28 Mayıs 2015 Perşembe

Хатыраларда Джынгъыз Дагъджы: Языджынынъ кенди къалеминен. VIII.

Къырымдан айрыладжакъ йылымнынъ сонъларында Акъмесджитни шашыладжакъ бир боллукъ келип тапты. Карл Маркс сокъагъындаки «Гастроном» тюкяны малгъа рыкъма-рыкъ толу эди. Бурум-бурум суджукълар, «Потёмкин», «Багъчасарай», «Казбек» тютюнлери, атта Гавана сигаралары, «Столичная» ракъылары, эт ве балыкъ консервалары.
Бу маллар анги гизли анбарларда сакълангъандырлар? Девлет монополисяндаки бу маллардан башкъа, совет девиринде догъып оськен инсанларнынъ танымагъан-бильмеген шик урбалар, курк пальтолар, алтын билезликлер, чешит-тюрлю бала оюнджакълары. Польшанынъ укюмранлыгъындан азат этильген гъарбий Украинанынъ шеэр ве къасабаларындан къара базаргъа акъып келе эди. Кене Карл Маркс сокъагъында ачылгъан мухтешем бербер салонында къадынларгъа «причёскалар» япкъан усталар чалышалар; «Баян» кинотеатринде «Юз эркек ве бир къадын» американ фильми нумайыш этиле. Чарлыкъ девирини хатырлагъанларнынъ мыйыкъасты кулюмсиремелеринде «буржуазиягъа дёнюш» деген киби анъламларны окъумакъ мумкюн эди.

Меним ичюн де йылнынъ сонъки учь-дёрт айы семерели кечти: (сёнюк ве я олю олса да) «Сёйленъиз, диварлар» ве «Севдигим Ялта» шиирлерим эдебият меджмуасында чыкътылар. Эски Къырымдан язылгъан репортажым ве радиода окъулгъан эки шииримнинъ гонорарындан кельген паранен эппейи зенгинлештим; эски сыныф аркъадашымнынъ опюшини дудакъларымда гизледим, чересини энъ гузель бир ресим киби, черчивелеп, анъыма ерлештирдим; ве, кене шу йылнынъ сонъларында (мувафакъиетли олмагъан олса да, несирде ильк теджрибем олгъан «Янгъын» серлевалы икяемни яздым.
Хатырланаджакъ башкъа бир севинч де (севинчтен зияде къазанч дие биледжегим) шаир Эшреф Шемьи-заденен танышмам олды. Затен, меним ичюн энъ муими, бу танышлыкънынъ къыскъа бир вакъыт ичинде якъынлыкъ дуйгъулары иле безенмеси эди. Арадан йыллар кечкен сонъ (артыкъ сюргюнде кенди тар чевресиндеки якъынларына Шемьи-заде меним акъкъымда «Бизим Джынгъыз бизге озь эсерлеринен таянч къуветини бере», деген сёзлери къулакъларыма чалынгъан эди.
Къырымдан ильк мектюпни 1989 сенесининъ яз айлары ичинде алдым. Мектюпни сюргюнде догъып-оськен генч бир газетаджы язгъан:
«Джынгъыз агъа.
Мен сизинъ адынъызны ильк кере шаир Эшреф Шемьи-задеден эшиттим. Бир къач аркъадаш ве арамызда буюгимиз Шемьи-заде китапларынъызны булмакъ умютинен Москванынъ меркезий китапханесине бардыкъ
Башта эсерлеринъизни чет эллеринде нешир этильген китапларнынъ арасында арадыкъ. Буламадыкъ. Барып информация болюгинден сораштырдыкъ. Анда отургъан къадын языджынынъ, яни сизинъ ве китапларынъызнынъ адларыны алып, къадифе перделер артында гъайып олды.
Тамам бир саат бекледик. Не де олса, къадын  янымызгъа къайтып кельди. «Языджынынъ китаплары китапханеде барлар. Ялынъыз эписи «С» ишаретли. Горсовет я да партия идаресинден изин алынмадан китапларны кимсеге берип оламайымыз», - деди къадын. Къырымдан узакъларда да якъыным Эшреф шемьи-заде хаялханемден чыкъмады. Сюрюнде, юртунынъ бир ютум сувуна асрет олып козьлерини эбедиен юмды. Лякин бир бакъыштан бу дюньядан бахтлы кетти: оны севген Къырым генчлери джеседини алып барып Къырым топрагъына бердилер.

ххх

1940 сенесининъ декабрь айынынъ сонъки афтасында аскерге чагъырылдым.
Дерслер, «Комсомолец» газетасындаки ишлерим, базан да достларнен кечкен узун саатлерден сонъ Малофонтаннаядаки эвимизге бармагъа къарар бердим. Кельгенимде, мени буюк бир сюрприз беклей эди: эвимизнинъ кичик пенджереси астындаки масада мектюп ята.
- Не вакъыт кельди? – деп сорадым анамдан.
- Бугунь саба, - деди анам.
Меселени анъладым, мектюп керчектен мектюп дегиль: боз зарфнынъ  ичиндеки шей аскер чагъырувы эди. Зарфы чар-чабик ачып окъудым: декабрь айынынъ йигирми учюнджи куню саба саат оннен он бир арасында шеэр советининъ тыббиет болюгинде мени беклей экенлер.
Чагъырувны окъуп битиргенимнен озюмни гъарип бир бошлукънынъ ичинде булдым. Чагъырувны текрар окъудым. Бетимде пейда олгъан денъишмелерни анам дуйды, гъалиба, узанып элимни тутты. Лякин бир шей сорамады. Сокъакъкъа чыкътым. Аркъамны къарт сугют терегининъ кевдесине таяп, чагъырувны бир даа окъудым.
Ярын, шимдигедже яшагъан озь чевремден чыкъып, меджхуль бир ерге кетеджек эдим. Сонъра…
Сонърасыны бильмей эдим. Бильген бир шейим олса да, бу-юугуньгедже кенди чевремнинъ ичинде мен (бахтлы ве я бахтсыз, ач ве я токъ) эр вакъыт мен  оларакъ къаладжагъымдан шубеленмегенимди. Ярын исе… ярын мени чевремден тышта юдже-юдже ве меним ичюн гизли бир дюнья беклей эди. Мени беклеген о дюньянынъ ичинде мен Гурзуфнынъ ве Къызылташнынъ Джынгъызы оларакъ къаладжакътыммы? Чевремнинъ тышына чыкъмакъ иле, шимдигедже мени мен къылгъан акъикъатлардан къопмайджакъ, бундан сонъра аятымнынъ ойланаджакъ драмасында муим бир роль ойнамам бу ерде турсын, кенди драмамнынъ олгъаны оладжагъы пассив бир сейирджиси олып къалмайджакътыммы?
Фаркъында олмадан, кендими Къаябашында булдым.
Артымда институтнынъ ятакъханеси, солда, Ленин сокъагъынынъ башында Педагогика институты ве узакъларда думан чекмени кийген чатырдагъ меним барлыгъымдан хаберсиз эдилер. О куньгедже яшагъан аятымдан къопукъ алда, ич бир макъсадсыз ве ич бир шей тюшюнмейип, Салгъырнынъ ялыларында доландым.
               
                      ххх

Эртеси куню сабасы шеэр шурасына бардым.
Узун коридр ичинде меним яшымда олгъан секиз-он йигит невбет беклеп тура эди. Баягъы вакъыттан берли беклейлер, гъалиба, бир-эки йигит коридорнынъ дивары астында отура эди.
- Биз эки сааттен берли беклеймиз, - деди бириси, бакъышларыны манъа догърултып.
Биз о къадар даа бекледик.
Ниает, коридорда къапылардан бириси ачылды ве къапы арасында тургъан униформалы адам элинде туткъан джедвельде бизим исимлеримизни окъуды, джедвельдеки исимлерни окъуп битиргенинен къапы артында гъйып олды.
Кене узун дакъикъалар кечти.
Униформалы адам бир даа къапыда пейда олды. Ве бу кереси джедвельден ялынъыз меним сойадымны окъуды.
Униформалы адамнынъ артындан ачыкъ къалгъан къапыдан ичериге кирдим.
Даире эки одадан ибарет экен.
Биринджи ода эшьясыз.
Оданынъ ортасында ялынъыз аркъалыкъсыз бир скмле тура. Пердесиз пенджере янында эсли бир адам тура эди. Униформалы адам огде, мен артта, экинджи одагъа кирдик.
Бу ода да эшьясыз эди. Ялынъыз узунламасына бир маса ве скемле. Масанынъ артында беяз халатлы эки эким аякъ устюнде туралар.
- Союн, - дедилер.
Союндым.
- Отур, - дедилер.
Скемлеге отурдым.
Не селям, не келям, не риджа.
Риджамы?
Даа нелер!
Ватан чагъыра эди.
Ватангъа борджумны одейджек эдим.
Тешкерюв учь дакъкъадан зияде девам этмеди.
Меним киби хассас юрекли бир яшкъа, ич олмагъанда хайырлы куньлер, бахтлы ярынлар тилемек керек эдилер де! Ич бир теклифсиз, экинджи одагъа кеч дедилер
Экинджи одагъа кечтим.
Пердесиз пенджере янында тургъан эсли адам бербер экен.
Аркъалыгъы олмагъан скемлени косьтерип, отур, деди. Устюмдеки пальтомны чыкъармайып ве пешкерсиз, скемлеге отурдым; бербер тыраш машинасынен сачларымны къыркъты.
Сокъакъкъа чыкъкъанымда къар ягъа эди.
Къыркъылгъан сачларым иле ер чекисинден къопукъ, о аньгедже устюмде ташыдыгъым аят юкюни джойгъан эдим. Хафиф бир ель эссейди. Авада авелене-авелене билинмезликнинъ энъ четинде ерлешкен бир кошечикке барып къонаджакъ эдим.

                      ххх


Бойлеликнен шеэр шурасынынъ бинасында эзик бир дуйгъу иле чыкътым.
Къар эп кучьлю ягъмакъта.
Максим Горький сокъагъындаки «Баян» кинотеатрининъ диварындаки «Юз эркек ве бир къадын» фильми афишасынынъ ерине «Весёлые ребята» («Шенъ йигитлер») фильмининъ афишасыны аскъанлар. Лякин сокъакъ бом-бош эди. Ве даа тюневин джанлы олгъан сокъакънынъ манзаралары денъишкен, дюньки манзаралар бейинимде тонъгъанлар.
Мен къайда кете эдим?
Бурасы максим Горький сокъагъы.
Китаплары бувлу витриналар артында сакълы китап тюкянынынъ янындан кечтим. Бабам чалышкъан бербер дюкянына бараджакъ эдим. Сачларымнынъ башкъа бир бербер тарафындан къыркъылгъаны ичюнми, бильмейимЮ фикирмден вазгечтим.
«Комсомолец» газетасынынъ идареханесине бардым. Япылмасы керек олгъан чокъ шей къалмагъан эди. Не япа билирдим, я! Гедже саатлернини эсапкъа алмасакъ, манъа алты саат къадар къыскъа бир муддет берильди. Ярын саба, саат тамам онда акъмесджит демирёл станциясында олмакъ кереким.
Анам вазиетни эвельден сезген; Малофонтаннаядаки эвде мени долап устюнден ерге тюшюрильген эски джемидан беклей эди. Эвге киргенимнен бетиме ойле бир бакъты ки, эр шейни бетимде корип окъугъан киби:
- Не вакъыт? – деп сорады
- Ярын, - дедим. -Ярын саба саат онда.
Анам бош бир бакъышнен ер    де яткъан бош джемиданнынъ ичине бакъмакъта эди.
Эппейи бакъып турды. Козьлери яшкъа толгъандыр, деп зан эттим. Лякин манъа козьяшларыны косьтермеди.
Орталыкъ эппейи къаранлыкълашкъан эди. Анам чай пиширди.
Чай ичер экенмиз, анам бош бир бакъышнен бош джемидангъа бакъып отура. Бир ара, козьлерини бетиме тикти.
- Озюнънен алып  кетмеге истеген шейинъ бармы?  - деп сорады анам.
Джамлы кичик долапнынъ ичинде китапларым бар эди. Чокъ дегиль. Беш-алты китап, Араларында максим Горькийнинъ «Ана»сыны ве Абдулла Токъайнынъ шиирлер китабыны алып анама узаттым.
Шимди бу сатырларны языркеним, сонъки «Биз берабер кечтик бу ёлны» романымнынъ исмаил Тавлысы, ве исмаил Тавлынынъ тизеси акъылыма тюше, романнынъ шу акътаки болюмини язаяткъанымда да козьлеримининъ огюнде анам тура эди. Бу ерде романдан ашагъыдаки парчаны мисаль кетирип, буюк бир гуняхкъа батмам, деп умют этем:
…Шашыладжакъ шей, о акъшам бабасы ичюн джемидангъа толдургъан эшьяларнынъ айнысыны шимди Исмаил ичюн джемидангъа толдура: эки чифт юнь  эльдивен, орьме жикет, балыкъ ве эт консервалары,  эрик ве инджир къурулары, дефтер ве къалем. Эшьяларнынъ арасына бир де мускъа къоя.
Джемидан толу эди. Рыкъма-рыкъ. Тизинен басып, джемиданнынъ къапагъыны къапатты, оны мешин бир  къушакънен сарып багълады, ве спектакльнинъ сонъки пердеси къапалгъан киби,  тизлери устюне турып, теренден кокюс кечирди. Сонъра да козьлерини оны кенардан сейир эткен исмаильге тикти. Козьлери эфкярлы. Айны заманда спектакльнинъ мувафакъиетнен сонъуна чыкъалгъанындан айрыджа бир зевкъ алгъан киби эди.
- Тизе, мен бир къабаат ишлемедим. Апсханеге дегиль,  мени ордугъа алалар. Аскерлик борджумны одейджегим.
- Эбет, - деди тизе. – Анълайым, аскерлик  борджунънф одейджексинъ, лякин бу борджны юртнынъ  тышында одейджексинъ. Юртнынъ тышына чыкъкъан озюни бир апсханеде дуйгъандай ис этер.
Тизесининъ Исмаил Тавлыгъа айткъан бу сёзлернинъ догърулыгъындан ич де шубеленмедим. Шубеленип оламаз эдим: ярым асырдан зияде бир девирдир ки, бу сёзлернинъ керчегини кендим яшадым.
О акъшам анам манъа бойле бир шей демеди. Демесине аджет ёеъ эди. Козьлеринде исмаил Тавлыгъа тизеси айткъан сёзлер окъумакъ мумкюн эди.
Акъшам олды.
Эвден чыкъмадым.
Аля даа къар ягъа эди.
Азбар,  ве азбар четинде далларнен кёр къуюны орьткен эргъуван тереги къарнен орьтюли эди. Азбаргъа сонъсуз бир сессизлик чёккен, умют къушлары оны терк эткенлер, Малофонтаннаягъа къайтып келеджеклерини сёйлемеге озюмде джесарет булып оламай эдим.
Сонъки акъшам.
Сонъки гедже.
Невбеттеки бир акъшам ве невбеттеки бир гедже дегиль.
Бейиним яхшы чалышмай. Ёкъ, чалышмагъа чалыша, лякин кенди истегине коре дегиль: багълы олгъан саильден чезильген, менден къопкъан, узакъ денъизлерде озь башына долана.
«Хатыраларда Джынгъыз Дагъджы…»нынъ бу къысымына бу ерде нокъта къоймакъ керек, деп тюшюнем. Дуйгъуларнен толу бир къысым. Бу ергедже язылгъан шейлерни акъикъаткъа таяндырмагъа тырышкъаныма бакъмадан, «хатыраларда Джынгъыз Дагъджы…» вакъиаларнынъ кетишаты ве ифаде тарзынен романгъа бенъзеди. Бельки алышкъанлыкътыр; йыллардыр роман услюбинен ой ве тюшюнджелеримни  окъуйыджыгъа еткизмектен кельген бир алышкъанлыкътыр, бельки.
Лякин пешман этмейим. Окъуйыджы «Хатыраларда Джынгъыз Дагъджы…»ны бир роман киби окъуйджакъ олса, бундан ялынъыз хошнутлыкъ ис этерим. Окъуйыджы окъугъан эсерини меракънен, сабырсызлыкъкъа урулмадан, сонъунадже окъумасы меним ичюн эр даим муим шей олып кельгендир.

Yunus Qandım
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder