2 Haziran 2015 Salı

Fransız tili qırımtatarcadan farq ete ekenmi? (şaqalı hikâye)

Boraynen Horay Qırımğa köçip kelgenlerinen Aqmescit kenarında semetdeşlerimiznen beraber "samozahvatta" iştirak ettiler. Uçastkalar aldılar. Evler qurdılar. Daha doğrusı Qırım hükümeti bütün "samozahvatçılarğa" yapqanı kibi,  Boraynen Horayğa da böyle usulnen topraq  alğanları  içün teşekkürler bildirdi, olarnı maneviy ve maddiy ceetten rağbetlendirdi, evlerini qurup berdi, soqaqlarına asfalt töşedi, suv, gaz, elektrik ağlarını keçirdi, telefon keçirtti, grajdanlıq meselesini çezdi. Ana-mına degence bütün hakimiyetni de qırımtatarlarğa bermege hazır.

Qırım hükümeti qırımtatarlar tezce ayaqqa tursınlar, dep atta mahsus qarar çıqardı. Bu qararğa binaen bütün kolhoz, sovhoz, agrofirmalarnı tarqatıp, topraqlarnı qırımtatarlarğa  paylaştırdı. Devlet imayesinde olğan bütün sanatoriylerni, musafirhanelerni, tükânlarnı, atta özen ve dağlarnı qırımtatarlarğa paylaştırdı.
Qırımtatarlar sevimli Qırım hükümetiniñ qararlarını eda etmege ğayretnen kiriştiler. Ya ne yapsınlar? hakimiyet başında qazaqlar otura, deycek olmañız, saqın! hakimiyet başındakilerniñ episi qırımtatarlar. Yalıñız olar, canım, qırımtatar tilinde laf etip olamağan qazaqlar! Anda endi qazaqlarnı qoymaylar. Vot tak.
İşte, Horaynen Boray bu şeyler haqqında laqırdı ete-ete Parijniñ merkeziy soqaqlarında kezinmekte ediler. Eyfel qullesiniñ yanına nasıl kelip çıqqanlarını duymay qaldılar.
- Horay bey, baqsa mınavı qullege! Olâ-aan, tamam…
- Tamam domuznıñ art bacağı! – dep qaqıp aldı Boray.
- Ya ne içün tamam domuznıñ bacağı?
- Domuznıñ bacağı yuqarıdan aşağı incere, bu ise, aksine, aşağıdan yuqarı…
- Horay bey, iç olmadım, Parijde iş haqqında laf  etmeyik da, - dedi Boray. Lâkin her keresi olğanı kibi "bey" sözüni aytqanda tili buzlağanday ola. – Olân, baqsa sen, bir kün içinde "bey", "efendi" oldıq kettik!.. 
- Candan aziz hükümetimizniñ qararlarını eda etmek içün Marsta bile, qıraliçeniñ qoynunda bile işni tüşünmeli, - dedi Horay ciddiy tavurnen.
- Baldan tatlı hükümetimiz saña Parijde de domuzlarıñnı tüşün demegendir ya?
- Olâ-aan! Öyle şeyler aytılırmı? Qırımda eñ edepli, eñ añlı, eñ qanunsever halq kim? Biz, alma, armut, qapısta, qartop ayındıra-ayındıra, sata-sata Qırım ealisini vegetarianets yapayazdıq. Domuz ayvanı ise hiyar kibi tez yetişe, parası da tamam "dedem kördi"… Qarasuvbazar taraflarda atta Qırımda nam qazanğan domuzbaqıcımız da bar! "Krımskiye izvestiya" gazetasında mınavı qara közçiklerimnen oqudım!
- Sluşay, Horay bey, bıraq şu domuz meselesini! Biz Parijge keldik! Añlaysıñmı, Pa-rijjj-ge! Bir-eki künden kene anavı domuzlarımızğa qaytacaqmız, kene anavı "zakonnıy" adamlarnen cenazeñni de, nikâhıñnı da qazaq papazı alıp barsın degen Ahmet ahaylarnen tartışıp yürecekmiz… Eñ yahşısı, kel, bir restoranğa kireyik. Patlatayıq… Keyf çatayıq… Parij de bu!
- Hangisine kireyik?
- Kim bilsin onı!..
- Kel, mınavığa kireyik. Adam da az… Raat-raat oturırmız.
- Davay!..
Aytıldı-yapıldı. Horaynen Boray qalpaqlarını qıyıştırıp, mühteşem restoranğa kirdiler. Öfitsiant başta olarnıñ qalpaqlarına köz taşladı, soñra alelhusus sayğı ve itiram ile selâmlap oñaytlı masalardan biriniñ başına oturttı.
- Ne ayta şu? "Lâ" sından ğayrı bir şeyini añlap olamayım. Eki sözüniñ birinde anavı bar da şu, çiberekçiler partiyası bar da şu… adı batsın… tamam olar kibi "olâaa", "lâaa" dey tura. Öfitsiantnıñ "lâ"sı Horaynı tekmil şaşırttı.
Ne ise de Horaynen Boray masa başına keçip oturdılar.
- Davay, bir şeyler sımarlayıq. Ayuvlar kibi biri-birimizge baqıp oturacaqmızmı? Böyle yerlerde külturnıyce olmalı…
- Olân, mında kelmege keldik amma, ya biz fransızca bir şey bilmeymiz de! Candan aziz hükümetimiz Qırımda her kes qırımtatarca laqırdı etsin, degen qarar etken soñ, domuzlar bile  tatarca hurr-hurr etip başlağan ediler…
- Horay bey, ponimayeş, fransız tili qırımtatar tiline türklerniñ tilinden de yaqın… her bir aytqan sözüñe "lâ" qoşsañ, oldı ketti… Men bilem de!..
40-45 yaşlarındaki öfitsiant kelip, olardan:
 - Efendiler, canıñız ne istey? Ne sımarlamaq isteysiñiz? Lütfen!.. – dep soradı fransızca.
Horay Borayğa baqtı. Boray Horayğa. Boray eline bir tarafı fransızca, diger tarafı inglizce yazılğan menüni aldı. Diqqatnen közden keçirdi. Bir qatıq añlamadı. Horay öksürip aldı:
- Lâ-öfitsiant! Lâ-bizge, lâ-başta lâ-yüzer lâ-gramm… lâ-konyak lâ ketir… Lâ-yeşço… lâ-soñ lâ-baqarmız… lâ-limonad, lâ-portaqal lâ-suvu lâ-ketirmege lâ-unutma!..
Öfitsiantnıñ ketkeninen qaytqanı bir oldı. Sımarlanğan şeylerni masa üstüne nezaketnen qoydı. Fransızca Daha bir şeyler "lâ"ladı. Külümsiredi, fransızca afiyetler tiledi ve ketti.
Boray "ana şay, toñqa baş" diye Horayğa baqtı. Baqtıqça qabardı:
- Ayttım da saña, fransız tili qırımtatar tilinden vaabşçe farq etmey!.. Fransızlar da bir zamanlarda Qırımdan çıqmış ekenler… Olar da QIRIMTATARLAR!..
Olar Daha konyak sımarladılar, soñra şarap… Tamam Aqmescitte Merkeziy bazarda raqını limonadnen içkenleri kibi, patlata berdiler. Boray ep tarihqa dala.
- Baqsa sen-lâ! Qayda aylansañ, qırımtatar topraqları… Polşa… Belorusiye… Litva… Gollandiya… Alâska… Frantsiya… dedelerimiz bu topraqlardan ne içün otkazatsâ etkenlerini añlap olamayım. Prosto ne vrubayüs!.. Davay, birer yutum daa… Olâ-aan! Temiz fransız könyagı!.. Uhhhhh!..
Horay ep başını sallay. Soñra:
- Bir-eki qapınmasaq, anavı sasıq domuzlardan farq etmey qalacaqmız… kütük kibi tığırlanır ketermiz, - dedi.
- Şçşçşç-as, dostum! Lâ-fitsant!..
Öfitsiant şu an yer astından çıqqan kibi peyda oldı.
- Lâ-kebap… lâ-barmı?
Horay dayanalmadı:
- Olân, baqla şorbası yoq ekenmi, sorasa?
Öfitsiant bir kereden "bar" dep başını salladı.
Horay öfitsiantnıñ betine taacip ile tikilip qaldı. Boray öfitsiantqa baş parmağını sallap:
- Lâ-bizge lâ-kebap… lâ-qavurılğan lâ-tavuq, lâ-salat… lâ-pomidor, lâ-hıyar, lâ-soğan… lâ-episini lâ-qarıştırıp lâ-ketir… Lâ-ötmek lâ-çoqça lâ-olsun… Lâ-añladıñmı? Lâ-vodka da ketir… lâ-mınavı lâ-tatar lâ-qalpazanına da lâ-baqla lâ-şorbası lâ-ketir… - dedi.
Öfitsiant bir qaç daqqanıñ içinde her şeyni ketirip, öglerine qoydı. Baqla şorbasını da ketirdi.
- Kerçekten de, fransız tili qırımtatar tili eken! Parij bizimki-lâ!.. Geray hanlarımıznı endi men de añlamayım…lâ… Hanlıqnıñ paytahtını barıp-barıp nasıldır bir dere içinde qurğanlar-lâ… Bağçasaray ne demek o?.. Hanlıqnıñ paytahtı Parij olğan olsa, olmaydımı?.. Mında da özen bar.. Rusça "sena-pena" demez ediler… Piçensuv yalılarındaki Parijsaray, der edik. Bitti-ketti…
Endi Horaynıñ tili çezildi, içinde tarihçılıq istidatı uyandı. Şaşılacaq şey degil: bugün her bir qırımtatar – tarihçı! Boraynen Horay tarihnı ezmeley-ezmeley aşadılar, içtiler. Toydılar. Sarhoşlandılar. İçken içimlikleriniñ, tütünleriniñ, aytqan laflarınıñ soñu olacaqqa beñzemey.
- Sen… mına… tarihçı degilim, deysiñ, Horay-can… Amma sen bilesiñmi… eger eki qırımtatar bir yerge kelse… beş daqqadan…yoq… on daqqadan soñ istoriyadan… politikadan ğayrı bir şey haqqında laf etmeyler… Lâkin olarğa üçüncisi de kelip qoşulsa...- Demek, iş bitti!.. – dep kesecek oldı lafnı Boray.
- İş bitmey… Aman bir partiya quralar…
Raqı, konyak, şaraplar ekisiniñ miyine öyle urdı ki, dersiñ, anavı içimlikler olarnıñ içinde de qaytarma oynaylar, de gopak tepeler, de barınâ töşeyler.
- Dostum, bayağı vaqıttan berli oturamız… Aşap-içtik… Şiştik… Turayıq… Bizimkiler qıdırıp başlarlar, - dedi Boray.
- Tursaq, turayıq daa… Lâ-fitsiant!.. Lâ-mında lâ-kel!..
- Lâ-bular… lâ-ne qadar lâ-tuttı? – dep ceblerini qarıştırmağa başladı Boray.
Öfitsiant sçöt yazıp berdi. Boray sçötnı alıp oqumağa başladı. Közleri tögereklendi, ayretlengeninden çeñgesi qopayazdı. Sçötta ise:
"Lâ-eger lâ-dedem lâ-cenk lâ-vaqıtında lâ-Frantsiyağa lâ-emigratsiya lâ-yapmağan lâ-olsa lâ-mında lâ-anañıznıñ lâ-körını lâ-aşar, lâ-içer lâ-ediñiz. Lâ-parañız lâ-kerekmey, lâ-yurtdaşlar. Lâ- prezent lâ-menden!" - dep yazılğan qırımtatarca.
Boraynen Horay restorandan şampan şarabınıñ tapası kibi atılıp çıqqanlarını özleri de duymay qaldılar. Eyfel qullesine yaqınlaşayatqanlarında Horay Borayğa:
- Lâ-Boray, lâ-qayda aşıqasıñ-lâ! – nefes-nefeske berip soradı qırımtatar tiliniñ fransız şivesinde.

- Lâ-özüm de lâ-bilmeyim, - dep cevaplandı fransız tiliniñ qırımtatar şivesinde Boray. – Oğradıqmı dubarağa, lâ!!!

Yunus Qandım. 
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder