24 Nisan 2017 Pazartesi

ДЖАФЕР СЕЙДАМЕТНИНЪ «УНУТЫЗЛМАЗ КОЗЬЯШЛАРЫ» ИКЯЕСИНДЕ АШКЪ МЕФКУРЕСИ

Меметова Л.А.

ХХ асырнынъ башында къырымтатар эдебиятнынъ инкишафына буюк иссе къошкъан эдиплерден бири Джафер Сейдамет эди. О, беджерикли сиясетчи ве дипломат [1] олмакъ иле озюни гъает меаретли языджы оларакъ да танытты. Онынъ публицистик ве бедиий мирасыны тешкиль эткен эсерлеринде девирнинъ актуаль меселелери котериле, мусульман джемиетининъ «чюрюмесине» эсас къойгъан инсан къусурлары акъкъында тариф этиле. Языджынынъ «Унутылмаз козьяшлары» икяеси гъает кенъиш мевзу даиреси иле окъуйыджынынъ дикъкъатыны джельп эте. Эсерде укъукъсызлыкъ ве мазлумиет киби умумхалкъ белялары беян этилип, инсан къальбинде сакълы олгъан индже ве назик дуйгъулар акъкъында муляазалар ер ала.

Мевзунынъ огренильме дережеси. Дж. Сейдаметнинъ иджадий озьгюнлигини огренилювинде даа ильк адымларатылмакъта. Мевджут тедкъикъатлар да эксериетле онынъ аяты, фаалиети ве публицистик эсерлерине дикъкъат айырыла. Эдип, омрюнинъ буюк къысмыны юртындан тыш яшамагъа меджбур олгъаны ве ватандашлары ичюн онынъ ады чокъ йыллар девамында ясакъ олгъаны себебинден онынъ омрю ве шахсиетине даир малюматларны ильк-эвеля четэль муэллифлернинъ ишлеринде расткетиремиз. А. Окай [2], А. Сойсал [3], Й. Уралгирай [4], М. Улькюсал [5; 6], М.В. Юртсевер [7], И. Отар [8], О. Озьджан [9], Ф. Юртер [10] киби муэллифлернинъ макъалелеринде Дж. Сейдаметнинъ ичтимаий ве сиясий аятта косьтерген фаалиетине къыймет кесиле.
Ерли тедкъикъатчыларнынъ араштырмаларына дикъкъат этсек, оларнынъ чокъусы 1990-ынджы сенелерден сонъ япылгъаныны къайд этмек мумкюн. Сонъки 25 йыл девамында Дж. Сейдаметнинъ архивлери огренилип, бедиий мирасыда эдебиятшынаслар арасында музакере этилип башланды. В. Зарубин [11; 12], Г. Бекирова [13], С. Карахан [14], С. Червоная [15; 16], В. Сергийчук [17] киби сиясетшынас ве тарихчилер эрбапнынъ сиясетчи сымасына дикъкъат айырса, И. Керимов [18], Т. Куршутов [19; 20], Ф. Сеферова [21] киби алимлер исе онынъ бедиий усталыгъы ве девирнинъ эдебий джерьянына къошкъан иссеси боюнджа тедкъикъатлар алып баралар.
Языджынынъ бедиий эсерлери аз огренильгени эвельден сёзге алынгъан эди. Бу хусусны козь огюнде тутып, элимизде олгъан малюматларгъа эсасланаракъ онынъ «Унутылмаз козьяшлары» икяесинде беян олунгъан ашкъ мевзусыны ишлемек къарарына кельдик. Мезкюр мевзу ич бир тюрлю тедкъикъ этильмегени себебинден ильмий араштырмамыз гъает актуаль ёнъелиште япылгъаныны къайд этмек мумкюн.
Макъаленинъ макъсады – Дж. Сейдаметнинъ «Унутылмаз козьяшлары» эсеринде икяе къараманларынынъ вастасы иле акс олунгъан муэллифнинъ ашкъ мефкуресини тедкъикъ этмектен ибареттир.
Эсас малюматнынъ ачыкъланмасы. Умуммен Дж. Сейдаметнинъ бедиий эсерлеринен таныш олгъанда, муэллифи гъает сезгир, инсанлар ара мунасебетлерге буюк дикъкъат айыргъан бир шахыс олгъаны анълашыла. «Унутылмаз козьяшлары» икяесинде де беян олунгъан онынъ терен тюшюнджелери, фельсефий бакъышлары бирден дикъкъатны джельп эте. Икяендеки вакъиалар ХХ асырнынъ башында Къырымнынъ ялыбою койлерининъ биринде олып кече. Кой балаларына оджалыкъ вазифесини эда этмек ичюн бир бучукъ йыл эвельсикельген Ахмед эфенди, койнинъ дюльбер манзарасына мефтюн ола, «бу дженнете бенъзеен койде, анджакъ севинчле, зевкъле яшаяджагъына» [22, с. 14] умют беслей. Лякин мухтешем табиат гузеллигине комюльген кой сакинлерининъ бир сыра дертлери, «эр кунь койде корьдиги, ишиттиги енъи бир кедер, енъи бир фелякет» [22, с. 14] онынъ юрегине раатлыкъ бермейлер. Кой сакинлери джаиллик, ичкиджилик, ахлякъсызлыкъ, сайгъысызлыкъ, севгисизлик, мутаассиплик, къадын акъларынынъ тапталмасы киби девир беляларынынъ къурбанларыдыр. Бунъа шаат олгъан Ахмед эфенди пек аджына, «бизим матемли, кедерли сия козьяшлы, къаранлыкъ омрюмиз ич бир нур, ич бир шавле иле нурланмаяджакъ, ялдызланмаяджакъмы?...» [22, с. 22], – деп окюне.
Ахмед эфенди адындан фикир юрьсеткен языджы девирнинъ кескин меселелеринден къуртулыш ёлуны къыдырып, даа бир муим меселени огге сюре – бу севмек ве севильмек меселесидир. Эсерде мефтюн этиджи бир ашкъ маджерасы тариф олунмагъанына бакъмадан, икяенинъ ильк сатырларындан сонъуна къадар муэллифнинъ севги акъкъында фикирлери изхар олуна. Эсерде «севги» ве онынъле сойдаш сёзлер гъает сыкъ (50-ден зияде) къулланыла. Дикъкъатлы окъуйыджынынъ козюне бирден чарпкъан бу ал, языджынынъ эсас гъаесини даа тафсилятлы огренмек ичюн бир васта ола.
Севги бутюн инсанлыкъ ичюн не къадар эмиетли, не дередже кучь ве бахт бериджи, хошландырыджы бир дуйгъу олгъаныны Дж. Сейдамет икяенинъ китабесинде бельгилей: «Чичеклери кунеш не къадар дирильтир тазелендирирсе, инсанлары да севги о къадар
кульдирир, сеадетлендирир» [22, с. 14].
Севгисизлик, дуйгъузыслыкънынъ исе махв этиджи табиатыны «бутюн гузелликлери солдуран, бутюн варлыкълары савуртан, къадынлыгъын омрюни къара матемлерле орьтен шейтан юрекли, къанлы тырнакълы душман» [22, с. 24] оларакъ васыфлай.
Дж. Сейдамет озь миллетини джандан къайгъыргъан бир зат олгъаны ичюн саде, лякин индже бир психологизм иле мезкюр эки дуйгъуларны аиле, джемиет ве умумен халкъкъа насыл юксек дереджеде тесир эткенини анълатмакъ макъсады иле эсер къараманлары – Эмине енге ве онынъ омюр аркъадашы – Сеидмухаммед эфендининъ къоранталарынен таныш эте.
Он докъуз яшында севмеден ве севильмеден Сеидмухаммед агъагъа нишанлангъан «мелек къадар муляйим рухлу» [22, с. 18] Эмине енге къоджасынынъ «арам зевкълы омрюнинъ» къурбаны ола. Вакътынджа хошландырыджы эгленджелерге къапылгъан Сеидмухаммед омюр аркъадашы, бала-чагъасыны ич къайгъырмадан бабасындан къалма мирасны бутюнлей савурып, аилесини ёкъсуллукъкъа махкюм эте. Лякин бу вазиетте биле Эмине енгени даа зияде башкъа шей раатсызлай. Ахмед эфенди иле кечирген субетинде о, озь сырларыны ача: «…меним малым-мулькюм, бойнумдаки алтунларым, сагълыгъым, тазелигим – эр шейим мени севмеен бир адамын, яхут да севгийи дуймаян бир юрегин арам зевкълы омрюнинъ къурбаны олдулар, бир даа эле кечмееджек киби узакълара учтулар. <...> Мени анджакъ бир шей къальбими тырнакълаюр, варлыгъымы солдурыюр ки, о да меним севильмедигим, меним къадынлыгъымын сайылмагъаныдыр… Мен чектигим хорлугъы, ёкъсузлыгъы, акъсызлыгъы, зулумы – эпсини-эпсини унута билир, о матемли яшайышымы тамамиле омрюмден силюп ата билир, эр шее, эр зорлугъа севмеюп къатлана билирдим.
Эгер мени аджысайдылар, меним къадынлыгъымы урьметле къаршыласа, манъа ич олмазса сыджакъ козьле бакъсайдылар…» [22, с. 25].
Эеджанлы, титрек сес ве яш толу козьлерле бильдирильген итирафлар Ахмед эфендиге зиядесинен тесир этелер. О, Эмине енгенинъ сымасыны вакъытсыз солгъан бир гульге бенъзете. Ифтар акъшамы аджибабанынъ багъчасында узьген чичекни ве бутюн къувети иле оны авучында сыкъкъанындан чыкъкъан «буллюр къадар парлакъ бир къач дамла сув»ны [22, с. 16] да яш къадыннынъ козьяшлары иле тенъештире. «Омюре сыгъмаян фелякетлерин титиз михнетлеринден сюзюлен о козьяшларыны» [22, с. 16] Эмине енгенинъ гузуллигини, сагълыгъыны бербат эткенине инана. Яш къадын севмеден, севильмеден, атта урьмет биле этильмеден генчлигини, сагълыгъыны нефисхор, первасыз бир инсангъа багъышлагъанындан «онда не севимли ренклер, не индже гузелликлер – бир шей, бир шей къалмамышты…» [22, с. 16].
Айны бойле, къадынны солгъан чичек иле къыяслама усулы Л. Толстойнынъ «Анна Каренина» эсеринде де расткеле [23, с. 207]. Дж. Сейдаметнинъ мешур дюнья классигининъ иджадына мураджаат этмеси языджынынъ кенъиш бильги даиресини тасдикълай эм де Л. Толстой киби де ичтимаий адиселерни анъламакъ ичюн инсан рухиятыны теренден огренмеге тырыша.
Эмине енгенинъ рухий вазиетини, дуйгъуларыны буюк усталыкъ иле ифаде эткен муэллиф, о девирде джаиллик ве мутаассиплик, эски, мантыкъсыз адетлернинъ къурбанлары олгъан чокъусы къырымтатар къадын-къызларынынъ алларыны козьде тута. «Эр шейни ёкъ иден, эр сагълыгъы чюрютен, эр гузеллиги солдуран душман – севгисизлик, дуйгъусызлыкътыр» [22, с. 24], – дей. Акъикъатен, озь якъынларыны севген, къайгъыргъан, этрафтаки алемге де севги козюнен бакъкъан инсан, севгенлерине нисбетен зарар кетирмектен къачыныр. Мевляна Джелялледин Румининъ сёзлеринен айткъанда – «Керчек ашкъны бильген къальп, бир дамла сувгъа биле урьметле бакъар» [24]. Амма о заман эксериетле Къырым мусульманларынынъ бакъышлары башкъа эди, онынъ ичюн девир мусибети – «севгисизлик, дуйгъусызлыкъ» нидже омюрлерни хорлады. Бу вазиеттен бир чыкъыш ёлны къыдыргъан языджы, окъуйыджынынъ огюне «Неяпмалы?» деген суальни къоя.
Эльбетте, аман-аман миллетнинъ ярысыны тешкиль эткен къадынларнынъ буюк къысмы бойле месут омюр кечиргенде халкънынъ алы, келеджеги де бахтсыз корюне. Лякин Дж. Сейдамет келеджекке умют иле бакъа: «Бельки, заман келир, бу матемлер огюнде ынджынанлар, кедерлененлер, агълаянлар чокълашыр да, ниает, татарлар да бу эр шейни комьдирен душманы ольдирир, комер, аятларындан силерлер… Ве бизим мемлекетимизде де сеадетлер, севинчлер сачан севги кунеши догъар, бизлер де кулер, бизим къадынларымыз да сеадетле, тазеликле, тюркюлерле яшарлар…» [22, с. 25], – дей.
Муэллифнинъ ашкъ акъкъында ана фикри Эмине енгенинъ адындан беян олуна: «Яшамакъ севмектир…/Ашкъа юксельмеен заваллы хаят/ Не сефилян, не бир сюрюнмектир…» [22, с. 26].
Бу сатырларда «яшамакъ» ве «севмек» анъламлары бири-бириден айырылмаз аятий эсаслар оларакъ ифаделене. Белли фельсефеджилернинъ нокъта-и-назарларына коре яшамакънынъ белли бир макъсады олмалы [25, с. 385], муэллифнинъ фикриндже «яшамакъ» – «севмектир». Бу дуйгъунынъэмиети хусусан къадын миллети ичюн гъает къыйметли олгъаны невбеттеки сатырларда акс олуна: «Ашкъ къадынсыз, къадын ашкъсыз яшаямаз.
Эр ашкъле титреен къальпте бир къадын сымасы ве эр матемли бакъан къадын козьлеринде бир ашкъ кольгеси тиреерек яшар… Бир къадын эр шее къатланыр, эр шейле дженклешир, эр акъсызлыгъа боюн эгер… Факъат ич бир къадын севгисиз сеадетле яшаямаз, чюнки ашкъ къадыннынъ авасыдыр. О, онсуз энъ зенгин сарайларда биле солар, энъ севгили дженнетлерде биле ирир, комюлир» [22, с. 26].
Акъикъатен, севгисиз, сайгъысыз, бахтсыз омюр кечирген къадыннынъ руху эзиет чеке, эвельдеки нурлы козьлери кет-кете сёнюк алда юзюне мазунлыкъ багъышлай, сагълыгъыны махв эте.
Умумен, Дж. Сейдамет Эмине енге ве Сеидмухаммед эфендининъ къоранталарынынъ мисалинде о девир чокъусы аилелерде юзь берген вазиетни беян эте. О девир «чюрютилечюрютиле комюлен яш вуджутлар»нынъ [22, с. 24] себеби къадынларнынъ акъсызлыгъы, оларынынъ озь аят ёлдашыны сечювинде сербестсизлигидир. Къырымтатар къадынлары ве бутюнлей къырымтатар миллетини темсиль эткен Эмине енге «севгисизлик, дуйгъусызлыкъ» къурбаныдыр. Сеидмухаммед – дуйгъусыз, мераметсиз, залым бир рефикъ олмакъле, «бутюн къырымтатарларнынъ варлыгъыны, сагълыгъыны ольдирен, комен бир азраиль къанадынынъ къара кольгелерини» [22, с. 22] тимсаль эте. Языджы сагълам, месут аиленинъ темели – севги ве урьмет, сагълам ве месут джемиетнинъ темели де – мезкюр аилелерден олушкъаныны тасдикъламакъ ичюн гъайрет косьтере.
Бойлеликнен, Дж. Сейдаметнинъ «Унутылмаз козьяшлары» икяесинде котерильген ашкъ мевзусыны тедкъикъ этип, бешериетнинъ пейда олмасынданберли инсанларны «яшаткъан» бу дуйгъу, муэллифнинъ нокъта-и-назарына коре насыл къыйметке малик олгъаныны огренмеге наиль олдыкъ.
Дж. Сейдаметнинъ, акъикъий инсанпервер, ватанпервер бир шахыснынъ ашкъ мефкуресини невбеттеки акъиделер тешкиль эте: севги – аят менбасы ве манасыдыр. Хусусан къадын ичюн онынъ эмиети даа зиядедир. Севмеден ве севильмеден, сайгъы-урьмет беслемеден, къурулгъан аилелер азаплы омюр кечире эм де миллетнинъ бахтсыз олмасына мейдан ачалар.

Къулланылгъан эдебият:

1. Bowman I. Cafer Seydahmet Kirimer (1889–1960) [Электронный ресурс] / I. Bowman. – Режим доступа: http://www.iccrimea.org/historical/cskirimer.html.
2. Okay A.C. Cafer Seyitahmet Kirimer ve idealizm / A.C. Okay // Emel. – 1967. – № 57. – С. 5–8.
3. Soysal A.Z. Cafer Kirimeri anarken / A.Z. Soysal / Emel. – 1967. – № 57. – С. 24–26.
4. Uralgiray Y. Izindeyiz! / Y. Uralgiray // Emel. – 1967. – № 57. – С. 18–23.
5. Ulkusal M. Cafer Seyitahmet Kirimer: olumunun 10.yil munasebetiyle / Mustecip Ulkusal // Emel. – 1967. – № 57. – С. 1–4.
6. Ulkusal M. Cafer Seyitahmet Kirimer ve Kirim davasi / M. Ulkusal // Emel. – 1973. – № 75. – С. 1–12.
7. Yurtsever V. Kirim Turklugunun Ebedi Ondфоаeri / V. Yurtsever // Emel. – 1967. – № 57. – С.14– 17.
8. Отар И. На службе у народа / И. Отар // Голос Крыма. – 1995. – 31 марта. – С. 3.
9. Ozcan O. Cafer Seydahmet Kirimer»in gunlugunde zonguldak / O. Ozcan // Emel»imiz Kirim. – 2006. – № 54. – С. 4–13.
10. Юртер Ф. Джаферагъанынъмектюплери... / Ф. Юртер // Йылдыз. – 1994. – № 5. – С. 180–195.
11. Зарубин А.Г. Крымскотатарское национальное движение в 1917 – начале 1918 г. / В.Г. Зарубин // История и археология юго-западного Крыма: сб. науч. трудов. – Симферополь, 1993. – С. 202– 211.
12. Зарубин В.Г. Джафер Сейдамет: Штрихи к портрету / В.Г. Зарубин, А.А. Зарубина // Историческое наследие Крыма. – 2006. – № 12–13. – С. 44–57.
13. Бекирова Г. Миллий демократ, атешин эрбап, халкънынъ садыкъ огълу / Г. Бекирова // Къырым. – 2009. – Сент. 9. – С. 2.
14. Karahan S. Dobrucalilar Kirim sagisi (ozlemi) ile gecen tarihinden sayfalar / S. Karahan // Bahcesaray. – 2009. – № 55–56. – С. 8–12.
15. Червонная С.М. Когда эшелоны с депортированными народами шли на восток... / С.М. Червонная. – Симферополь: Оджакъ, 2003. – С. 9.
16. Червонная С.М. Тюркизм и пантюркизм / С.М. Червонная, И.А. Гилязов, Н.П. Горошков // Ас Алан. – 2003. – №1(10). – С. 161.
17. Сергійчук Б. Спогади Джафера Сейдамета як джерело до українсько-кримськотатарських взаємин у 1917–1918 роках / Б. Сергійчук // Науковий Вісник дипломатичної академії України. – К., 1999. – Вип. 2. – С. 117–119.
18. Керим И. Джафер Сейдамет ве онынъ «Ислям ака» икяеси акъкъында эки сёз / И. Керим // Йылдыз. – 2005. – № 4. – С. 5–11.
19. Къуршутов. Т. Джафер Сейдамет Къырымэрнинъ эдебий фаалиети / Т. Къуршутов // Йылдыз. – 2005. – № 6. – С. 76–84.
20. Куршутов Т. Проблема детства в социально-нравственном осмыслении в рассказе «Джин Мамбет» Дж. Сейдамета / Т. Куршутов // Вопросы крымскотатарской филологии, истории и культуры. – Симферополь, 2015. – Вып.1. – С. 48–54.
21. Сеферова Ф.А. Этические идеалы крымскотатарской прозы 60–80 гг. ХХ века / Ф.А. Сеферова. – Симферополь: ДОЛЯ, 2009. – 208 с.
22. Сейдамет Дж. Икяелер / Дж. Сейдамет. – Акъмесджит: Тарпан нешрияты, 2009. – 88 с.
23. Толстой Л.Н. Анна Каренина. Роман / Л.Н. Толстой. – М.: Эксмо ООО, 2015. – 960 с.
24. Mevlânâ sözleri [Электронный ресурс] / Режим доступа: http://www.neguzelsozler.com/unlu-sozleri/mevlana-sozleri.html.
         25. Кальной И.И. Философия / И.И. Кальной. – Симферополь: Бизнес-Информ, 2004. – 448 с.
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder