25 Aralık 2015 Cuma

Yahya Şerfedinov’un Kaytarma kitabı üzerine bir inceleme

Yahya Şerfedinov’un hazırladığı Zvuçit Kaytarma kitabı Gafur Gulam Adına Sanat ve Edebiyat Neşriyatı serisi içinde Taşkent’te 1979 yılında basılmıştır. Kapakta yalnızca Zvuçit Kaytarma yazmaktadır. Birinci sayfada ise Zvuçit Kaytarma ve Yanray Kaytarma alt alta yazılmıştır. İkinci sayfada telif hakkı olarak 1978 tarihi yazılıdır. Kitabın tamamı 232 sayfadır. Nota ve sözlerin olduğu bölüm 220 sayfadır. Geriye kalan 12 sayfa alfabetik ve içindekiler kısmını kapsamaktadır.  Kapağında kaytarma oynayan kadın figürü bulunmaktadır.
1990 yılında Yanra Kaytarma adıyla aynı yayınevi tarafından ikinci baskısı yapılmıştır. İlk baskısının kapağında yalnızca Zvuçit Kaytarma yazarken 1990’da basılan ikinci kitabın kapağında önce Yanra Kaytarma ve onun altında Zvuçi Kaytarma yazılmıştır. Birinci kitapta Zvuçit yazarken ikinci kitapta Zvuçi olmuştur. Birinci kitapta Yanray yazarken ikinci kitapta Yanra olmuştur. İkinci baskı da 232 sayfadan oluşmuştur. Kapağında iki Kırım giysili kadın figürü bulunmaktadır. Y. Şerfedinov adı kapakta yoktur. Ancak birinci sayfada tertip eden olarak yazılıdır. Enstrümantal topluluğun fotoğrafı küçültülmüş buna karşın Kaytarma oynayan kişileri yansıtan iki yeni büyük fotoğraf tam sayfa olarak yayınlanmıştır.
Birinci kitapta Kırım Tatar halk çalgılarının fotoğrafları neredeyse yarım sayfa büyüklüğünde yayınlanmıştır. Oysa ikinci kitapta fotoğraflar küçültülmüş dörtte bir boyutuna indirgenmiş ve ikişer çalgı halinde yayınlanmıştır. Her iki kitapta da çalgılar teorik olarak açıklanmış ve de ses genişlikleri ve dizileri konusunda bilgiler verilmiştir. İkinci kitabın en önemli özelliği ise metinlerin Kırım Tatarca ve Rusça yan yana verilmesidir.
Bildirimin tamamı içinde Kaytarma kitabında yayınlanan Kırım Tatar halk türkülerini ve kaytarmalarını konularına, isimlerine, ritmik yapılarına, dizilerine, çok kullanılan kelimelerine, derleme tarihlerine, sözlerinin uzunluklarına göre incelemeyi düşünmekteyim.

An analysis on to Yahya Şerfedinov’s book : Kaytarma
Yahya Şerfedinov’s created  “Zvuçit Kaytarma” book is printed at 1979 years as a part of Art and Literature Publications in the name of Gafur Gulam. Only “Zvuçit Kaytarma” is written on the cover of  the book. At the very first page “Zvuçit Kaytarma” and  “Yanray Kaytarma”  are written one under the other. At the second page 1978 is written as a copyright date. The book consist of 232 pages. The note and lryics covers as 220 pages. The 12 rest of pages are used as alphabetic and table of contents. A woman figure whose dancing Kaytarma is also egzisted on cover.
Second edition of this book printed at the year 1990 as a name “Yanra Kaytarma”. Contrary to the first edition, at the second edition name written first “Yanra Kaytarma” and bottom of it written “Zvuçi Kaytarma”.  Also Zvuçit written as Zvuçi at that time. Also “Yanray” ,at first edition, changed into “Yanra”.  Second edition also consist of 232 pages. Two Woman figure whoose dessed with Kırım clothes. Name of Y. Şerfedinov doesnt egzist at the cover. But at the second page, name written as framer. Instrumental Group’s Picture shrinked, contrary 2 new photos ,at whoose reflects dancing Kaytarma players, printed into a whole  page .
In the first edition, Kırım Tatar Folk Enstrumans photo  publiced  nearely at half page. Photos printed at Secon edition are quarter sized if you compeare with first edition. Instruments explained theoritically and infos given about sound scales and scales at the both of Book. The most important feature of the second edition, texts given both language ,Kırım Tatarca and Russian, side by side.

 
Yahya Şerfedinov’un hazırladığı Zvuçit Kaytarma kitabı Gafur Gulam Adına Sanat ve Edebiyat Neşriyatı serisi içinde Taşkent’te 1979 yılında basılmıştır. Kapakta yalnızca Zvuçit Kaytarma yazmaktadır. Birinci sayfada ise Zvuçit Kaytarma ve Yanray Kaytarma alt alta yazılmıştır. İkinci sayfada telif hakkı olarak 1978 tarihi yazılıdır. Kitabın tamamı 232 sayfadır. Nota ve sözlerin olduğu bölüm 220 sayfadır. Geriye kalan 12 sayfa alfabetik ve içindekiler kısmını kapsamaktadır.  Kapağında kaytarma oynayan kadın figürü bulunmaktadır.
1990 yılında Yanra Kaytarma adıyla aynı yayınevi tarafından ikinci baskısı yapılmıştır. İlk baskısının kapağında yalnızca Zvuçit Kaytarma yazarken 1990’da basılan ikinci kitabın kapağında önce Yanra Kaytarma ve onun altında Zvuçi Kaytarma yazılmıştır. Birinci kitapta Zvuçit yazarken ikinci kitapta Zvuçi olmuştur. Birinci kitapta Yanray yazarken ikinci kitapta Yanra olmuştur.  Birinci kitapta Zvuçit Kaytarma ikinci kitapta Zvuçi  Xaytarma olmuştur. Kısacası (K) harfi (X) olmuştur.   İkinci baskı da 232 sayfadan oluşmuştur. Kapağında iki Kırım giysili kadın figürü bulunmaktadır. Y. Şerfedinov adı kapakta yoktur. Ancak birinci sayfada tertip eden olarak yazılıdır. Enstrümantal topluluğun fotoğrafı küçültülmüş buna karşın Kaytarma oynayan kişileri yansıtan iki yeni büyük fotoğraf tam sayfa olarak yayınlanmıştır.
Birinci kitapta Kırım Tatar halk çalgılarının fotoğrafları neredeyse yarım sayfa büyüklüğünde yayınlanmıştır. Oysa ikinci kitapta fotoğraflar küçültülmüş dörtte bir boyutuna indirgenmiş ve ikişer çalgı halinde yayınlanmıştır. Her iki kitapta da çalgılar teorik olarak açıklanmış ve de ses genişlikleri ve dizileri konusunda bilgiler verilmiştir. İkinci kitabın en önemli özelliği ise metinlerin Kırım Tatarca ve Rusça yan yana verilmesidir.
Yanra  Kaytarma kitabı 11 bölümden oluşmaktadır.  Bölümleri  sırayla inceleyelim.
l. Tarihi, Lirik, Epik, Yırlar-Ayat Akkında Tüşünceler
Çora-Batır yırı ilk nota ve söz olarak gözükmektedir. İlk nota ölçüsüz tek bir nota ve söz ile başlamaktadır.  Anasının sözleri ile giriş yapılmakta, değişken ritimli 19 ölçü sonunda Çora-Batır sözü almaktadır. 8 ölçü sonra Ali Bey’e geçmektedir. Değişken ölçülü 4 ölçüden sonra masalcının 1 ölçüsü yer almaktadır. Çora-Batır’ın 11 ölçülük söyleyişinden sonra sadece bir ölçülük Ali Bey’e söz geçmektedir. Tekrar söz Çora-Batır’a ve ardından 3 ölçülük Ali Bey’e geçmektedir. 19 ölçü süren Çora-Batır’ın söyleyişinden sonra 14 ölçülük anasının sözleriyle ezgi ve sözler son bulmaktadır.
  Sözsüz hiçbir ölçü gözükmemektedir. Sözlü eserin bütünü sürekli değişken ölçülerden oluşmuştur. Ton değişmemektedir. Mi notasında karar vermekte, Fa diyez değiştirici işareti almaktadır. Yalnızca başlangıçta 8’lik Do diyez ile ölçüsüz başlamakta, ikinci ölçü içinde bir kez daha Do diyez almaktadır. Bunun dışında farklı bir değiştirici işaret bulunmamaktadır. 84 ölçüde ezgi tamamlanmaktadır. En az kullanılan ölçü 4⁄8’lik, en çok kullanılan ise 9⁄8’lik ölçü olmuştur. Çora-Batır 1955 yılında M. Abibullayeva’dan alınmıştır.
II. Toy Merasimi Avaları ve Yırları
Önce taksimler ardından peşraflar çalınır. Daha sonra diğer havalar seslendirilir. Taksim Türkiye’de ölçüye alınmaz. Serbest ölçülü olarak seslendirilir. Kaytarma kitabında ise ölçüye alınmıştır. Ölçüler yine değişkendir. İlk ölçü eksik ölçü olarak başlamakta ve 4⁄4’lük 1 ölçüye geçilmektedir. Daha sonra ölçü sayısı farklılıklarıyla beraber sırasıyla 7⁄4, 4⁄4, 3⁄4, 5⁄4, 4⁄4, 3⁄2, 4⁄4, 5⁄4, 3⁄4, 2⁄4, 3⁄4, 4⁄4, 5⁄4, 3⁄4, 4⁄4, 3⁄4, 4⁄4’lük ölçüler görülmektedir. Bazı yerlerde her ölçünün sayısı değişmektedir.
Toy Merasimi Avaları ve Yırları’nda adı geçen; Taksim ve Peşraf, Kaynana(2), Koş keldin Avası, Salgır Boyu(2), Çırak Tellev Avası, Kefe Horanı(2), Yar Yar, Aglama-Kelin, Karşıv Yırı, Kureş Avası, Gelsin-Gelsin, Kiev Avası(3), Suhbet Olsun Bu Gice, başlıklarıyla yer alan ezgilerdir.
  Toy merasimi havaları içinde 18 notalı ezgi bulunmaktadır. Bunlardan 8 tanesi sözlü eserlerdir. Taksim ve Peşraf toy merasimi açılış müzikleri olmuştur. Aynı yılda derlenmiş Kiev Avası(3) en çok kullanılan ezgi başlığı olmuştur. Notalı ezgilerden sonra birinci kitapta yalnızca Rusça yazılan Toy Merasimi Avalarının teorik açıklaması ikinci kitapta sayfanın yarısı Kırım Tatarca, yarısı Rusça olarak hazırlanmıştır.
III. Aynenni Yırları, Bala Yırları ve Oyun Avaları
Bu bölümde yer alan yırların başlıkları sırası ile; Menim Ulum Batır, Şimdi Annen Kelecek, Bagçada Kurdum Salıncak, Ayya Desem Yaraşır, Aradan Suv, Navrez, Kara Tavuk, Sarı Eçkim(2), Balalar Kaytarması, Şeytancık, Oyna Balam Oyna’dır.
Üçüncü bölümde 12 yır ve oyun yer almaktadır. 3 oyun (h)avası sözsüz diğerleri sözlüdür. En çok kullanılan 2⁄4’lük ölçüdür. Zaten 2⁄4, 3⁄4 ve 7⁄8’lik ölçüler kullanılmıştır. Ezgilerin çoğunluğu iki dizekten oluşmuştur. Hiçbir ezgide değişken ölçü görülmemektedir.
IV. Şaka  Satirik ve Oyun Yırları
Bu bölümün yır başlıkları ise; Olur İse Olsun, Sıçan, Dev-Dev,  Koktaş-Ortalan, Kalaylı Kazan, Çalbaş-Bora, Deve Macar, Dril-dril Kavalım, Tomalaç, Azbarında Çokragı Bar, A Kızım Seni Kime Vereyim, Papiyim, Berber Dukyanı, Degirmenci, Ak Koyun’dur.
  Sıçan şaka yırında değişken ritimler kullanılmıştır. Sıra ile 3⁄2, 3⁄4, 4⁄4, 5⁄4, 6⁄4, 6⁄8’dir.   İçlerinde en çok kullanılan 4⁄4’lük ölçü değişkeni kullanılmıştır. 3⁄2, 6⁄8, ve 9⁄8 ise birer kere kullanılmıştır. Ölçü sayısı bakımından 11 ölçü ile 4⁄4’lük ölçü ilk sıradadır. Sözleri 6 tane dörtlükten oluşmuştur. Bağlama (nakarat) kısmı aynı sözlerle altı kez tekrarlanmaktadır. Bu bölümde hayvan ismi(2), meslek (2) başlıkta kullanılmıştır.
V. Makamlar
Bu kısmın yırları ; Atadan Öksüz Kalganman, Söyletme Beni, Meni De Gamdan Azat Eyle, Gidin Bulutlar, Arabalar Gelip de Geçer, Ay Kara Kız, Umer Oca, Bakın Dostlar, Akşam Oldu, Avcımısın Ey Kız, Men de Bilmem Sebeb Kimdir(2), Bu Geceler, Mecbur Oldum, Gel Benim Tenim İçinde, Sensin Anca, Eki Pugu, On Birinci Aylarda, Yüksek Minareden, Mavilem, Bagımda Bar, Ene Aldı Gam Beni, Eşil Yaprak Arasında, Bagçadan Bir Gül Kopardım, Nazlı da Nazlı, İç Bir Bülbül, Akan Sular, Yaylanın Çimeninde, Som Sırmadan Aktır, Karadeniz Üstünde, Saba Olsa Uyansana’dır.
Aynı başlıkla iki ezgi bulunmaktadır. Hayvan ismi(2), bitki adı(2), kişi adı(2) kullanılmıştır. Kız(2) Nazlı(2) başlık içinde en çok kullanılan kelimelerdir.
VI. Salmaklı ve Engil Lirik Yırlar
76 sayfadan oluşan 115 yırla kitabın önemli bir kısmını kapsamaktadır. Bu bölümdeki yır başlıkları; Bardım Çeşme Başına, Açmada Yarem Pencireyi, Tan Yıldızı, Su Akar Tınık Tınık, Baar, Amanım Dostlar Uslandım, Karşıdan Kordim Seni, Kok Kogercin, Kara Kuş, O Kimnin Kızı, Elya Kozlüm, Ozen İçi Tuzenlik, Tavga Bardım, Salkın Suv Başında, Dereler Şuma Şuma, Çıktım Poçta Yoluna, Ozen Boylarının, Yazga Çıksam, Kok Deniz Kenarında, Dagdan da Endi Bir Kuzu, Ay Dogmadan, Tat Kızı(2), Leylam(2), Olmem Men, Eki Çeşme Yan Yana, Kara Tavuk Topeli, Şu Yaltadan, Bagçalarda Kestane, Yavlugım, Çifte Karamfil, Canay, Men Bu Gece Bir Tüş Gördim, Men Bostancı Degilim, Üç Karamfil, Ay Daglar, Tayım Atka Denişmem, Saba Olsa, Anterisi Ala Benzeyor, Deniz Dalgasız Olmaz, Turnam, Araba Kapu, Armut Dalda, Nazlım Aman, Zeynebim, Kara Biber, Kara Közlüm Ayatta, Taş Oglan, Kara Deniz, Ornun Yolu(3), Esmam, Eminem Güzel, Merdivenden Enerken, Bir Güzel, Yar Senin Kibi, Menim Yarem, Eki Kiyik, Demirciler, Uçma Kargam, Yaltanın Bagçasında, Elmalım, Daglarnın Yolları, Pencireden Kar Geliyor, Ayşem, Arnavutlar Eker Bakla, Sevdalık, Kadifeden Kisesi, A Kız Seni Nerelerden İzlerim Yar, Eki de Çomak Balası, Zevay, Bostorgay, Konma Bülbül, Avada Uçan Telli Turna, Er Güzelden Yar Olmaz, Merdane(2), Bu Dünyada Bir Yar Sevdim, İppücan, Çal Koraz, Seni Bana Gaet Güzel Dediler, Fesim Ketti Deryaga, Evleri Bar Suv Başında, Gider İsen, Al Güller Açkan, Sevdim Seni, Karşıdan Fener Gelir, Sabahın Sehar Vaktinde, Çıkıp da Yükseklerden Bakma, Er Kasapta, Açıl, Açıl Daglar, Karanfil, Esmeri Yavrum(2),Çeşmeler Yapıldı, Celtirmen, Altı da Kızlar, Yar Senin Kibi, Bir omuzdan Bir Omuza Saçları Bar, Sevdai Muhabbet, Elmaz, Oduncılar, Seni Kördikçe, Terligim, Bugün Aynın Ondörti, Yüce Daglar, Mına Selam Aleykum, Oglan da Elini Sallama, Leppi Sultanım, Fadimem, ve Kiramet Parçalarıdır.
Salmaklı ve engil lirik yırlar arasında hayvan adı(11) kişi adı(9) bitki adı(8) şehir adı(4) kez geçmektedir. Dag(6) çeşme(3) karamfil(3) suv(3) ornın yolu(3) Leylam(2) Özen(2) Tat kızı(2) Yalta(2) kez kullanılmıştır.
VII. Oyun Avaları (Yırlar ve Avalar)
Bu bölüm yırları; Akay Avası, Akmeçit Yaşları, Kapık, Onsekizge Keldi Yaşım, Evel Menim Nazlı Yarem, Boyunca, Kaytarma, Azbarında Baltam Kaldı, Aydınız Yaşlar Oynayık, Eski Kırım Kaytarması, Kaytarma(5), Taraktaş Kaytarması, Kaytarma Bin Koyun, Buvdan Kaytarması (3), Emir Celal, Eski Kadınlar Oyunu, Kızlar Oyunu, Avcılar Oyunu, Yavlugum, Vişnevka, Alma Tüş, Üç Güzel, Selvi Oyunu, Çalkav Oyunu, Asma Salıncak, Tuvak Cıyını, Kaytarma, Karasunun Dört Köşesi(2), Penceresi Eşil Boya(2), Çerkez Kızı(2), Variraç, Çipiyim, Asma Salıncak, Yüksek Minare, Ak-Taban
Yırlar ve avalardan sonra Kırım Tatar oyunları başlığı ile bir yazı bulunmaktadır. Oyun avalarında Kaytarma(11) oyunu(5) kelimeleri en çok kullanılan kelimeler olmuştur.
VIII. Yırlar, Maneler, Yüzük-Oyun Yırları
  Çınlar 33 tanedir.. Başlıkları yoktur.. Derleme tarihleri ve kaynak kişi vardır. Sayı ile belirtilmiştir. Genellikle iki-üç dizekten meydana gelmişlerdir. Ezgi içinde ölçü değişmesi yoktur. 10 çın 6⁄8’lik ölçülendirmeyle yazılmıştır. 11 çın 7⁄8’liktir. 6 çın 4⁄4’lüktür. 4 çın 2⁄4’lük, 3 çın 3⁄4’lüktür. Kullanılan ölçüler içinde en çok kullanılan ritim 7⁄8’liktir. En az kullanılan ise 3⁄4’lüktür. Böylece çınlarda 6⁄8 ve 7⁄8 lik ritmin en yaygın olduğunu söyleyebiliriz.
  Mane 4⁄4’lük ölçülendirmeyle yazılmıştır. Kız, yaş ve kızın birlikte söylediği üç bölümden oluşmaktadır. Bu bölümün en uzun ezgisidir.
  Yüzük oyun yırlarında 2⁄4(2), 6⁄8(1), 9⁄8(1) ölçü bulunmaktadır. Notaların altında ritmik yapısı gösterilmiştir. Notalı yırlardan sonra ikişer mısradan oluşan 37 söz bulunmaktadır.
IX. Zemane Halk Yırları, Sovet Kompozitorlarının Halk Yırlarına Çevrilgen Eserleri
Yır başlıkları ; Aydınız Kızlar, Esma Balam Esma, Şompol, Kızıl Asker Marşı, Ne Güzel Yaraşır, Sevgi Yırı, Emek Yırı, Rüstem, Güzel Zera-İ. Bakşiş , Küzde Yaprak-Y. Şerfedinova, Baar Kelse-R. Amzaeva, Totayköy Horanı-A. Refatova, Zeram-A. Kavri, Sevda Düşti Başıma-A.Rafatova’nındır
X. Halk Avaları
Ava başlıkları; Beyim Odaman, Ey Dilde Bitmez, Tım-Tım, Kezlev Dolusı, Kalabalık, Karlı Boran, Temirlenk Marşı, Borlu, Eski Variraç, Cavlav Avası, Kıbladan Esken Salkın Cel’dir.
XI. Çeşit Yırlar
Em Seversin Em Sevmezsin, Dertli Kaval, Kene Eşillendi Daglar, Şu Kavkaznın Yaşları, Kınalı Parmak, Men Anamnın  Bir Kızı Edim, Ay Çalaşım, Galavanın Kızları, Kurt-Ali, Sen Oynasan Yaraşa, Ermeni Kızı, Çal Atım, Kırımçak Oyun Avası, Obana, Kara Ker Atım’dır.



Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder