27 Mayıs 2015 Çarşamba

Zemaneviy qırımtatar romancılığı (Aydın Şemniñ "İnsan taqdiriniñ yipleri" romanı esasında)


A. Shem have brought new word vision to Crimean Tatar prose, new original thinking.
Axiological acpects of social – aesthetic ideals, being embodied in idejljgical content analyzed works, are revealed there.
Key words : ethics, aesthetis, moral universals, collektive image.

Tedqiqatnıñ aktualligi. Devletimizde siyasiy-iqtisadiy ve insanlarara munasebetlerde olıp keçken  deñişmeler tarihke,  ruhiy  ve ahlâqiy menbaalarğa meraq doğurdılar. Elbette, medeniyetniñ bir qısmı olğan bediiy edebiyat etrafında muzakereler alıp barmaq şimdiki şaraitte ğayet elverişli. Devlette olıp keçken çeşit deñişmeler birinci nevbette edebiyatnıñ epik janrında aks oluna. Maqale müellifiniñ fikirince, qırımtatar zemaneviy romanınıñ poetikasında  olıp keçken deñişmeler qırımtatar edebiyatı öz inkişafında yañı bir basamaqqa çıqqanınıñ delilidir.
Şu sebepten, araştırmanıñ aktualligi yañı edebiy yöneliş meydanğa kelgen şaraitte qırımtatar edebiyatında bu adiseni icadiy taraftan añlamağa ihtiyac doğğanınen bağlı.
 20-nci asırnıñ soñki çeriginde yaratılğan qırımtatar edebiyatı ğayet zengin ve mürekkep. "Yıldız" mecmuasında basılğan maqale ve publikatsiyalarğa nazar taşlasaq, mında İ. Paşi, E. Ümerov, A. Osman, U. Edemova, E. Amitniñ nesir eserleri ayırılıp tura. Bu nesir eserler dünya edebiyatınıñ umumiy köntekstine yahşı kelişe. D. Graninniñ "Kartina", O. Gonçarnıñ "Tvoya zarâ", Ç. Aytmatovnıñ "Burannıy polustanok" kibi eserlerinde ruhiy ve ahlâqiy mevzunıñ israrle yañğırağanını hatırlamaq yeterlidir. İnsan taqdiri içün telâş aks olunğan romanlarnen bir sırada, bütün zemaneviy yaşayışnıñ çeşit taraflarını  aks etken romanlar da peyda ola.
Çoqusı qırımtatar yazıcıları içün tarihiy Vatanğa qaytuv büyük icadiy siltem oldı. Ekiyaqlı bediiy fikir etüvden, "eserlerniñ didaktik tarzından, stereotiplerden qurtulmağa yardım etti, yaşayışqa keskin nazarnen baqıp, tarihiy kelecekni körmege imkân yarattı" [1, s.87].
20-nci asırnıñ soñunda yaratılğan qırımtatar romancılığı yañı bediiy şekil tapuv yollarınen ayırılıp turmaqta. O  temeli "klassik" romanı devirinde qabul olunğan adetlerten çetleşip,  "zemaneviy yaşayışnıñ davasına kirişe, bugünki ayatnıñ yañı  qatlarına dala,  alemni  añlamaq ve deñiştirmekniñ mürekkep ceryanına eminliknen qoşula" [2, s.123].
Belli olğanı kibi, postmodernizmde ğarp ve şarqiy avropalı köntekstler bar. Amma olarnıñ ekisinde de "insannıñ eñ büyük vazifesine inam yoq, yaşayış teatr saçmalamısı kibi, külünçli şekilde qabul oluna, intertekstual usulları işletile" [3, s.78].
Qırımtatar romancılığında postmodernizm alâmetleri İ. Paşi ("Canlı nişan"), U. Edemova ("Aydın gecede"), A. Şem ("İnsan taqdiriniñ yipleri")  kibi müelliflerniñ icadında sezile. Postmodernizm usullarını er bir müellif özcesine işlete, amma iç birisiniñ icadı tolusınen bu yönelişke uymay. Er bir müellif postmodernizm şiiriyetiniñ bir de bir alâmetlerini işlete.  Roman janrı sintezge oğratıla – bezetilüvi avropa şekilinde, mündericesi ise (mevzu, qaramanlar, süjet)  qırımtatarca. Böyle etip, "yañartılğan alternativ roman hayallar, obrazlar alemine, tar, mistik simvollarğa" muracaat ete  [4, s. 907].
20-nci asır qırımtatar edebiyatına romanlarnıñ tarihiy,  felsefiy, psihologik, aileviy vaqialarnı aydınlatqan janrlarnıñ çeşitleri has. Yañı devir yazıcıları "milliy sanaatnıñ tamırlarını canlandırmaq,  alemni tilniñ belgiler sisteması sıfatında qabul etüvde aks olunğan, estetik printsipleri  vastasınen "nadratsional" edebiyatını yaratmaq ve onı ğarpnıñ ratsional-mantıqiy sanaatına qapa-qarşı qoymağa" tırışalar [5, s.49]. Böylecesine, "esas komponenti til olğan edebiyat vastasınen alem tedqiq etile. Roman lingvistik belgiler medeniyetine çevirile" [5, s.50].
Mananı tapmaq postmodernizm usulında yazılğan eserniñ esas alâmetidir. Er bir oquycı eserni özcesine, özüniñ aqıl-ferasetine köre añlay bile. "Zemaneviy roman eserniñ asılını, diger, bizimkinden evel olğan medeniyetlerniñ kodlarından añlağan oquycılar içün yaratıla. Bir baqıştan aqılğa yatmağan, inanılmaycaq, mevzu,   simvol kibi eser belgilerinden çoqluqnıñ felfesini (plüralizm) aks ettirgen eserler meydanğa kele" [6, s.51]. 
Aydın Şemniñ yaratıcılığı  qırımtatar edebiyatında yañı bir vaqia oldı. "İnsan taqdiriniñ yipleri" ("Niti sudeb çeloveçeskih", 2000) romanı ğayet mündericeli, teren manalı eserdir. Birinci şahstan başlanğan  ikâyege, sürgünlik mevzusı, milletniñ facialı taqdiri qoşula. 1 –  "Kök mustanglar", 2 –  "Qırmızı siva", 3 – "Qırmızı müür" adlı  avtobiografik trilogiyada qaramanlarınıñ ömürlerinde müellifniñ yaşayışından alınğan vaqialar aks olunğan.
Elbette, A. Şem ile munaqaşa etmek, onıñ tecribesinde bir de bir şeynen razı olmamaq  mümkün, amma ögümizde istidatlı yazıcı olğanı şübesiz – kök mustanglarınıñ çapışını, uçmalarını biz nefesimizni kesildirip seyir etemiz.
Kök mustanglar neni ifadeley?  Mında nasıl allegoriya közde tutula?
Eserniñ "qaramanları" kök mustangları obrazı olaraq   em  yer yüzünde yaşağan qorqunçlı canavarlar, em elge tutulmağan, kibbar kiyik at, yani mustang,  közde tutula.  Müellif oquycınıñ diqqatını aks olunğan vaqiağa degil de, dünyağa olğan munasebetke, serlevanıñ esas manasını tedqiq etüvge celp ete. Dünya yüzünde yaşağan er bir mahlüqnıñ yaşağan yeri kibi, kök mustanglarnıñ da yaşayış tarzı – ebediy, deñişmegen, öz daimiyliginen qaviy  ve apansızlığınen duçar olğan nazik tabiat dünyasıdır. Ögümizde umumiy turmuşnıñ qadimiy bediiy şekili doğa.
A. Şemniñ romanına şartlılıq, allegoriya has.  Böyle şekillerni işletip,  müellif öz ğayelerine serbest irişe. Bizim fikirimizce, kök mustanglar obrazında "Yeşil ada"nıñ  asıl, tamır halqınıñ obrazı  ifadelengeni eserniñ esas ğaye-negizidir.
Postmodernizm eserlerine has olğan avtobiografik unsurlarnıñ işletilüvi de ğayet salmaqlıdır.  Birinci şahstan başlanğan ikâye  tarihte kerçekten de olğan, obyektiv destanğa keçe. Eserniñ başından müellif ananeden tış hatırlavlarğa dala.   Roman böyle meraqlı satırlarnen başlana: "Yaşayış – tübünde beyaz, qara, kök taşçıqları körüngen, suvları yavaş aqqan say özençik degil.  Yer yüzündeki yaşayışnı teren qara suvlarnen qıyaslamaq mümkün, amma üstündeki dülber, açıq yeşil suvlar diqqatnı celp etip, havflılıq yarata. Onıñ astında ne bar, aslı astı barmı – belgisiz…"  [7, s.8].
Belli türk tedqiqatçısı  Yelmas Şahinniñ fikirince, "postmodernizm romanınıñ şahslarına yazmaq, yazı qaldırmaq hastır… Olar  ya kündelik defterçigi ni tolduralar, ya roman yazalar,  ya da mektüp şekilinde (epistolâr janrında) olıp keçken vaqialarnı qayd eteler" (8, s.140) . "O yıllardaki dostlarımnıñ fotosüretlerine baqam.  Mında er kes daa yaş, eñ esası sağlar. Şimdi de uzaq 50-nci senelerdeki kibi  bet sımalarına baqıp, olarnıñ baba-dedelerini tasavur etmege tırışam… O vaqıttaki bahçevanlar, ustalar, askerler olarnıñ halqı Vatanlarından sürgün  olacaqlarını tasavur ete edilermi, aceba?" – dey müellif [9, s.147].
Bazı vaqıt A. Şem oquycığa şaqanen muracaat ete: "Yürek bayılıp, bütün kökreginde sanki sıcaq tavadaki blin  (rus.)  kibi irigenini, ve şu sebepten yürek bılanğanını, sen, oquycı,  tasavur ete bilirsiñmi?" [7, s.94].
Oquyıcınıñ ögünde çeşit halqlarnıñ medeniyetleri, qarışqan yañı alemniñ qapıları açıla: "Acayip seyyareniñ  dülberden-dülber  yarımadalarından birinde  mağrur bir halq yaşağan, onıñ tamırları  ulu skiflerniñ medeniyetinen qarışqan   qadimiy tavrlardan başlana.  Tavr ve skiflerniñ tamırlarınen qarışqan Elladanıñ genleri ve medeniy zeerleri gunlar, rum legionerleri, peçeneklerniñ tazıyığına (ekspansiya) çıdağan etnosnıñ meydanğa kelmesine yardım ettiler. Polovets-qıpçaqlarnıñ aqımı bütün Qırımnı basqan soñ, bu tavr-skiflerniñ ilk nesilciligi ve urumlarnıñ temelliliginen zenginleştirilgen etnos onı da içine siñdirip, özünden soñki nesillerge keçirdi" [7, s.55].
İnsannıñ içki dünyası A. Şemniñ romanlarında esas yerni almaqta. Oquyıcınıñ ögünde: insan yaşayışınıñ manası, aqılnıñ  idraqqa nisbeti, ahlâqiy terbiye, sanaatnıñ manası kibi daimiy "felsefiy meseleler" qoyula.  Onıñ qaramanları turmuşnıñ faciasını is eteler ve şahsiyetniñ öz añlamları boyunca yaşamaq aqqı içün küreşeler.
Biz A. Şem romanınıñ eñ müim çizgilerini  harakterizligende intertekstuallik ("roman içinde roman") problemini, süjet quruluşında vaqıt boşluğı qısqartılğanını ve fantastik, mistikadan qullanılğanını qayd etmektemiz: "Hucur bir yarıq ep küçlendi,   birden yolğa atılıp çıqqan balaban kök renkli içten em de ustten parıldap turğan  iri ayğırnı körip qaldım. O pek tez yaqınlaşmaqta edi, doğrudan-doğru üstümden basıp keçecek  kibi köründi. Aqılımnı toplap, ayaqqa atılıp, qaydalarğadır qaçıp ketmekten vazgeçtim, ayğır açuvlı edi. Çapqanda iç bir davuş çıqarmay, tek avada nasıldır bir zayıf şıtırdı eşitile… Eñ azdan otuz attan ibaret cılqı yigirmi saniye içinde ögümizden keçip ketip, özü artından avada mavı parıltınen yoldaki çaqıl üstünde qırmızı söneyatqan lekelerni qaldırdı…" – dey yazıcı [7,s. 12].
Müellifniñ tariflerinde eki renk – mavı (kök) ve qırmızı üküm sürmekte: "mavı parıltı, kök ayğırlar (mustanglar), qırmızı lekeler, qırmızı siva, qırmızı müür"…  Bu renkler peyzajnı aks etken çeşit tasvirlerde qullanıla.
Talil şunı köstere ki, A. Şemniñ icadiy usulı – mürekkep bir adise. O, "eserlerinde  impressionistik qısqartma, naturalistik fikir usullarından, içki monologlardan qullana" [10, s.95]. Böylece, A. Şemniñ romanı oquyıcınıñ diqqatını tılsımğa,  metafizik ve intertekstuallikke celp ete. Bu ise qırımtatar romancılığınıñ yañı ananeleri aqqında delâlet bere. Zemaneviy qırımtatar edebiyatında postmodern yönelişi yetekçi olıp qalmaqta, açıqlıq, demek plüralizm, intertekstual alâqalarnıñ imkânı, parodiyalıq ve ilâhre  onıñ esas belgileridir.


Qullanilğan edebiyat:
1. Nagayev S. Edebiy tenqit aqqında tüşünceler // Yıldız.–   2005.– № 6. S.85 – 128.
2.Azizov D.L. Bediiy talil printsipleri // Yıldız.– 1990.– №2.– S.122– 126.
3.Ertem C. Romanda Modern Arayislar ve Postmodernism // Vartik. 2001. – 1114.– S.71 – 79.
4. Kabaklı A. Türk Edebiyatı (Hikaye ve Roman) – C.5. İstanbul 1994.
5. Repenkova M.M. Nekotorıye tendentsii v turetsköy romanistike 80-h–naçala 90-h godov // Vestnik Moskovskogo universiteta. Seriya 13 Vostokovedeniye. – 1997.– №1. С. 41– 62.
6. Аytac G. Kardaş Türk Romanları Üzerine İncelemeler. – Ankara. 1999.
7. Шем Айдын Нити судеб человеческих (роман): в 2-х частях Часть 1. Голубые мустанги.– М.: ДИ-ДИК, 2000.– 240 с.
8. Sahin E. Türk Romanın Ölümü. KIBATEK – VDU XI  Uluslar Edebiyat Şöleni. 2005 – S.137 – 146.
9. Шем А. Нити судеб человеческих (роман): в 2-х частях. Часть 2. Красная ртуть. – Симферополь: Крымское учебно-педагогическое государственное издательство, 2003. – 240с.

10. Seferova F. Roman janrınıñ yañı yönelişleri // Kultura narodov Priçernomorya. 2008. – №149.– S.93 – 95.

Dr. Fera Seferova

Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder