22 Aralık 2015 Salı

"Terciman" gazetasında rastkelgen «Yani» bağlayıcısınıñ funktsional emiyeti

Пояснение – это синтаксическая конструкция, представляющая особый тип ряда, состоящего из двух параллельных членов: поясняемого и поясняющего, которые обозначают в данном контексте один и тот же референт.
На страницах газеты «Терджиман» прослеживается частотное употребление пояснительного союза яни (то есть), который поясняет (это значит) и уточняет (а именно) содержание предыдущего предложения или отдельного его члена. Наиболее распространенным является функционирование пояснительного союза яни (то есть) в значении пояснения (это значит), например: адвокат яни дава векили (Адвокат, т.е. представитель тяжбы).
Ключевые слова: пояснительный союз, крымскотатарский язык, газета «Терджиман».

Yani açıklayıcı bağlacı – sintaksik bir yapıdır. Bu yapıda iki paralel kısım vardır: açıklanan ve açıklayan.
«Terciman» gazetesinin sayfalarında yani açıklayıcı bağlacının sık sık kullanıldığı tespit edilmektedir. Bu bağlaç (demek) ve (sözün doğrusu) anlamlarında da kullanılmaktadır. Yani açıklayıcı bağlacının en sık (demek) manasında kullanıldığı görülmüştür. Misal: advokat yani dava vekili (avukat yani dava vekili).
Anahtar kelimeler: yani açıklayıcı bağlacı, kırım tatar dili, “Terciman” gazetesi.

Maqalemizniñ maqsadı, “Terciman” gazetasında rastkelgen yani bağlayıcısınıñ funktsional hususiyetlerinin araştırılmasıdır.
Bağlayıcılar mürekkep cümle terkibindeki sade cümlelerni ve cümle azaları arasındaki türlü munasebetlerni ifadelemek içün qullanğan sözlerdir. Bağlayıcılar grammatik ceetten deñişmegeni ve olarnıñ mustaqil leksik manası olmağanı içün, olar cümle bölüklerine em de ayrı cümlelerniñ tizilüvi ve manalarına köre olğan türlü munasebetlerni köstermek içün qullanılalar [2].
Maqalemizde ögrenilgen «yani» bağlayıcısı izalayıcı bağlayıcılarından olıp, mürekkep cümle terkibindeki cümlelerni ekseriyetnen izalav manasınen bağlamaq içün hızmet ete [2, s.304]. Meselâ: Mırza Abdülislâm efendi 1844 senesi dünyaya kelmiş yani elli yaşında (gospodin Mırza Abdülislâm rodilsâ v 1844 godu, to yest yemu 50 let), Altun ordu hanlarından Berge han zamanında yani 1275 milâdiyesinde (vremâ odnogo iz zolotoordınskih hanov Berge hana to yest 1275 g. Ot rojdestva hristova)
"Terciman" gazetasınıñ saifelerinde «yani» bağlayıcısınıñ pek sıq qullanılğanı körülgendir. Bilgenimiz kibi «yani» bağlayıcı evelki cümleni ya da bir azasını izalamaq (demek manasında) ve doğrulamaq (doğrusı manasında) içün qullanılmaqtadır [1]. Bizge rastkelgen misallerniñ çoqusında cümle yerine, bir söz ya da söz birikmesi izalana, «yani» bağlayıcısınıñ ya sinonimı, ya da rusça ekvivalenti işletile.
İzalağan söz ve izalanğan söz aqılğa kelgen er bir munasebette buluna bilmekteler [3].
a) teñ: aynı manağa kelgen sözler arasında bulunalar. Bu sözler ya sinonim ya da ekvivalent olalar:  Pasport yani şehadetname (Pasport, t. ye. svidetelstvo), Vizit yani teşrif kartları (Vizitnıye, t.ye. priglasitelnıye kartı), marka yani pul (marka), zayavleniye yani arıza (zayavleniye to yest zayavleniye),  Ahval-i vilâyete dair raport yani beyanname (sostavlâyet raport, t.ye. izveşçeniya o polojenii);
b) içine alma (vklüçeniya), boysunma (podçineniya), bir-birine boysunğan manalarğa aittir. Bu vaziyette bir sözniñ manası ekinci sözniñ manasından daa da keñiştir. Umumiy - şahsiy munasebetler aynı cınıs ve türden, giperonim ya da giponim olğan sözlerge aittir: Cenübi Sudanda yani Afrika (V yujnom Sudane, t.ye. v Afrike); qara cınıs yani zenci (çernaya rasa to yest negrı);
v) aynı vaziyet (sopolojennosti), üç ve üçten ziyade manası olğan sözlerge aytılır. Olardan ekisi (ya da daa çoqusı) üçüncisine baqqanda aynı cınıs sözleridir (sogiponim). Bu çeşit munasebet mürekkep izalayıcı sıra içün keçerlidir: "Çrevoveşçatel" derler yani qursaqdan seylernur ("Çrevoveşçatel", t.ye. govorâşçiy jivotom, t.ye. jivuşçiy instinktami);
g) çapraz (perekreşçivaniya), bir sözniñ manası ekinci sözniñ manasına kirmektedir. Bu munasebet tam sinonim olmağan sözlerge aittir: Fevral yani Şubat 24de Ramazana kirildi (V fevrale, t.ye. 24 fevralâ voşli v Ramadan (naçalo posta), i utoçneniye Aprel başında yani beyram haftasında (V naçale aprelâ, t.ye. na prazdniçnoy nedele), Mart üçte yani ramazanıñ sekizinde (3 Marta, t.ye. 8 çisla mesâtsa Ramadan);
d) soñ olaraq, yani bağlayıcı bir-birinen qıyaslanmağan manalarnı taşığan sözler arasında qullanmaqtadır: Poçta aksakalı yani memurı (aksakal poçtı "starojil poçtı" to yest slujaşçiy (starojil-slujaşçiy).
Yani bağlayıcısı çoq manada qullanılmaqtadır. Eñ sıq izalama ve doğrulama manalarında  rastkele. Adeti üzre, yani bağlayıcısı (doğrusı) mañasında qullanıla: Bizlere yani kafkaz musulmanlara (Nam, t.ye. musulmanam Kavkaza), Cenübi Sudanda yani Afrika (V yujnom Sudane, t.ye. v Afrike), Qırım elması (sinab) Krımskoye yabloko, t.ye. sinap (sort).
Aşağıdaki misallerde yani bağlayıcı doğrulama manasında degil de, izalama añlamında qullanılğandır. Yani bağlayıcı oquyıcılarnıñ bilmegen sözlerni aydınlatmaq içün qullanğandır.
"Terciman" gazetasınıñ saifelerinde rastkelgen yani bağlayıcısını izalayıcı manasına köre şu gruppalarğa bölmege mümkün
Yer adlarınıñ izası: Hazırda Pekin yani Baçin şehrinde Seyças Pekin, t.ye. v gorode Baçin, dünyanıñ üç qıtasında yani Aziya, Avrupa ve Afrika (v tröh çastâh mira to yest Azii, Yevropı i Afriki), Yanardağ yani "vulkan", yer mayı yani neft, Yer titremek yani zelzele (droj zemli to yest zemletreseniye);
Ecnebiy ve bilinmegen sözlerniñ izası: Skupçina yani serbiye millet meclisi (Skupçina, t.ye. natsionalnıy parlament Serbii), "ingiloman" yani ingiliz seven, "frankofil" yani fransız seven (31.12.1891, №48, Ahb. Har.);
Taqvim ay ve künleriniñ izası: İyün yani kiraz ayı (İyün, t.ye. mesâts çereşni), Fevral yani şubat 24d Ramazana kirildi. V fevrale, t.ye. 24 fevralâ voşli v Ramadan (naçalo posta), i utoçneniye Aprel başında yani biram haftasında V naçale aprelâ, t.ye. na prazdniçnoy nedele, Mart üçte yani ramazanıñ sekizinde 3 Marta, t.ye. 8 çisla mesâtsa Ramadan,
Matematika ölçülerniñ izası: Bir milyard – biñ milyen (Ödin milliard, t.ye. tısâça millionov), Bir metre yani bir arşun yarım yer içun (Ödin metr, t.ye. ödin arşin dlâ polovinı territorii), Otuz üç sajen yani yüz arşındır (Tridtsat tri sajen, t.ye. sto arşinov), Biñ milyen (bir milyard) Tısâça millionov ,t.ye. ödin milliard;
Meslek adlarınıñ izsı: Advokat yani dava vekili (Advokat, t.ye. predstavitel tâjbı), Valilere yani gübernatorlara (gübernatoram t.ye. gübernatoram), Aza (glasnıy) Predstavitel (izvestnıy), t.ye. glasnıy, Büyük vali (general gübernator) Vısokopostavlennıy predstavitel, t.ye. general gübernator. Şehir reisi yani golova (Gorodsköy predsedatel, t.ye. golova). Su nazirleri yani mirablar sylâmaq olub Ministrov po delam vodosnabjeniya, t.ye. vıbor golovı, Sosyalist yani iştirakuyun Priverjenets sotsialistiçeskih, t.ye. kommunistiçeskih idey);
Yañı icat ve eşyalarınıñ izası: Parahod (ateş ot gemisi) (parohod, t.ye. korabl s oçagom), Aq balıq yumurtaları (havyeri) (Yaytsa rıbı, t.ye. ikra), Margarin yani yasama yağ (Margarin, t.ye. iskusstvennoye maslo), yer mayı yani neft (maslo iz zemli to yest neft), priz yani mukâfat (priz to yest nagrada);
Şirket ve ükümet yerleri adlarınıñ izası: İdare-i mahaleye yani zemstva (Kvartalnıye (üliçnıye) upravı, t.ye. zemstva), Palata yani muhasebe divanı (Palata t.ye. ötçetnoye sobraniye), Şehir meclisinde  (dumada) Na gorodskom sobranii, t.ye. v dume, Sergi yani vıstavka (Vıstavka, t.ye. vıstavka), Parlamentonda yani millet meclisinde V parlamente, t.ye. v natsionalnom sobranii, gümrük yani tamojnâ haneleri (tamojnâ to yest pomeşçeniya tamojni), volostnoy shod yani cemaat (volostnoy shod to yest sobraniye);
Qırımtatar tilinde olmağan söz ve söz birikmeleriniñ doğrudan-doğru tercime etilmesi, ya da ekvivalentiniñ qullanılması: Candan biri (poduşnaya podat) (odna çast s duşi, poduşnaya podat). "Çrevoveşçatel" derler yani qursaqdan seylernur ("Çrevoveşçatel", t.ye. govorâşçiy jivotom, t.ye. jivuşçiy instinktami). Beyaz cınıs yani avrupa halqlarınıñ (Belaya rasa, t.ye. yevropeyskiye narodı), qara cınıs (zenciler) ve qızıl cınıs (Amerika vahşileri), sarı cınıs yani mağol halqları (çernaya rasa, t.ye. negrı, t.ye. krasnokojiye, t.ye. Amerikanskiye dikari, jeltaya rasa, t.ye. mongolskiye narodı).
Rusiye klasika eserlerniñ ve digerlerniñ adlarınıñ tercimesi: "Göre ot uma" yani "Aqıldan belâ". "Kapitanskaya doçka" yani "Kapitanıñ qızı" ("Göre ot uma", t. ye. "Göre ot uma", "Kapitanskaya doçka" t. ye.  "Kapitanskaya  doçka"), "Nedelâ" yani hafta gazetası ("Nedelâ" to yest gazeta nedelâ).
Askeriy terminlerniñ izası: Deñiz askeri yani quvve-i bahriye (Morsköy soldat, t.ye. morskiye silı), İşbu sene askeri prizıf yani asker alınma vaqtı geçen sene kibi oktâbr 15 de başlanacaqtır (V etom godu prizıv soldat, t.ye. vzâtiye v soldatı büdet kak i v proşlom godu, naçnetsâ 15 oktâbrâ).
«Yani» bağlayıcısı sintaktik bir unsur olsa da, "Terciman" gazetasında rastkelingen misallerde «yani» bağlayıcı daa çoq izalama ve doğrulama manalarında qullanılğandır. Bunıñ sebebi esasen gazetanıñ maqsadından kelmektedir. Yani gazeta insanlarğa bilgi bermek, aydınlatmaq, ögretmek içün çıqarılmaqtadır. Gazetada qullanılğan sözler ve terminler de aynı şu maqsadnı taşıylar.
Misallerden körüngeni kibi «yani» bağlayıcısı eñ sıq sinonimler ve ekvivalentler arasında qullanılğandır. İzalama ya da doğrulama (utoçneniye) manalarını taşığandır.
İzalamalar ya rus tilinden ya da rus tiline yapılğandır. Bu sebepnen «yani» bağlayıcı rusça ögretmek içün qullanılğan, ya da rusçadan kelgen yañı, bilinmegen sözlerni (icatlarnıñ adlarını) añlatmaq içün qullanılğan demek mümkündir. İzalağan ve izaatlanğan sözlerniñ çoqusı isimdir.
Qullanilğan edebiyat
1.        Akmollayev E. S. Qırım Tatar tılının amelıyatı. Sintaksis. ­/ E. S. Akmollayev. – Taşkent : “Ukituvçı”, 1889. – 160 s.
2.        Memetov A. M. Zemaneviy qırımtatar tili / A. M. Memetov. – Simferopol : Qırım devlet oquv pedagogika neşriyatı, 2006. – 320 s. – Qırım tatar tilinde.
3.        Petrunina S. P. Grammatika govoryaşego i sluşayuşego v sibirskih govorah : avtoref. dis. na soiskaniye uçenoy stepeni doktora filologiçeskih nauk / S. P. Petrunina. – Tomsk, 2008. – 45 s.
4.        Petrunina S. P. Poyasnitelnıy soyuz to est : sinonimı i mnogoznaçnost / S. P. Petrunina // Teoretiçeskiye i prikladnıye aspektı sovremennoy filologii : materialı XIII Vserosiyskih filologiçeskih çteniy imeni prof. R. T. Grib ; nauç. Red. Prof. B. Ya. Şarifullin. – Krasnoyarsk, 2008. – S. 84–88.
5.        Selünina O. A. Slojnopodçinennoye predlojeniye s pridatoçnım vremeni i poyasnenitelnaya konstruktsıya : toçki soprikosnoveniya. Rejim dostupa : http://sun.tsu.ru/mminfo/000063105/337/image/337-023.pdf
6.        Усеинов С. М. Русско-крымскотатарский, крымскотатарско-русский словарь / С. М. Усеинов. – Симферополь : ИД «Тезис», 2007.
7.        Турецко-русский словарь. – Москва : Изд-во «Русский язык», 1977. – 966 с.

8.        Develioğlu F. Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lugat / F. Develioğlu. – Ankara : Aydın kitabevi, 2009. – 1195 c.

Koroglu L. 
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder