22 Aralık 2015 Salı

Şevqiy Bektöreniñ «Tatarça sarf, nahv» grammatika kitabı: nazariy meseleler ve üslübi

The article analyses “Tatarcha sarf, nahv” (“Crimean Tatar Morphology and Syntax”) by Sh. Bektore which was published in Crimea in 1923 in Arabic graphics. The special attention is paid to some peculiarities of structure, plot and language of the book. The grammar consists of Introduction, Crimean Tatar morphology, Syntax, Lessons samples, Conclusion. In the introductory part the author gives defenitions of such terms like language, phonetics, orthography, grammar, sentence, syntax. In the Crimean Tatar morphology part Sh. Bektore defines sounds and letters, classifies vowels and consonants. Then he proceeds explicating the topic of “Word”. Among all parts of speech the author stops on Nouns, Adjectives, Pronouns, Numerals, Postpositions and Auxiliary words. Much attention is paid to Verbs. In Syntax Sh. Bektore studies simple sentence and its types, parts of the sentence, complex sentences and punctuation. At the end of the handbook there are 25 samples of lessons that demonstrate the methodic awareness of the author. It is worth noticing that the language of the book is clear and free of Arabic and Persian borrowings. “Tatarcha sarf, nahv” by Sh. Bektore is not just a handbook on native language study but a scientific work on grammar, phonetics, orthography and syntax.
Şevqiy Bektöre ateşin şiirler yaratmaqnen bir sırıda, türkiy halqlarnıñ medeniyeti ösüvine degerli issesini qoşa ve öz milletiniñ tasil aluvı yolunda bayağı işler yapа. Türlü sebeplerden ötrü, çoq yıllar zarfında qırımtatarları içün medeniyet qapıları yapıq ola. Aynı zamanda yañı açılğan mektepler içün hoca yetişmegeni keskin duyula. Şunı közde tutaraq, Ş. Bektöre Istanbulğa yol ala, çünki anda oqumış qırımtatar gençleri istiqamet ete ediler. Bir aylıq faaliyetinden soñra Ş. Bektöre qırq beş hoca tapmağa ve Qırımğa alıp kelmege  nail ola.

Amma hoca azlığı mektepniñ tek yetişmemezligi degil edi. Mekteplerge yañı elifbeler ve grammatikalar kerek edi. Köylülerniñ elinde derslik bar olsa da, eskirgeni içün, yüksek seviyede ders keçirmege imkân bermey edi. Ş. Bektöre bu ağır aldan çıqış aramağa başlay. 1923 senesi qırımtatar tiliniñ arapça ve farsça sözlerinden temizlengen «Tatarça sarf, nahv» («Qırımtatarca grammatika, sintaksis») dersligini yaza.
«Tatarça sarf, nahv» grammatikanıñ ilk saifesinden Aqmescit civarında Totayköy Qırım hocaları terbiye tehnikumı mudir muavini ve tatar tili hocası olıp çalışqan, Şevqiy Bektöre kitapnıñ yazıcısı ve dağıtıcısı olğanını añlaymız. Kitap tatar oquv işleri, ilmiy eyet tarafından tasdıqlanğan. Derslik Totayköyde 1923 senesi neşir etilip, 110 saifeden ibaret. O zamanlarda çıqqan kitaplarnıñ çoqusı kibi küçük kölemli olsa bile, kitapnıñ cıltı qalın ve saifelerniñ kâğıtı keyfiyetli edi.
Grammatika Kiriş, Morfologiya, Sintaksis, Ders örnekleri, Netice ve Sintaksiste teşkerüv kibi altı qısımdan ibaret. Kirişte Şevqiy Bektöre til, fonetika, imlâ, sarf, cümle, nahv ıstılalarnıñ açıqlamalarını bere. Grammatikanıñ Morfologiya bölügi ses ve arif aqqında bilgi berüvnen başlana. Kitapta yazılğanına köre, tatarcada otuz dört dane ses şekli bar. Sesler sozuq (sağlam), tutuq (sağır) olmaq üzre ekige bölüneler. Sozuq sesler qalın ve ince sesler olaraq ekige bölüneler. Tutuq sesler tutulıp çıqqan yerlerine köre altığa bölüneler: dudaq sesleri, tiş sesleri, tañlay sesleri, tanav (keñez) sesleri, boğaz sesleri, til sesleri.
Körgenimiz kibi, sozuq sesler tek tilniñ gorizontal areketine köre tasnif yapılğan, tilniñ vertikal areketine köre ve dudaqlarnıñ iştirak etkenine ya da etmegenine köre sozuqlarnıñ gruppaları bölünmegen. Tutuq sesler de tek peyda oluv yerine köre çeşitlerge ayırılğan, peyda oluv usulına köre ve ses, şuvultınıñ iştirak etüvine köre tasnif yapılmağan.
«Ezgi ahenk» maqalesinde singarmonizm, daha doğrusı tañlay benzeşmesi añlatıla. «Söz» maqalesinde böyle söz çeşitleri ayırılğan: isim, sıfat, almaş (zamir), fiil, sayı adı, qoşamat (edat), meçev sözler (zarf ve nida). Bu maqalede tavsilatlı isim söz çeşiti tahlil etilecek. Grammatikada isimge böyle izaat berile: bir varlıqnıñ özüni yaki özüni ve cınsını bildirgen sözlerge "isim" deyler. Meselâ: Qırım, quş, yapraq, goñül, yürek. Kitapta berilgen malümatlarğa köre, isimler ekige bölüneler: öz isim (isim has), cınıs isim. Ayrı-ayrı şeklinde asıl ve yasama, sade ve qoşma isimler aqqında bilgi berile.
Isimnen bağlı olğan bilgilerniñ bir bölümi bunıñ ile yekünlene ve derslikte qaideler ne derecede añlaşılğanını bilmek içün, bilgilerni pekitmek içün sualler ve meşğuliyetlerge (öyrençik) yer ayırılğan.
Soñra teklik (paynözilik) ve çoqluq (köplik) mevzuları açıqlana. Grammatikada isimniñ yedi kelişi (buluş) ayırıla:
1. Adlavcı buluş kitap
2. Tamamlavcı buluş kitapnı
3. Öndevci buluş kitapqa
4. Urunlavcı buluş kitapta
5. Başlavcı buluş kitaptan
6. Baylavcı buluş kitapnıñ
7. Baylavcı buluş kitabı
Zemaneviy qırımtatar tilinde keliş kategoriyası altı kelişten ibarettir. Bularnıñ hepisini Ş. Bektöre de ayıra ve qoşumça olaraq III şahıs mulkiyet yalğaması ile yapılğan Baylavcı kelişni köstere.
Soñ ise "izafet" mevzusı añlatılır ve zemaneviy tilimizde olğan bütün çeşitleri baqılsa da, ayrı-ayrı gruppaları belgilenmez. Meselâ: demir qalem, azbar qapusı, Ahmedniñ qalpağı kibi.
Derslikniñ ekinci bölügi olğan «Nahv». Nahv: belli bir tüşünceni añlatuv içün sözlerniñ bir-birine nasıl birleşmesini teşkere. Nahvde başlıca şular baqıla: 1) cümle; 2) cümleniñ baş (asıl) ve ekinci derece (iyerçen) azaları (müçeleri); 3) toqtav işaretleri (duraqlar); 4) cümleniñ çeşitleri; 5) adiy (asıl) cümle – murekkep (qoşma) cümle; 6) keniş olmağan (qısqa) cümle, keniş (uzun) cümle. Kitapnıñ soñunda 25 ders örnegi berile.
Böylece, Şevqiy Bektöre hocalarğa yardım etmek içün, öz grammatikasında kerekli misaller, örnekler, teşkerüv-taliller, meşğuliyetler, atta ders örnekleri kirsetkeni dersniñ musbet hususiyetidir. Bundan başqa derslikte añlatılğan qaideler qısqa şekilde, qolay menimselgen tilnen de muelifniñ bu kitap üzerinde çoq çalışqanını ve ustalığını körsete.
Belli olğanı kibi, XIX asırnıñ soñunda qullanılğan til arap, fars tillerniñ tesiri altında olmaqta edi. O devirde yazılğan bir çoq eserlerniñ tili ağır ve keniş kütlege añlaşılmay edi. Bu tek qırımtatar tili içün degil, bir çoq türkiy halqlarnıñ tiline ait edi. Onıñ içün türk aleminde bir çoq alimler tilde sadeleşmeni teklif eteler. Arap ve fars sözlerniñ, ibarelerniñ yerine türkçeleri qullanılması tevsiye etilgen ve açıq, añlaşılğan bir til yaratılğan. Ş. Beketöreniñ grammatikasında qullanılğan til, bazı istisnalar esapqa alınmasa, zemaneviy tilimizge pek yaqın olğan, yengil oqulğan ve qolay añlaşılğ an bir tildir.
"Tatarça sarf, nahv" grammatikada Ş. Bektöreniñ til ile bağlı fikirleri ve tüşünceleri, pedagogik usulları, yaratıcılığı hazinesinden alınğan ğayeleri aks ettirilgendir. Şunıñ içün bu grammatika öz zamanında halqnı tasilge çeküv, cemaatqa bilgi berüv vazifelerni becergen kitap olsa, bugün de tetqiqatqa lâyıq olğan dersliktir.

Qullanılğan edebiyat

1. Bektöre Ş. Tatarça sarf, nahv / Şevqiy Bektöre. — Totayköy : Tatar oquv işleri, ilmiy heyeti tarafından tasdıq buldı, 1923. — 110 s.
2. Memetov A. M. Zemaneviy qırımtatar tili / Айдер Меметов. — Simferopol : Qırım devlet oquv pedagogika neşriyatı, 2006. — 320 s.
3.  Memetov A. M. Krımtatarskiy yazık : uçebnoye posobiye. / A. M. Memetov, Musayev K. M. — Simferopol : Krımskoye uçebno-pedagogiçeskoye gosudarstvennoye izdatelstvo, 2003. — 288 s.
4. Osmanlıca Türkce Ansiklopedik büyük lugat [Hazırlayan heyet : A.Yeğin, A.Badılı ve diğ.]. — İstanbul, 1990. — 1082 s.


Fozilova Zure
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder