кереким. Бунынъ акъикъий себебини бильмейим. Къырымтатарлар арасында ярдымлашма ве хайриесеверлик анъламынынъ аньанеге чевирильгенинден, аиле багъларынынъ сагъламлыгъы, бир де араларында алыш-веришчиликнинъ инкишаф эткенинден бельки  -алышып къалгъан аят тарзлары иле ачлыкъкъа къаршы даа азаметли даврана эдилер.
Бабам берберлигини Севастополь джаддесининъ ачыкъ чаршы тарафында, чаршынынъ тамам къаршысындаки дюкянда япа эди.
Мектеп чалышмагъан куню, яни базар куньлеринде анда бара эдим. Базар олгъан ерде расткетирдигим манзаралар дешетли эдилер. Къалдырымларда ачлыкътан бетлери шишкен олю ве я яры олю инсанлар яталар; ве оларнынъ янында агъланыладжакъ дереджеде, гъарип, атта чыплакъ огълан ве къыз балалар, бошлукъкъа бакъаракъ, чёплюклер арасындан алгъан бир тобан чёпюни, я да башкъа бир шейни кемирелер.
Къытлыкъ эки йыл девам этти.
1934 сенесининъ, янъылмасам, август айында базарда отьмек сербест сатыладжагъы акъкъында илян этильди. Незарет астында булунгъан бир икътисадиятта къытлыкънынъ артындан бир кереден боллукъкъа кечмекнинъ ёлу да ола экен, мегер; юзьлернен инсан, эки йыл къапылары килитли тургъан, отьмек тюкянларына уджюм эттилер.
Биз де бардыкъ.
Бабам  къызылташлы олмакънынъ гъурурыны авагъа аткъан, череси куле эди. Анджакъ базарнынъ сагъ тарафындаки отьмек тюкянына етмезден токътады, джебинден учь рубле чыкъарып манъа берди. Буюк бир инсан къалабалыгъы тюкянгъа далгъа киби атылды. Бабам тургъан еринде къалды,  мен къалабалыкънынъ ичине далдым.
Бедендже мазаллы олмасам да, къуветли эдим. Джамининъ исарынен мектеп арасындаки аланлыкъта тешкиль этильген къушакъ курешлеринде акъранларыма къолайлыкънен енъильмез эдим. Къуветли олгъанымдан гъайры,  бир шахматчы киби,  кендими ичинден чыкъылмаз вазиетлерде булунгъан аньлеримде уяныкъ да олур эдим.
Инсан селининъ арасындан насыл кечкенимни хатыралап оламайым, озюмни отьмекчининъ къаршысында, бештахта янында булдым. Тюкянда адам башына 500 грамм отьмек сатыла эди. Параны бердим, тюкянджы балабан пычагъыны авагъа котерип къоджаман отьмек къалыбына урды, отьмек къалыбындан бир парча кести, парчаны теразиге къойып тартты ве парчаны манъа узатты. Бем-беяз, тазечик ве къокъумакътан къокъугъан 500 грамм отьмек!
Айны беджериклиликнен тюкянны сарып алгъан къалабалыкъ арасындан кечип бабамнынъ янына бардым.
Бахтлы эдим.
Бабам да бахтлы эди.
Бугуньде бугунь бахт башкъа ольчюлернен ольчене. О девирдеки вазиетимизде аятта сагъ къала бильмемиз бизим  ичюн буюк бир бахт олды. Танърым! Аятта сагъ къалмакънынъ ве яшамакънынъ къыйметини бильмемиз ичюн  башта Къырымда, сонъра да Къырымнынъ тышында йыкъылгъан бир вазиетте яшамакъ керек олды.
Къуветли оладжакъсынъ!
Къаршылыкъ косьтереджексинъ!
Даянаджакъсынъ!
Ольмейджексинъ!

Элли йыл.
Юз йыл.
Юз элли йыл.
Тюбю-темелинден серт, тюбю-темелинден къатты, тюбю-темелинден дешетли келимелер. Ве бизлер, анълы суретте ве я билинчалты, йылдан йылгъа къальбимизде текрарлангъан бу келимелернен яшадыкъ.
О куню бабамнен берабер отьмегимизни малофонтаннаядаки эвимизде, бабам пиширген къартоп шорбасынен ашадыкъ.
Акъмесджитте вазиет яхшылаша эди. Ялынъыз бизим вазиетимиз дегиль, башкъаларнынъ вазиетлери де яхшылашмагъа юзь туткъан эди. Субхи сокъагъында дюгме фабрикасы, шеэр четинде аякъкъап фабрикасы ве консерва заводы ишке тюшюрильген эди. Къырымда коммунист режимининъ (инсанийлешмесине демейим де) ич олмагъанда икътисадиятта уйгъунсызлыкъны яваш-яваш арадан сыкъып чыкъармагъа арекет сарф эткенине шаат ола эдик.

ххх

1936 сенеси.
Мидат аскерлик хызметини битирип, Акъмесджитте шофер чалышып башлагъан эди. Мен 12-нджи Нумюне мектебини   мувафакъиетнен битирдим, ве шу йылы Къараим сокъагъындаки 13-нджи там орта мектепке окъувымны девам эттирдим.
Эбет, вазиет денъише эди. Ежовщина йылларында улькенинъ илери, теракъкъийпервер шахсларынынъ якъаламаларына, Къырымдан сюргюн этильмелерине ве я ортадан сес-солукъсыз гъайып олып кетмелерине бакъмадан, вазиет денъише эди.
Къырым Мухтар Джумхуриети лидерлерининъ феджий къуршунгъа тизильмелеринен аят зияде даяналмайджакъ дереджеде басыкълаша эди.
Бизим аиленинъ вазиетинде яхшылашувгъа тараф йылышув йылнынъ орталарына таба башлады. Эвнинъ усть къысымындаки ментешесинден къопукъ къапысы тамир этильди, эвге электорик току чекильди, Мидатнынъ ярдымынен (кучюк бир долап ве эки скемле киби) баягъы эшья сатын алынды,  ве Малофонтаннаягъа кетирильген электрик току иле куннинъ дёрт саатинде къырымтатарджа, къалгъан вакъытлары Москва радиосынынъ эшиттирювлерини яйынлагъан, куньайлан бичиминде, диваргъа асылы тёгерек бир радио сатын алынды. Кене шу йылы бабам «Энъ яхшы бербер» мукяфатыны (медалини) къазанды. Анам (Тевиде, Айше, Тимур ве Халитнен берабер, Акъмесджитке кочеджек кунюни беклей эди.
Анамнынъ бекледиклери язнынъ ортасында керчеклешти.
Мидатнынъ устю ачыкъ юк машинасынен кетирген тёшек, атлас ёргъан, орьнекли ястыкъларынен берабер Малофонтаннаядаки бир козьлю эвимизге Къызылташнынъ къокъусы да кельди. Менимнен берабер беш бала, ана ве баба. Бу къадары етмегени киби, анам Къызылташтан Малофонтаннаягъа Гурзуфтаки эвимизде деделеримизден къалгъан къоджаман антика саатыны да кетирген. Ве анамнынъ кендиси… Эшьяларны эв ичине ташыгъанларындан сонъ кендиси ичюн була бильген бир ерде анам аякъ устюнде турып,  къолларыны коксю узерине къавуштырып, бабамнынъ бетине яшлы козьлеринен тикилип къалды.
Ёкъ, анам тюшкюнликке  къапылмагъанды. Дарылмады, кусьмеди, эеджанланмады; бабама бакъкъан козьлерининъ ичинде «аятымызгъа янъы бир анълам берген заманда яшаймыз» дегендай бир тебессюм гизли эди. Анам эфкярлы-эфкярлы кулюмсиреди. Къызылташтаки бостанлы, ахырлы, магъазлы, амбарлы, балконлы, пенджерелери денъизге ачылгъан эвден сонъ малофонтаннаядаки топракъ земинли бир козь эвнинъ ичинде башкъа тюрлю тюшюнип оламаз эди де! Амма козьлери аля даа яшлы эдилер.
Бабамнынъ козьлери яшланса…
Бойле олгъан такъдирде мен де, эвде менден кичиклер де агъладжакъ эдик.
Ич биримиз агъламадыкъ.


ххх

Кечкен сененинъ башларында почта къутусындан Тевиденинъ мектюби чыкъты… Шимди Тевиде шеэрнинъ башкъа бир микрорайонында яшай экен. Малофонтаннаядаки джамини йыкъкъанларыны, йыкъылгъан джами иле бирликте ичерсинде отурдыгъымыз бир козь эвнинъ де йыкъылгъаныны, бизден (ёкъ ялынъыз) бизден, Къырымнынъ эски ерлилери олгъан къараим ве къырымчакълардан да) из къалгъаныны истемегенлернинъ бутюн Малофонтаннаяны ернен ексан эткенлерини язмакъ керек оладжакъ эди; аятымызда ич бир шейнинъ денъишмедиги бир мемлекетте яшамакъ джан сыкъыджы олурды, эбет. Кене де манъа о эвни хатырлатмакъ иле, Тевиде бир кере даа шу яхшы-яман заманнынъ эеджаныны къозгъады.
«Джынгъыз агъа, бельки сен унуткъандырсынъ,  - деп яза эди мектюбинде, - биз эвге ерлешкен сонъ, арадан бир къач вакъыт  кечер-кечмез Малофонтаннаядаки эвнинъ  азбар къапысы янында электрик чырагъы олгъан дирек тиклеген эдилер.Сенг о йылларда энъ буюгимиздинъ. Акъшамлары тар эвимизнинъ дивары астында дестелеп къоюлгъан тёшек ве ёргъанлар ерге тёшельгенге къадар эв ичнде отурмагъа бир ер къалмаз эди. Он учюнджи орта мектепни битирип,  Акъмесджит педагогика институтынынъ окъуй эдинъ. Газета ве меджмуаларда шиирлеринъ чыкъып башлагъан эди. Геджелери, бизлер юкълагъанда явашчыкътан эвден чыкъар ве азбар къапысы янындаки сугют терегининъ астында отурып шиирлеринъни яза эдинъ».
О ерде китап окъур эдим. Шиирлеримни де геджелери сокъакъ чырагъынынъ ышыгъында язгъанымны хатырлап оламайым.
Тевиденинъ мектюби ялынъыз меланхолия авасынен нефес алмай эди. Тевиде бу куньлерде Буюк Онлар орта мектебинде оджалар талебелерге «Къоркъунч йыллар» романымны окъуткъанларыны ве акъмесджитте чыкъкъан меджмуа ве газеталарда меним Тюркиеде нешир этильген эсерлерим акъкъында бол-бол язылар язылгъаныны бильдире эди.
Шиир акъкъында сёз ачылыр экен, онынъ узеринде бираз токъталайыкъ.
Амма пек аз.
Чюнки, йылнынъ башларында «Варлыкъ» меджмуаларында (1961-1981 сенелеринде) дердж этильген хатырлавлар ве макъалелеримнинъ «Халюкънынъ дефтеринден ве Лондон мектюплери» серлева алтында Миллий маариф назирлиги иарафындан айры китап оларакъ  чыкъаджагъы акъкъында хабер алдым. Окъуйджылар «шаирлигим», акъкъында язылгъан къайдларны «Лондон мектюплеринде», бильхасса, китапнынъ «Лондондан севгилернен» къысымында була билирлер. Бу ерде ялынъыз шу шейни къайд этмек истейим, пек генч олгъанымда шиирге  авеслигим (сонъралары баты  эдебиятына беследигим рухий якъынлыкъ къадимилеринден кечерек) эдебий чалышмаларымда баягъы бир роль ойнады. Керчектен де, мен романларымны билинчалты даа Акъмесджитнинъ 13-нджи орта мектебинде окъуркеним язмагъа башладым десем къарарыны къачырмагъан олурым.
Он алты яшымда олгъанымда не яза билирдим?
Афызыма ерлешкен Къызылташнынъ багълары ве Келинкъая; Гурзуфнынъ Дженевез къалеси ве Адалары; Сувукъсу  ялылары ве Аювдагъ бар эди. Оларны язмакъ, яза бильмек ичюн яшамагъа ве аятны якъындан танымакъ керек эдим.
О йылларда бизим оджамыз маариф назирлигинде  назир ярджымджысынынъ омюр аркъадашы, къазантатар асыллы генч ве гузель къадын Акимова эди. «Лондон мектюплери»нден гъайры,  онынъ акъкъында – даа зияде фантазияларгъа бурюнген  шекильде – «Анама мектюплер» романымда да сёз юрьсетильгенини бу ерде къайд этмек кереким.
Эдебият дерслери вакъытында оджапчемиз меним мийимни дерстен тыш шейлер бийлеп алгъаныны биле эди. Чокъ кечмеден онынъ дерсинде отурдыгъым рале устюнде меним   шиирлер дефтеримни корип къалды. Орта мектепнинъ сонъки сыныфында эдим. Яш оджапчемизнинъ тешеббюсинен генчлик меджмуасында «Къыш» деген серлева алтында ильк манзумем басылды. Бир къач вакъыттан сонъ айны шу меджмуада «Къартанай ве эчкиси» серлева алтында шиирим чыкъты; даа сонъра да Къырым Языджылар бирлигининъ органы олгъан эдебият меджмуасында даа учь-беш ширим басылды.
Романларымда олгъаны киби, бу манзумелеримде ( одевирнинъ шартлары изин бергени къадар) эмоциональ тахминлер ве натурализм устюн чыкъа эдилер. Буларнынъ арасында  энъ эмиетлиси 1939 сенесинде Багъчасарайдаки Хансарайы зиярет эткенимден сонъ язылгъан ве  эдебият меджмуасында чыкъкъан «Сёйленъиз, диварлар» шиирим олмакъ керек эди.
Керек эди, лякин олмады.
Герайларнынъ авасына бурюнген Хансарай  озюндеиасырларнынъ мистик сырыны аля даа сакълай эди. Ичинде  яшар кечирген аньлеримнен ильхамлангъан эдим. Сарайнынъ къапысындан кирип, кениш азбарнынъ ортасындаки Къырым харитасы шекилиндеки хавузгъа бакъаркен, буллюр сувларында кенди янсымны (ортажение – Ю.Къ.) коре эдим; арем одаларынынъ пенджерелерине бакъаркен, пенджерелерге  асылы алтын къафеслерде дженнет къушларынынъ чивиьдешкенлерини эшите эдим. Чифт минарели сарай джамисининъ къапылары къапалы эди. Хавуз къуругъан. Арем одаларында сес чыкъмай. Сарайда аят ёкъ. Куньдюзсиз ве геджесиз. Сарай олю эди.
Лякин не себептен?
Олюликнинъ себебини эр кес биле эди.
Суаль не себептен дегиль, насыл олмакъ керек эди.
Насыл?
Насыл?
Насыл?
Кунь бою сарайнынъ залларында, арем одаларында кездим. Козьяш чешмеси башында ич бир макъсадсыз токъталдым; Герайларнынъ кхабирлери арасында доландым, бильмем не себептен ве эр ерде ичимде айны суаль текрарланып турды: насыл?
Суальни кимсе эшитмеди, кимсе онъа джевап къайтармады. Барып, Хансарайны сарып алгъан юксек диварлардан сорадым.
Бахчасарайгъа япкъан зияретим аятыма буюк тесир къалдырды, хусусан Хансарай. Сарай (Къырым ханларынынъ дидине уйгъун) итальян мимарлары тарафындан къурулгъаныны да, иште, шу куню бильдим.
Deo Cratias!


Qandımov Yunus.
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder