28 Mayıs 2015 Perşembe

Хатыраларда Джынгъыз Дагъджы: Языджынынъ кенди къалеминен. VI.

Бахчасарайдан Акъмесджитке яш аятымнынъ Къызылташтан башкъа бир анълам эльде эткен дуйгъусынен къайтып кельдим. Ве бир къач вакъыттан сонъ «Сёйленъиз, диварлар»ны алып эдебият меджмуасынынъ муарририетине бардым. Ялынъыз эски пальтомнынъ къоюн джеби дегиль, башым ве гонълюм де шиирнен толу эди. Меджмуаны азырлап чыкъаргъанлар бу шейни «Сёйленъиз, диварлар»да кореджек эдилер. Корьмемелери мумкюн дегильди.
О вакъытларда меджмуанынъ муаррири Шамиль Алядин эди. Отуз яшларында, къансыджакъ бир ажам. Мен олгъаны оладжагъы шииримни идареде къалдырып кетеджек эдим. Шамиль Алядин мени кулерюзьнен къаршылап алды. Маса артында аякъкъа турып, элимни сыкъты, отур, деп теклиф этти. Къаршы къаршыгъа отурдыкъ.
Шамиль Алядиннен ильк кере корюше эдим.

Шиир узунджа бир шиир эди. Шамиль Алядин озю окъуп чыкъмакъ истеди. Ве окъуды. Окъуп битиргенинен шиирни маса устюне къойды, «Сёйленъиз, диварлар»гъа эппейи бакъты.
Не акъкъында тюшюне эди?
Хансарайны сарып алгъан диварлар тарихкъа шаат олсалар да, сессиз, дуйгъусыз темсильден башкъа бир шей дегиль эдилер. Не лакъырды этип олалар, не де бир шей айта билелер. Шамиль Алядин кене де, меним корьмедигим ве дуймадыгъым бир шейни корьмек ве дуймакъ истегендай «Сёйленъиз, диварлар»гъа бакъка эди.
Бираздан сонъ козьлерини шиирден алып, бетиме бакъты.
Диварларнынъ сессизлигинде, мегер, гизли бир шей бар эмиш!
«Шииринъни эдебият меджмуасында басып оламаймыз, - деди Шамиль Алядин. Бу ерде басылмаз»
Не ичюн?
О, суса.
Бираз сусып отургъан сонъ, инджерген бир сеснен девам этти.
«Шиирнинъ тили (заваллы Шамиль Алядин! Тюркие тюркчеси  деп олмаз эди, эльбет) азербайджанджагъа якъын. Азербайджанджа басылыр бельки… лякин эдебият меджмуасында басылмаз».
Шиир Шамиль Алядинни насыл бир шекильде тесирлендиргенини бильмейим. Тюшюнип, тапыштырып оламай эдм. Куськюн алда, шииримни алып,  муарририеттен чыкъаджакъта, Шамиль Алядинни шиирнинъ  даа бир нусхасы бармы, деп сорады. Бар, дедим. Буны эшиткенинен, Шамиль Алядин «Сёйленъиз, диварлар»ны меджмуанынъ идареханесинде  къалдырмамны риджа этти.
Бунынънен берабер меселенинъ устю къапалмакъ керек  эди. Асылында бунынъ узеринде тюшюнмеге аджет де ёкъ эди. Шиирлернен меракълангъан бир - де бир орта мектепнинъ талебеси аз шиир язар эдими. Шиирлернинъ чокъусы, бельки эписи, меджмуа я да газета саифелерине барып етмеден, гъайып олып кетер эди. Меджмуасынынъ ребери менимнен лаф этти, отургъан  еринден турып, элимни сыкъты. Манъа  бу къадары да етер.
Лякин шиирим меджмуада дердж олунды.
Шиирни язар экеним анда олгъан хата ве эксикликлернинъ фаркъында дегиль эдим шиир эдебият меджмуасында чыкъты лякин ойле бир шекильде чыкъты ки, мен оны танып оламадым. Ялынъыз сёзчиклер дегиль, шиирнинъ руху да денъиштириллген. Шиир олю бир шекильде чыкъты. Яш башымнен Хансарайнынъ сессизлигини анъламам имкянсыз олгъаны киби, заманымызнынъ анъламамнынъ да имкянсызлыгъы тюшюнильгендир эр алда.
Шаирлигим акъкъында, иште, бу къадар.

ххх

Йылнынъ башларында Буюк Британия Тышкъы ишлер шазирлигининъ ресмий даветинен Лондонгъа кельген Къырымтатар халкъы меджлиси реисининъ муаваини, Къырым Мухтар Джумхуриети Юкъары Шурасынынъ (парламентининъ) азасы Рефат Чубаров мени зиярет этти. Къарарнен эки саат девам эткен корюшювимизде Рефат Къырымдаки сонъки джерьянларнен багълы севиндириджи ве кедерлендириджи шейлер акъкъында икяе этти. Сёз сырасы, Тюркиеде нешир этильген китапларымнынъ русчагъа ве къырымтатарджагъа терджиме этилип, Къырымда нешир этмек имкянларынынъ араштырылгъаны акъкъында тавсилятлы айтты. Бир ара, субетимиз дженктен эвельки йылларда таныдыгъым къырымлы шаир ве языджылар акъкъында кетти.
«Шамиль Алядин Къырымгъа къайтып оламай экен, деген шейни эшиттим. Бу догърумы?» - деп сорадым.
«Къайты,  - деди рефат. – Кечкен сененинъ сонъларында къайтты. Онъа ве аилесине Акъмесджитте квартира алып берильди. Энди о да бизим арамызда. Лякин энди баягъы яшта».
Элли  йыл девам эткен бир языджынынъ ана ватан  топракъларына къайтмасы… Не де бахтлы Шамиль Алядин.
Сёзюни битирмеден, Рефат козьлерини манъа тикти:
- Я, сиз, Джынгъыз агъа… Къырымгъа ынтыласынъызмы?
Кулюмсиредим.
- Пек асретим, – дедим.
- Къайтмагъа имкян бармы?
Суальге раат-раат джевап бермек вазиетинде дегиль ве атта джевап бермей де биле эдим. Лякин Рефат Къырымдан кельди, эвиме Къырымнынъ авасыны кетирген эди.
- Олюмим, иншалла, кенди топракъларымызда къысмет олур,  - деп айтып олдым.
 
ххх

1937 сенеси.
Орта мектепни битирген сонъ Акъмесджитте педагогика институтына кирдим. О йылларда Акъмесджитте эки алий окъув юрту бар эди: бириси Акъмесджит медицина институты, дигери педагогика институты. Менимнен берабер 13-нджи орта мектепни битирген талебелернинъ эксеритеи (Къырымда къырымтатар мектеплери ичюн оджаларны азырлагъан) педагогика институтынынъ къырымтатар тили ве эдебияты факультетини, бир къачы медицина институтынынъ,  бири Куйбышев алий арбий мектебини, къалгъанлары да техниканен багълы окъув юртларыны сечкен эдилер. Мен  педагогика интитутынынъ тарих факультетини сечтим.
Не ичюн тарих?
Бунынъ асыл себебини бильмей эдим. Ялынъыз Хансарайны корьгеним етмей эди. Бельки ичимде Бахчасарайдан сонъ кечмиште къалгъан шейлерни де корьмек арзусы уянгъандыр. Бахтлы эдим. Къальби бойле арзу ве умютлернен толу он еди  яшындаки бир генчнинъ бахтлы олмасы къабиль дегильди. Бундан да гъайры бахтлылыгъымнынъ дадына бир  де Малофонтаннаядаки эвден чыкъмамнынъ севинчи къошула эди. Меним  ичюн янъы бир аят башлайджакъты.
Бахтлы олгъаныма айдын бакъышларнен бакъкъаным ичюндир бельки, Къызыл йыллар бою девам  эткен аджджы хатыраларындан силькингенимни ис эткен киби ола эдим.
Факультетте ерлилерден ялынъыз мен, бир де кезлевли бир талебе бар эди; дигерлернинъ эксериети русиенинъ ичерилеринден кельген талебелер.
Орта мектепте окъугъан вакъытларымда файдалана бильгеним тек бир китапхане эди, о да Кантарда (Кантарная сокъагъы) эки одалы кичкене бир  китапхане эди. Педагогика институтынынъ зенгин китапханесинен бирликте меним ичюн янъы дюньянынъ къапылары ачыла эди. Мени хузюнге, арада бир чаресизликке сюйреклеген тышкъа тесирлерден къуртула, китапханенинъ муджизели сукюнети имаесинде ве окъудыгъым китапларнен, рухумны темизлейиджи бир сюгючнен кечерек, къаранлыкътан айдынлыкъкъа чыкъа эдим.
Шииране аванынъ да узагъында эдим, артыкъ. Мени орта асырлардаки Русиенинъ тарихы меракъландыра эди. Сайгъылы ве урьметли оджам профессор  Рабиновичнинъ ярдымынен къуветленген бу мерагъым эрте-кеч ичимден ташаджакъты.
Эбет, меним ичюн энъ гузель шей тарих  эди. Лякин Къырым тарихынен багълы  китаплар китапханеде сийрек расткеле эди. Окъугъан китапларымда Къырым ярымадасы Эски (юнан) таврида исими иле анъылыр эди.  Советлер девирининъ тарих китапларында Къырымнынъ ханлыкъ девири акъкъында язылмаз, анъылмаз, анъылгъан такъдирде де 9хусусан Багъчасарай) айдутлар ювасы деп анъылыр эди. Бельки шу себептен, Ключевскийнинъ «Русиенинъ орта асырлардаки тарихы» эсеринде могъол-татар истилясыны ве Алтын Орду мевзуларыны ичине къаврап алгъан болюклернен мерагъымны къандырмагъа чалышкъандырым. Дженктен сонъки йылларда да (артыкъ Лондонда) мерагъым кесильмеди. Лондоннынъ меркези китапханесинде шу мевзунен багълы китапларны арадым. Тапып олгъан китапларымнынъ эр бири (меселя, Михаил Правдиннинъ «Rise And  Fall of Mongol Empire» киби) Меним ичюн бутюн бир алем олды.  Сонъунда «Генч Темучин» язылды.
Тааджипли шей.
Асырлар девамында русие Тюркиенинъ энъ буюк ве энъ эмиетли бир къомшусы олды; эки девлетнинъ тарихлары дженклер ве барышыкълар арасында кечти. Бизде бир аталар сёзю бар: эв алмаздан эвель къомшу ал, дейлер. Бизим вакъытымызда олгъаны киби, илериде де Русиенинъ тарихыны огренмекнинъ файдалы оладжагъына эминим. Русларнынъ  бир миллет олмасында ве инкишаф этмесинде, башта могъолларнынъ гъарбгъа акъынлары, артындан да татар акимиети буюк роль ойнады. Могъол ве  Алтын Орду тарихлары огренильмеден Русиенинъ тарихы, ве бу тарихтан келип чыкъкъан рус характери огренильмез.
Табиий ки, «Генч Тимучин» бойле бир макъсаднен язылмады. Амма, эсер язылып  тамамландыкътан сонъра, ич олмагъанда Тюркие университетлерининъ тарих факультетлеринде «Генч Тимучин»нинъ меракъ догъураджагъына умютсиз дегильдим.
Романнынъ мусведдесини (эльязмасыны) «Варлыкъ» нешриятына почта иле ёлладым. Яшар Наби Наирнинъ мектюби эр замандакинден чабик кельди. «Варлыкъ»нынъ эсер боюнджа алгъан къарары ап-ачыкъты:
«Урьметли Дагъджы бей!
«Генч Тимучин»ге буюк бир эмиет сарф эткенинъиз белли. Эсернинъ тили ве услюби иле де ишледигинъиз девир ве ернинъ рухуны къаврап ала ве айдынлата бильгенсинъиз. Анджакъ бу сой романнынъ Тюркиеде меракъ догъураджагъындан шубеленем. Долайысы иле романны нешир планымызгъа кирсетип оламайджагъымызны, афу сораяракъ, сизге бильдирмекистедим», деп язгъан мектюбинде Яшар Наби Наир.
Тиджарий бакъымдан «Варлыкъ» акълы эди. Табиий ки, сатып оламайджакъ, окъунмайджакъ бир романны басып оламаз эди. «Варлыкъ»къа мектюп язып, романнынъ мусведдесини Истанбулда менимнен мектюплешкен бир аркъадашкъа теслим этильмесини риджа эттим. Бир къач вакъыттан сонъ, шу аркъадаш «Генч Темучинн»нинъ мусведдесини «Варлыкъ» нешриятындан алгъаныны ве онъа эсер ичюн башкъа бир нашир къыдырып тапмагъан изин бермемни риджа этти.
Арадан эки йыл узун бир девир кечти. «Генч Темучин»нинъ мусведдеси дёнип-долашып,  «Отюкен» нешриятыны булды ве 1969 сенеси дюнья юзю корьди. Эсер окъуйыджылар тарафындан насыл къаршылангъаныны бильмейим; эсер акъкъында язылгъан бир-де бир такъризни окъумадым. «Отюкен» нешрияты да адресиме ёллагъан эсернинъ дёрт нусхасындан гъайры бир малюмат бермеди. Китапнынъ къач йыллар эвельси язылып битирильгенине бакъмадан, онынъ  янъы нешири бир даа япылмады. Ялынъыз бу йылнынъ башларында «Отюкен»нинъ реберлеринден Нурхан Алпай телефон иле лакъырдымызда «Бутюн эсерлер» тюркюмини тамамлая биледжеклерини бильдирди.
«Генч  Темучин»нинъ янъы нешири «Бутюн эсерлер» тюркюминде кенди ерини аладжагъына умют этем.

ххх

Гурзуфнынъ ве Къызылташнынъ асретлеринден бус-бутюн къуртулдым, деп  беллесем, янъылгъан экеним. Денъишип оламай эдим. Мени не китапханенинъ муджизевий сессизлиги, не де окъудыгъым китаплар денъиштиралмай. Гурзуф ве Къызылташны унутмакъ бу ерде турсын, институтнынъ ятакъханесинде ве ян-яна яттыгъым ябанджа талебелер арарсында  яшайыштан къопкъанымны ве ябанийлешкенимни ис эткен киби ола эдим. Аяттан, хусусан Акъмесджитнинъ аятындан къача эдим. Сокъакъаларда гонълюмни ача биледжегим бир кимсе ёкъ; не сокъакъларда, не иститутта; атта Малофонтаннаядаки эвимизде бабам да меним гонълюмнинъ ичини кореджек, мени анълая биледжек вазиетте дегиль эди. Адамларнынъ бетлери ичтен кельген бир солгъунлыкънынъ, бельки кендилерининъ де фаркъында олмадан, сокъакъларда долагъан джанлы мевталар эдилер. Ялынъыз шеэрнинъ тышында, табият муджизевий, ялынъыз Салгъырнынъ ялыларында ава темиз ве шифалы эди.
Институт ятакъханесининъ бир чагъырым узагъындаки Къаябашынынъ устюне турып (тыпкъа Келинкъаянынъ устюнден денъизге бакъкъаным киби) Чатырдагъгъа бакъа, Чатырдагънынъ артындаки динъизни, Гурзуфнынъ скелесини, Къызылташнынъ Келинкъаясыны эфкярнен хатырлай эдим. Мен анда яшагъан ве шимди яшаякъан инсанларнынъ эти, кемиги ве рухларындан яратылгъан бир инсандым. Учып олсам… Учып оламай эдим. Къолум, къанатым къырыкъты. Бойнум букюк ве институнынъ тарих дерслерини бир кенаргъа ташлап, атта озюмни де унутаракъ, Къаябашынынъ таш басамакъларындан энем. Бир озюм, ич бир макъсадсыз, Салгъырнынъ ялылырында долана эдим.
Гъает севген ве асретини чеккен шейлерим менден тышта эдилер. Фаркъында олмадан, оларны денъиштирильген, лякин гузелликнинъ васфында, эфкярларыма уйгъунлаштыраракъ ве сонъсузлаштыраракъ ичиме толдуомакънынъ ёлларыны арай эдим. Ве, кене фаркъында олмадан, уфукъкъа бакъаракъ, уфукънынъ къызылтыларында Къызылтан ве Гурзуфнынъ муджизевий къыяфетлерини коре эдим.
Куньлерининъ биринде кендими Чукъырчанынъ  сукюнетлери арасында булдым. О куньге къадар койден (даа  догърусы табиаттан) копмакънынъ къоркъусы иле яшагъанымны зан эте эдим.  О куню Чукъурчанынъ хайли узагъындаки байырнынъ  устюнден  Чукъурчанынъ хайли узангъындаки байырнынъ   устюнден Чукъурчанынъ эвлерине бакъаркен, озюмни гъайрыдан булгъан киби ис эткендай олдым.  Ве шу куньден сонъ афтанынъ энъ аздан бир кунюни Чукъурчаны зиярет этмек иле кечирирдим. Надир кетердим койге. Алчакъ, таш диварларнен сарылы  эвлерге кенардан турып бакъардым. Кунь бою Чукъурча аман-аман  инсансыз олур, лякин балкъуртлар ве къушларнынъ сеслеринен толу  олур эди. Акъшамлары манъа колхоз тарлаларындан  къайтаяткъан чукъурчыларнынъ корюмсиз бетлери ве ёргъун  бакъышлары сефалетнинъ ве кенди топракъларында къул  олмакънынъ аксикъыяфесини сёйлей эдилер. Акъып кетеяткъан заман  оларны ярынларнынъ буюк билинмезлигине тараф алып кетмекте эди.
Бугунь Чукъурча ёкъ.
Бугунь аятта сагъ къалгъан бир-де бир чукъурчалы бармы, ёкъмы, бильмейим. Бир-де бири  аятта сагъ къала бильген олса шу чукъурчалы (Келинкъаянынъ устюнде турып Къызылташкъа бакъкъан бир Къызылташлы киби, Мемишнинъ байыры устюнде ттурып Гурзуфкъа бакъкъан бир гурзуфлы киби) озь Чукъурчасыны корьмейджек.
Чукъурчалылар сюргюн этильгенлеринден бираз сонъра бутюн эвлери ернен ексан этилип, Чукъурчанынъ чукъурына сув толдырып, суньий голь япылгъан. Асырлар бою багъчаларынен гъурурлангъан чукъурчалыларнынъ Чукъурчасы бугуньки кунюмизде сув астында; янъы саиплернинъ  огъулларына елькенли къайыкъларнен спорт ярышлары Чукъурча багъчаларындан даа зияде эмиетли ве зарурдыр.
Бу сатырларны окъугъанлар арасында кечмиш девирлерни бир юк киби омузларымда ташымакънынъ кимге не файдасы бар, деп тюшюнгенлер чыкъар бельки. Зан этсем, ойлелери  барлар. Къырымнынъ фаджиасы Тюрк дюньясына, хусусан Тюркиеде яшагъан инсанларгъа Балканлар фаджиасынынъ девамы олгъаныны хатырлатмакъ иле файдалы оладжагъына эминим. Бу ерде шунф да къайд этип кечмек истейим: Чукъурчагъа япкъан эр зияретимде кендимнен бкрабер анда. Къызылташнынъ севгисини  кетирирдим. Арадан чокъ йыллар кечкен сонъ (Къызылташнынъ севгисинден башкъа) къызылташлы Чилингирнинъ огълу Селимни ве Бекирнинъ къызы Айшенинъ Мачикнинъ ахырында догъургъан кичкенечик Алимни де чукъурчагъа алып келеджегимни бильмей эдим.
Бир бакъыштан алгъанда Чукъурча «Олар да инсан эди»нинъ девамы олгъан «О топракълар бизим эди» романыма мекян олды.
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder