20 Aralık 2015 Pazar

Qırımtatar tilinde til metaforaları (tarihı ve zemaneviy halı)

Despite the thousands years of history of the study (Aristotle, Heraclitus, Plato, ...), linguistic metaphor is still of great interest to linguists, because it is very productive element in the development and enrichment of language. Only in recent decades linguistic properties of metaphor have been analyzed systematically (Vinogradov, 1953, Belsky, 1954; Lyasota 1957, Cherkasova, 1959 Cherkasova, 1968 Krylov, 1967 Basilaia, 1971, 1988, Arutyunov, 1978, 1990; Bessarabova, 1979,
1987, Telia, 1981, 1990; Sklyarevskaya, 1994, Apresyan, 1992, Kamensky, 1997; Bulygin, Shmelev. 1997). Study of metaphor is relevant in the present time because it is a phenomenon that is ontologically linked to the person and the language; and it reflects the interdependence of thinking and the features of language implementation. The necessity to create a model of categorical description of metaphor as a universal, revealing the universal nature of units of metaphor serving an inexhaustible source of new vocabulary of the language makes it possible to reflect the metaphorical image of the world in the modern Crimean Tatar language, explore representation of the metaphorical fields in its semantic space.
Keywords: language metaphor, the Crimean Tatar language, metaphor models, the current state

Tilde sözler bir ya da çoqmanalı olur. Çoqmanalı sözlerniñ doğru ve köçme manaları ayırıla. Mecaz (metafora) köҫme manalarnıñ bir çeşiti olıp, tilni zengin ve ifadeli olmasına hızmet ete.
Söz manalarınıñ çeşitlerini ögrenmek ğayet faydalı ve tilniñ luğat terkibi ne derecede inkişaf etkenini talil etmege imkân yarata. Şunıñ içün de işimizde mecaz ve onıñ tildeki funktsiyalarını ögrenmek maqsadını qoymağa niyet ettik. Bu mesele tilcilerniñ diqqatını daima celp etip kelgenine baqmadan, qırımtatar tilcileri tarafından tavsilâtlı ögrenilmedi. Bir sıra alimlerniñ işlerinde  söz manalarınıñ çeşitleri, köçme manalarnıñ çeşitleri  aqqında umumiy malümat berilgen. Amma mecaznıñ tilde becergen vazifeleri yeterli derecede tasvir etilmegen.
Adeti üzre ilmiy edebiyatta mecaznıñ aşağıdaki funktsiyaları ayırıla [6].
1.    Nominativ funktsiyası (metafora adlarda).
2.    Ritual funktsiyası (metafora ve merasim).
3.    Informativ funktsiyası (metaforik malümatnıñ hususiyetleri).
4.    Metaforanıñ uslüplerni meydanğa ketirüvde  rolü (bediy eserlerde işletilgen metafora).
5.    Mnemonik funktsiyası  (metaforanıñ  aqılda tutuvğa tesiri).
6.    Metaforanıñ metinlerni meydanğa ketirüvde  rolü (metafora ve tekst).
7.    Janrlarnıñ meydanğa ketirilmesi funktsiyası (metafora ve janr).
8.    Metaforanıñ evristik funktsiyası (ilmiy keşflerde işletilgen metafora).
9.    Iza etici funktsiyası (metafora ve añlayış).
10.  Emotsional –qıymet kesüv fonktsiyası (metafora ve qıymet kesüv).
11.  Etik funktsiyası (metafora ve terbiye).
12.  Konspirativ funktsiyası (metafora ve sır).
13.  Autosuggestiv funktsiyası (metafora ve oz ozüni qandıruv).
14.  Oyun funktsiyası (metafora ve şaqa).
Mevzunıñ kenişligini kӧzde tutıp, bu işimizde metaforanıñ  tek nominativ, ritual ve uslüplerni  meydanğa ketirüv funktsiyalarını açıqlamağa niyet ettik.
Metaforanıñ nominativ funktsiyası. Metaforanıñ bu vazifesini ögrenmek içün ösümliklerniñ adları keniş malümat bere. Türkiy tillerde fitonimlerniñ hususiyetlerini ögrengen alimler de  bu fikirni bildire [3].
Şunı qayd etmek kerek ki, ayvan ve quşlarnıñ adları, ayvan ve insanlarnıñ beden qısımlarınıñ adları ösümliklerni adlandıruvda keniş işletile. Meselâ: borsuq ağaçı, eşek baqla, qozu lâlesi, mışıq nanesi, arslanağız, çoçqa tamır, ayuv gülü, at qulaq, itdudaq, qoyan çiçek, sıçan bercimegi, köpek yüzümi, tilki cilegi, tekesaqal, tilki quyruq, ulaq otu, mışıq sütü, qoyun közü, torğay köz, turna bercimegi, torğay yüzümi, qarğa soğanı, ciger otu, qansiyer, tırnaq ot, süyel otu, qaş-qaş, qızılbaş, damar yapraq, tiş otu, qarabaş, qoyunközü, qırqboğum, qatır tırnağı, tüye toban.
Ondan da ğayrı aşerat ve yılışqanlarnıñ adları da metaforik nominatsiyada keniş qullanıla: pire otu, kiyik qurt otu, yılan til, baqa yapraq, baqa otu, baqa qonağı, qurt otu, baqa qoray.
Metaforik adlar ayatımıznı zenginleştire ve ozüne ait estetik turmuşnı yarata. Sözniñ farqlı manaları çeşit türlü faaliyetlerde qullanıla. Meselâ: qulaqadamnıñ qulağı (doğru mana), televizornıñ qulagı, kemaneniñ qulağı (metaforik manalar); kӧz – adamnıñ kӧzü (doğru mana), evniñ kӧzü, ineniñ kӧzü (metaforik manalar); baş – adamnıñ başı (doğru mana), özenniñ başı, ay başı, sarımsaq başı, qapısta başı, elli baş qoy, dağ başında, rale başında (metaforik manalar); etek – kölmekniñ etegi (doğru mana), dağ etegi (metaforik mana); gül – çiçek (doğru mana)  yanağında gülü bar (metaforik mana); ağız – adamnıñ ağzı (doğru mana), çuvalnıñ ağzı, şişeniñ ağzı, özen ağzı, yanardağ ağzı, qoba ağzı, pıçaq ağzı, toplarnıñ ağzı (metaforik manalar).
Metaforanıñ nominativ funktsiyası coğrafik adlarda da açıq aydın kӧrüne. Coğrafik terminlerni talil etsek, çoqusı adlar metafora esasında peyda olğanını kӧrmek mumkün. Bu nominatsiyalarda da ayvan ve quşlarnıñ adları, ayvan ve insanlarnıñ beden qısımlarınıñ adları  keniş qullanıla.  Meselâ,  Burun qaya, Quş qaya, Qartal qaya,  Ayuv dağ, Şeytan merdveni, Baqa taş, Sıçan töpe ve digerleri. Fikrimizce, mecaz esasında meydanğa ketirilgen  coğrafik adlar añlaşılmağan ve qıyın coğrafik obyektlerni tasvirlemesi  ayatımıznı zenginleştire, toponimik nominatsiyalarnı  daa meraqlı ete.
Şunı da qayd etmek kerek ki, metaforik nominatsiya bir de bir halqnıñ adetleri ve ad berüv medeniyeti ile sıq bağda buluna. Meselâ, doğğan  balağa ad  qoyğanda ana-baba onıñ içki hususiyetleri yahud tışqı körünişi dülber olsun dep, çevredünyada olğan  güzellikler ile  bağlamağa tırışa. Meselâ, Gülzade – «gül asıllı», Seyrane – «bayram», Veis – «dinni alıp kelgen», Zera – «parıldağan çeçek», Ülviye  - «büyük, yüce», Gülzara – «gül bahçası», «taş» – Bektaş; «can» – Bekcan; «demir» – Bektemir, «gül» – Aygül. Diger türkiy halqlarnıñ adlarında da böyle metaforik isimler çoq rastkele: Ayjan – «şaqalı ay», Gülçehra –  Gülbahor –  «baar çiçegi», – «çiçekni külgüsi», Altınay – «altın ay». Böyle kibi adlar başqa tillerde de rast kele, misal içün litva tilinde Audra – «boran».

Metaforanıñ nominativ hususiyetleri, tek konkret tilde degil de,  tillerara seviyesinde de qullanıla. Obraz, başqa tilden alınğan sözni  tercime etkende peyda olmaq mumkün ve, aksine, ana tilden başqa tillerge tercime etilgen sözlerden de peyda ola. Meselâ, yanardağ (vulkan), uçansuv (vodopad).
Insanlar duyğu ve fikirlerni doğru ifade etmek içün çoqça söz bilmek kerekliginen beraber sözge qıymetli bir degerlikke kibi davranmaq, ve onıñ içinde olğan gizli, teren manalarnı körmek kerekler. Tedqiqatçı YE.M. Bebçuk insanlar tarafından sıq qullanılğan  birlemlerni talil etip, 198 eñ çoq qullanılğan isimni ögrendi, olarnıñ añında bu ya da diger isim nasıl bir obraz doğurğanını talil etip, onıñ neticesinde obrazlılıqnıñ  mini -luğatını tertip etti [V.K.Harçenkonıñ işine esaslanıp (21)].. Misal içün: küneş – parlaq, sarı ya da altın sarı alevli, nurlarını saçqan ve yarıq bergen kurre;  orman – yapraqlı tereklerden ibaret, yelden şıtırdağan, pek çoq yemişleri olğan, quşlar çiviltisi eşitilgen yer. Tınçlıq – insanlar susıp turğanda, insan bir özü boş odada olğanda, saatnıñ yürgeni eşitilgendeki al.
Belli ki, balalar olarğa belli olmağan şey ve adiselernen rastkelgende, metaforik  nomintsiyanı tez menimsey. Meselâ: menim hatıram uzun; men er şeyni çoq vaqıt hatırlayım; ana, baq, ay yandı!
Asırlar devamında sözniñ içinde saqlanıp qalğan obrazlılıq, sözge ekinci ayat bağışlay ve bu söz metafora olıp qala.
Metaforanıñ ritual funktsiyası. Adet üzre, metafora hayırlavlarda, selâmlaşuvlarda, toy-dügün merasimlerinde  em de taziye bildirgende, duyğudaşlıq ifade olunğanda keniş qullanıla. Metaforanıñ bu funktsiyasını ritual funktsiya dep adlandırmaq mumkün. Metaforanıñ bu funktsiyası insanlarnıñ kündelik turmuşında büyük rol oynay. Qırımtatarlarınıñ  çeşit merasimlerde qullanğan ve mecaziy mana taşığan söz ve ibarelerniñ sayısı az degil. Mecaziy mana taşığan birlemler yardımı ile insanlar özüniñ musbet duyğuları ve tileklirini ifade eteler.
Teessüf ki, bizim tilimiz çoq ritual sözlerni – obrazlarnı coya yata.  Şunıñ içün de metaforanıñ ritual funktsiyasına ait pek az misal  köstere bilemiz. Meselâ,  cenaze merasimi olğanda: emir Allah, başıñız sağ olsun,  cevabı: dostlar sağ olsun;  mezar taşlarında böyle sözler oyalar: yatqan yeri nur olsun, yatqan yeri cennet olsun, Allah rahmet eylesin. Yañı evlengenlerge: bir yastıqta qart olsunlar, bir yastıqta ömür keçirmege nasip etsin, bir nikâhnen qart oluñız! Evlâtnen hayırlağanda: yañı dünya hayırlı olsun, adınen qart olsun!
Uslüplerni meydanğa ketirüv funktsiyası. Metaforanıñ uslüplerni meydanğa ketirüv funktsiyası degende, onıñ uslüplerni, ve eñ evelâ, elbette, bediy edebiyat uslübini meydanğa ketirüvini közde tutamız. Ilmiy edebiyatta bediy eser tiliniñ hususiyetleri arasında mıtlaqa obrazlılıq qayd etile [4, s. 22].  Meselâ, qırımtatar şair ve yazıcılarınıñ eserleri köçme, mecaziy manalarda qullanılğan söz ve ibarelernen zengindir:
Yigirmide, deli qan
YAqıp-yıqqan yaşlarnı,
Elâ közler, yay qaşlar
Aylandırğan başlarnı (E. Şemyi-zade, «Aslıhan»)
Men onı dünya yüzündeki eñ temiz qalpli ve aziz adamlardan biri sayam. (YU. B.); Kaştanovğa olğan temiz-pak sevgisini yüreginiñ eñ teren köşesinde saqlay. (Ç. A.); Yaznıñ eñ sıcaq vaqtında bile olarnıñ omuzlarında beyaz qar çarşafını körmek mumkün ola. (S. E.); Qıznıñ yeşilce kelgen açıq, temiz közleri inci kibi yıltıradı, küneşten yanıp, baqır renkke kirgen qadimiy yunan çeresi tögereklendi. (Ş.A.); Eñ yaqın qadın köydeşine ciddiy ve suvuq baqış attı. (I. P.); Tarihniñ eñ qanlı saifeleri onı otuzıncı yıllarnıñ acınıqlı künlerine qaytardı. (I. P.).
Yuqarıda kösterilgen cümleler bediy eserlerden alınğanını olarnıñ terkibinde qullanılğan metaforalar yardım ete. Bediy metinde sözniñ ilk obrazlılığınıñ rekonstruktsiyası peyda ola. Meselâ: Esmanıñ közleri aylana, yüregi qaltıray, çırayı ap-aq kesile. (A. O.); Ayşe onıñ içün ömür zevqı, bu evniñ birden bir çırağı edi. (YU. B.); Qorqunçlı fikirlerni başından quvıp, artıq tüşünmeycek oldı, lâkin iç bir şey kâr etmedi. (YU. B.); Tumanlı ufuqnı ağartıp, bulutlarnı yırtıp, saba keldi. (C. S.)
Bazı alimlerniñ fikrine köre, sözniñ obrazlılıq rekonstruktsiyası ananeviy bediy uslüpte qullanılğan tasviriy vasta, şairniñ, yazıcınıñ ustalığı kibi tanıla. Aslında ise bu yerde vasta aqqında degil de, netice aqqında, yani obraznıñ peyda olması sözniñ doğru manasınen yapılğan işler (söz manasınıñ kenişletmesi, ) aqqında laf yursetmek kerektir [6, s. 21].
Sözniñ esas manasınıñ obrazlılığını tiklemek içün köçme manada qullanılğan sözler yardım ete. Ve aksine, bazı silingen köçme manalarnıñ obrazlılığını tiklemek içün, olarnıñ doğru manaları yardım ete. Aşağıdaki dörtlükte nur sözüniñ obrazlılığı  köz sözüniñ doğru manası yardımınen ifade oluna.
Suvsuzlıqtan Emirniñ
Köz nurları tökule,
Ölgen – talğan atınıñ
Ayaqları büküle.  (E. Şem'i-zade)
Böylece, mecazlar tilde çeşit vazifelerde qullanıla. Qırımtatar tilinde ögrenilgen mecaz funktsiyaları arasında eñ çoq misaller nominativ ve uslüplerni meydanğa ketirüv funktsiyasına aittir. Amma bu şartlı bir hulâsadır, çünki mecaznıñ er bir funktsiyası digerlerinen sıqı bağda buluna. Bu meseleni diger işlerimizde tedqiq etermiz, degen umüttemiz.
Qullanılğan edebiyat
1.    Memetov A. M. Leksikologiya krımskotatarskogo yazıka : Uçebn. posobiye / A. M. Memetov. – Simferopol : Krımuçpedgiz, 2000. – 288 s.
2.    Musayev K. M. Leksikologiya türkskih yazıkov / Musayev K. M. – M. : Nauka, 1984. – 328 s.
3.    Saberova G. G. O printsipah nomnatsii fitonimov v tatarskom yazıke / G. G. Saberova // Yazıki, duhovnaya kul'tura i istoriya türkov : traditsii i sovremennost. – S. 214-216.
4.    Memetova E. Ş. Qırımtatar tiliniñ uslübiyeti ve nutuq medeniyetiniñ esasları / E. Ş. Memetova. – Simferopol : Qırımdevoquvpedneşir, 2002. – 82 s.
5.    Krımskotatarska mova : Fonetika. Leksikologiya. Frazeologiya. Leksikografiya. – Simferopol : «Krimnaçpedderjavvidav», 2008. – 208 s.
6.    Harçenko V. K. Funktsii metaforı : Uçebnoye posobiye. Izd. 2-ye. / V. K. Harçenko. – M. : Izdatelstvo LKI, 2007. – 96 s.
7.    Emirova A. M. Slovar-spravoçnik lingvistiçeskih terminov / Emirova A. M. – Simferopol : Krımuçpedgiz, 1995. – 96 s.
8.    Harçenko V. K. Perenosnıye znaçeniya slova. Izd. 2-ye. / Harçenko V. K. – M. : Knijnıy dom «LIBROKOM», 2009. – 200 s.

Ablayev R.Y.


Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder