22 Aralık 2015 Salı

kirimtatarca sanayi terimler luğat düzenlişi esas prensibleri (Huquq terminolojisi sözlügi yaratması tecribesinden)

В статье рассмотрены проблемы современной крымскотатарской отраслевой терминологии в приложении к практическому составлению терминологических словарей, а также предложены пути решения этих насущных и актуальных проблем.
Ключевые слова: словарный запас, проблемы языка, крымскотатарский язык, метафора, алфавит, российская система правосудия, Крымское ханство, Исмаил бей Гаспринский, языковая среда.

In the article is considered the problems of the modern Crimean Tatar industry terminology in the application to the practical preparation of dictionaries, as well as proposed solutions to these pressing and urgent problems.
Keywords: vocabulary, language problems, Crimean Tatar language, metaphor, the alphabet, the Russian system of justice, the Crimean Khanate, Ismail bey Gasprinskiy, language environment.
Makalede sözlüklerin pratik hazırlanması için uygulayandığında modern sanayi Kırım terminoloji sorunları, hem de bu presleme ve acil sorunları çözüm yolları sunulmaktadır .
Anahtar sözler: söz hazinesi, dil sorunları, Kırımtatar dili, mecaz, alfabe, Rusiye adliye sistemi, Kırım Hanlığı, İsmail Gaspıralı, dil mühidi.

Bugün çeşit türlü sözlüklerin düzenlenmesi Kırım tatarları için hayati önem taşımaktadır. Her şeyden evvel sözlük çalışmaları lexicon yani, söz hazinesi canlandırması, dil sorunları tespit etmesi ve bu sorunların çözülmesini amaçlayandır. Bu problemleri gösterip onun çözülme yollarını da teklif etmeğe hem de sözlük çeşidlerinin çokluğundan bazıları üzerine daha detaylaca durdurmak şu makalenin esas maksadıdır.
Şimdiki Kırımtatarcanın esas problemleri yapmaçık şekilde kültürel ve dil ananesinin kestirilmesiyle bağlıdır. Sürgünlükte yani 58 sene ğurbetlikte olduğu zaman millet kendi dilinde hiç bir yeni sözcük meydana getiremezdi. Hiç bir yeni olay, yeni cihaz, alet veya yeni fenomen Kırımtatar dili ile adlandırılmadı. Böylece dilde mecaz kurma kabiliyeti tamamen yok oldu. Kendi nöbette ise mecaz ve kıyaslama söz yaratmasının en önemli yoludur.
Başka Kırımtatarca'­nın ciddi problemleri ise dilin içteki düzenine uyumsuz mevcut alfabesiyle ve Rusça'nın tatarafından edilen Kırım Türkçesini mahv etici basınçla bağlıdır [2]. Rusça'nın etkisi hakkında diyerek o Kırım fetuhatından hemen sonra başlamış olurken milli Kırımtatar devlet idaresi, adliye sistemi, gümrük, ordu ve onun gibi başka da içtimayi müessiseleri iptal ederek tüm sosyal alanlardan Rus dili Kırım Türkçesi'nin yerine geçirmesi neticesinde ortaya çıkarıldı. Meselân, Kırım Hanlığının kanunları, mahkemeler ve hakimlar kendileri lûzumsuz olduğundan ve bunların hepsi yerine Rusya adliye sistemi'nin bütün elemanları çalıştırmayı başladığı zaman onunla beraber hep Kırımtatarcanın hukuksal terimler denilen dilin büyük kısmı bir anda da gerekmez oldu.
Buna benzeyen vakialar ilimler, ticaret, sanayı, denizcilik, ekonomik, polis ve ordu ile bağlı olan konuşma sahalarında gözetmeğe mümkündü. Bunlar sadece inkişaf ettirmeyi stop etip, hem de konuşma ve yazıllı dilinden tamamen çıkarılıp millet ihtiyacı duymamağa başlamış dilin en kültürel parçası olduğuna rağmen bir kaç on senelik içerisinde eskirmiş ve unutulmuştur. Ev ve çarşıdaki dilden haric daha tek din ve edebiyat dili saklayanmıştı. Bununla beraber din dili tamamen Arapça, edebiyat ise genelikle de gelişimi durdurulup esas olarak hasret ve hicret türküleri şekilde kaldığı halde dilin inkişafına göze çarpan bir etki gösteremezdi.
Malûm derecede XIX yüzyılın sonunda büyük Kırımtatar hocası, siyasetçi ve yazarı İsmail Gaspıralının geniş faaliyeti ile ilgili olup Kırımtatar dilinde yeni canlı bir hayat başlamıştı. Onun tarafından etkilenmiş dil süreçleri hemen 50 sene devamında yani XX asırnın 30-cu senelerin sonuna kadar sürüyördü. Bu süreçler esas olarak "Tercüman" ve diğer gazeteler hem de İsmail bey efendinin kalemine ait romanlar sahifelerinde ifade edilirdi. Genelikle Gaspıralı'nın faaliyeti Türkçe gelişmesi, Türk yaşadığı yurtlar ilerlemesi ve edebi sahada Türkçenin fikir ve sesini başka dünya parçaları duyurabilmesi amacına bağlı olurdu. Onun emel, niyet ve fikirlerini bir kaç esas maddede anlatmak mümkündür: 
1- Avrupanın yeni ve Türklere faydalı olabilecek fikirlerini ve düzeni öğrenip Türk mühidinde yaşatmak; 
2- Osmanlı Türkçesinin Kırım türüne dayanarak, bütün Türk dünyasının anlayabileceği ortak bir edebî dil yaratmak;
3- Tahsil sistemini usul-i Cedid yani, yeni usule göre ıslah etmek. 
Osmanlı Türkçesinin Kırım türü diyerek bir karışmş dil yani, İ. Gaspıralı edebi dilinde romanları yazdığında buna Kıpçak, yani Küzey Türk şivelerine ait olan ayrı sözçükleri içeri sunardı diye nazarda tutuyoruz. Meselân İsmail bey Kerimov tefsirleri ile Gaspralı yazmış "Molla Abbas" adlı neşir ettiği romandaki bazı yerlerde "çok" yerine "kop", "genç" yerine "caş" yani "yaş" [1, s. 151-153] gibi kelimeleri büyük mikdarda rasgelebiliriz. İsmail Gaspıralı eserlerinde Kıpçak ile Oğuz şiveleri böyle sıklı ve beklenmez ve aynı zamanda tabi bir halde karıştırılmış ki, hatta tam Kuzey eylemlerin şekilleri Oğuzcanın ekleriyle kullanmışdıkları da vardır. Meselân "gitmek" veya "varmak" yerine  kullanılmış "barmak"[1, s. 152] yine de ananevi "barğan" yerine Oğuzcasine "barmış" olarak yazılırdı.
 Böylece, İsmail bey Gaspıralı Kırımtatar dili için ilk refomatör oldu. Dil dolasıyla olan ustadnın esas fikirleri ile genelikle o kendisi "Tercuman" gazetesinin sahifelerinde yazdığı satırlardan tanıyabiliriz:
"Diyorlar ki Türk lisânında nâzik ahvâl ve hissiyât-ı ruhaniye ifâdesine lâzım kelimeler bulunmuyor; binâenaleyh terkîb-i 'Arabî ve Farisî olmadıkça lisân da lisân olmuyor. Belki böyledir, ama hâlâ bu zamana kadar Türk diline mahsûs bir lügatimiz olmadığı hâlde bu kadar kestirici bir hüküm etmeye hakkımız yoktur zann ederim; Türkçe'yi mükemmel bilen kimdir?
Türkçesi bulunmadı da onun için mi "demir yola" "şimendöfer" denilmek 'âdet edildi? Türk dili aranılır ise; tahsîli lâzım görülür ise şimdi zann olunduğundan ziyâde zengin olduğu anlaşılır ümidindeyim.
Türk dili Türkçe olmalıdır; 'Osmanlılar ise âl-i 'Osman devletine mensup akvama hâkim olan 'Osmanlı Türkleridir [3]".
Bügünki vaziyetine göre XX-ci yüzyılın başında Kırımtatar dili modernleştirme ve inkişaf ettirme sorunların çözülmesi nisbeten daha kolay olarak görüniyor diye söylemeğe mümkündür. Ama Kırımda biz bahs ettiğimiz problemler değiştirilmiş siyasi durumu dolasıyla sona kadar çözülmedi. Ne de olsa bunlar tarif edildi ve gelenikle dil inkişaf yönleri böyle noktalara iniyorlarmış:
1.        Şifahi şiveler arasındaki farkına bakmadan Anadolu ve Kırım Türkçesinin edebi anaanesi birdir – bu Osmanlıcadır. Demek ki, Türkiyede gibi Kırımda edebi dil alanında tam aynı problemler vardı ve onu çözmek için de yine aynı usullar kullanmak gerekiyordu. Tefvik Fikret bu süreçler hakkında benzeri fikirleri açık manada ifade etmiş: "Yerinde kullanılmak koşuluyla her kelimenin ayrı bir kuvveti, ayrı bir tabiatı, ruhu vardır, Halka bildirmek ve anlatmak için yazdığımız makalelerde en basit, en açık kelimele­ri tercih edelim" [4].  Yani şu maddeden hulâsayı çıkarıp Kırımda XIX-XX-nci asırların kavşağında Türkiyedeki hareketler etkisiyle ve Gaspralı ilham vermiş Kırım Türkçesinin sadeleştirilme ve modernleştirilme proseleri başlandı.
2.        Diğer de önemli madde ise Kırımtatarca bir cihetten Arap ve Fars alıntılarından mümkün derece serbest olmalıysa öbür cihetten de zengin ve her bir Türk anlayacağı ortak dil yaratmalı ve dil hazinesi doldurmalıydı. Bu hedefe varmak için başka Türk ülkelerine göre Kırımdaki dil vaziyeti en makbul olarak görünüyördü. Tamam Kırımda eskiden beri çeşit boy Türkleri yan-yana yaşamışlar. Bu da Selcuk Türkleri, Kıpçak ve Çingizhan evlâdlarının tebaası olan Tatar soyları. Onlara Hazar, Hun, Iskit, Peçenekleri de kavuştırmağa mümkün. Ama bu uyumlu vaziyetine cemiyet ihtiyac sezmesine ve hız almış milli Uyanma duyğularına  bakmadan yeni, canlı güzel bir Kırım Türkçesi yaratılması sona kadar eriştirilmezdi.
Böyle hızlı sürette başlanmış Uyanma çağı ve onunla bağlı olan dilin canlandırılması geçmiş yüzyılın 20-nci seneleri sonundan itibaren kısa bir süre içinde söndürüldi. Kırımnın Türkiye ile tabi alâkaları Rusiye Sovet Hükümeti tarafından kestirildi. Şimdi Türkiye Türkçesi ve Kırımtatarca ayrı dilleri olarak yaşayacak oldu. Türkiyenin asırlaca süren manevi, kültürel ve anlık etkisi de bitti. Aynı zamanda şu andan beri Kırımtatar dili ana yurdunda Rusçanın yanında tamamen ikinci nevi, taşralı bir dilin rölü oynamağa başladı. Bunu örnek olarak şu devirnin hukuksal evrak ve belgelerini tahlil edersek açıktan açık görebiliriz.
Bu dönem'e ve daha erken çağlar'a ait bazı evraklar bügün Kırım Devlet Arşivinde saklanmaktadır. Bunların arasında büyük ilgi çektiren 17-19 senelerinde çıkarılmış ya da tercüme edilmiş Kırımtatar Milli Müdürlüğü zamanında yazıldığı çeşit türlü Hükümet kararnameleri, mahkeme hükümleri, sorğuç listeleri, Dış İşleri Bakanlığının mektüpleri ve başka belgeler vardır.
Ne halde ve nasıl yollarla Kırımtatar sanayı terimleri geliştirilmiş iken o yıllarda? Numan Çelebi Cihan yönetmenligi altındaki Kırımtatar Hükümeti ve onun resmi müesisseleri aktif şekilde İ. Gaspırali başlamış dil siyasetini devam ederdiler. Çok hallerde bu süreçler yine Tüerkiye'deki durumuna benzeri olup, Kırımtatarcayı Arap ve Fars anahronizmden boşatılırken yeni Türk aslı sözcükler ve neologism yaratmasına yol açmıştı. Meseân Arşivde Kırım Muvakkat Hükümeti tarafından 1918 senesinde bazı heyvanları avlannması yasak ormanlar kurulması hakkında çıkarılmış kararın tercümesi vardır.  Bunun tam ismi: "Kırım Hükümeti Ziraat ve Hükümet Mülkleri Nazariyetinin Kırımda bulunan hayvanları himaye ve muhafaza haqqında 14 ağustos 1918 –de çıqardığı qarar".
Bu belgede hem eski terimler ve adeti sözcüklerin kullanılması hem de yeni kelimelerin meydana çıkarılıması görünüyör. Bugün eski sanılan, Kırımtatarlar bilmeyen veya unutmuş ama yeni hukuk terimler yaratması için faydalı olabilecek ve şu cihetten pek lûzumlu sözcükler rasgelmeğe mümkündür. Meselân: miri ormanları (devlet'e ait, devlet ormanları yani), medar (sebep, gerekçe), qaza polisleri (yani bölgede bulunan polis) itham olunları (yani mahkum), nafi (kuvma, sürgün yani), qadırnaşınasler (değeri, kıymeti bilmeyen kaçak avcılar yani), tefriz (farz etme, vazife verme), mülxaq olan, vs.
Bu eskiden gelen ve aslı Arapça veya Farsça olan kelimeler haric baktığımız kararnamede yeni terimler yaratıp kullanılmasını de gözetebiliriz. Esasen böyle sözler Rus dilinden tercümeleri olarak takdim edilirdi. Misal için Rusçanın "lesniçiy" yerine "orman memuru", "ıştraf" sözü yanında ise "Ceza-ı nakdi" tefsir sıfatında kabul olunur.
Genelikle bu belge Kırımtatarcanın tabi ananelerinde yazılmıştır. Burada  yeni hayatnın cihet, şart ve gerçeklererini akis etmek için başarılı bir teşebbüs yapıldı. Aynı şekilde, çok benzeri mantık ve dil ile edebiyat ve kançelârya kâğıtları yazılması hemen Kırım'a Kızıl Ordu tamamen girdiğinden sonra devam edilirdi.
Sovet devrinin ilk senelerinde ğayet yüksek profesionel Çevirmenlik heyeti kurulmuştur. Bu heyet tarafından tercüme edilmiş bazı evraklar da günümüzlere kadar yetişti. Bu kâğıtlar arasında Umum Rusiye Toprak Kanunu [6], 1-ci Ana Yasa, Nufus Halı Kayd daireleri içün talimat ve başka bir kaç onlar Kanun, Kararname ve risaleler bulabiliriz. Bunların bazısında meselân Toprak Kanunu veya Kırım Özerk Cumhuriyetinin ilk Ana Yasasında biraz ağır, mahsus bilgilerini talep edici bir dil kullanılmış. Diğerleri ise, meselân "Halq mahkemesi ve prokurorluk (savcılık)"[7] gibi daha kolay, halk anlayacak şeklinde yazılmıştır. 1928 senesinde Genel Kırım lisani kohferansın kararları sayesinde kabul edilmiş Latince alfabesi de çok pozitif bir olay olarak bakılabilir.
Aynı zamanda tahminen şu devirden beri Kırımtatar diline gösteren daha çoğalan şekilde Rusça'nın etkisi büyümeğe başladı. Zaten bu etki saldırğan bir baskı olarak anlamağa mümkün. Uluslarası dostluk olsun, enternasiyönel yaşasın diyerek Komunist hükümeti Kırımda başka milli bölgelerinde gibi, Ruslaştırma prosesini hayat'a geçirirdi. Bu politikanın neticesinde kısa müddet içinde dil hazinesinin düzeninde akis ettirildi. Her şeyden evvel bu kançelârya dilinde ve diğer sanayı terimler sistemlerinde görebiliriz. Meselân 1-ci Anayasadan farklı olarak 1938 senesinde çıkarılmış 3-ci Kırım Anayasasının [8] dilinde hiç gerekmez Rusçadan alıntılar büyük mikdarda vardır. Böylece, "mahkeme" yerine "sud" denildi, "mebus", veya "halk vekili" – deputat, muhtariyet – avtonomiya, kurultay – sjezd, erk veya iktidar yerine "vlast" diye yazılırdı. Bu örneklerin sayısı büyüktür. 
Bundan başka bu alıntılar evvelde Kırımtatarca'nın fonetik ve diğer iç kanunlarına uyumlu şekillerde kullanılımış olup, yıllar geçince, hususan Kirilik alfabesi aldırırdıktan sonra Rusçanın kelime şekilleri hiç değiştirilmeden kalıplarda yazılmağa ve telâffuz edilmeğe başlandı. Böyle durum günlerimize kadar sürüyör. Yani, 30-ci senelerinde Kırımtatarcayı mahv edecek mekanizma hep çalışıyor.
Böylece, Kırımtatarca'nın modern terimler sorunları çözmek için, millet ister istemez dil durumu anlamında XX-ci asırnın en başına dönmeğe gerekiyör. Daha bir kere edebi normasını hakkında sualini de yeniden bakılmalı. Belki de manası var ki, yine Türkiye Türkçesini bir nokta, bir ideal sıfatında kabul etip, bütün tarihi vesika, edebi metinler ve başka bizim geçmişten gelen tüm kâğıtlar örnek olarak alıp yeni hakikaten şimdiki dil yaratmasına hareket etmeğe başlamağa gerekiyormuş.

Kullanılmış edebi kaynakları
1.   Gasprinskiy İsmail. Molla Abbas. / Гаспринский И. Мола Аббас. 2-томлукъ / Исмаил Гаспринский: Компоновка, транслитерация текста, комментарии, глоссарии, вступительная статья Керимов И. А. – Симферополь : Крымучпедгиз, 2001. – I  том. – 400 c.
2.        Rüstemov O. D. Grafoloji sorunları ve Kırımtatar fonetik ile orthoepysi tezatları / Рустемов О. Д. Вопросы графологии и внутрилингвистический конфликт крымскотатарской фонетики и орфоэпии / Олег Диляверович Рустемов // Ученые записки Крымского инженерно-педагогического университета. Выпуск 23. Филологические науки. – Симферополь, 2010. – С. 21-25.
3.  "Tercüman" gazetesi 14 R. Ahir 1314 (11 Ağustos 1896) sayı: 31-1. Internet sitesi: http://www.ismailgaspirali.org/ismailgaspirali/eserleri/Lisan_Mes.htm
4.        Türk edebiyatı tarihi. İnternet sitesi : http://www.turkey-info.ru/culture/literature/lit_history.html
5.        Qırım Hükümeti Ziraat ve Hükümet Mülkleri Nazariyetiniň Qırımda bulınan xayvanları ximaye ve muhafaza xaqqında 14 ağustos 1918 –de çıqardığı qarar: Nomer: 394. // Kırım Devlet Arşivi. Evrak № 111. Fondu P-998, liste 1, 211. / Постановление Министра Земледелия и краевых имуществ "Об охране животных в лесах Крыма". 14.03.1918 г. № 394. Архивное дело № 111. Фонд Р-998, опись 1, 211.
6.        Qırım Sosiyalist Şuralar Cumhuriyetinde tatbıqı içün ümüm Rusya Merkeziy İcra qomitesiniň 29 mart, 1923 senesi qararıyla tasdıq olunan tashihleri havi Rusya, Sotsialist, Federatif Şuralar Cumhuriytiniň Topraq Qanunı.Aqmescit. Крымлит. №1038.    
7.        Bekirov Z.. Halq mahkemesi ve proqurorluq / Z. Bekirov. Qırım Devlet neşriyatı. Qırım köylünin kütüphanesi. – Aqmescid, 1925 s. – 30 s. – Печатано в 1-й Гос. Типо-лит. «КПТ» №3171. Крымлит. № 3251. (2000 экз.)

Qrьm Avtonomijalь Sovet Sotsialistij Respublikasьnьń Konstitutsijasь. – Simferopol : Qrьm ASSR Devlet Neşrijatь, 1938. – 41 с.

Rustemov O.D.
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder