28 Nisan 2017 Cuma

И. ГАСПРИНСКИЙНИНЪ «АРСЛАН-КЪЫЗ» ИКЯЕСИНДЕ ГУЛЬДЖЕМАЛЬНИНЪ КЪАРАМАНЛЫГЪЫ

Салядинов К.У.

Исмаил Гаспринский буюк нашир, газетаджи, маарифчи олмакънен бир сырада профессиональ Къырымтатар бедий несирнинъ эсасчысы, яратыджы ве тешвикъатчысы эди. Бойле демеге бизим бунъа эсасымыз ве таянчымыз бар. Бу эсас онынъ яраткъан эсерлеридир. Шай дер экенмиз бу ерде шойле суаль догъа: Исмаил Гаспринский не ичюн къолуна къалем алып, бедий эсер язмагъа тутунды? Буонъа Аллахнынъ берген истидатымы, ёкъса къара асырнынъ кечирген къаранлыкъларыны къувмакъмы, я да ханлыкъ девринден сонъ сонеяткъан Къырымтатар эдебияты джанландырмакъ огърунда япкъан арекетлери эдими?

Меним фикиримдже бу себеплер Исмаил Гаспринскийнинъ бедий несирге мураджаат этмесине себеп олгъандыр. И. Гаспринский озюнинъ мешхур «Тенкъит»леринде эдебият ве языджы насыл олмакъ кереклиги акъкъында фикир юрсетип, икяе ве роман насыл язылмакъ кереклиги акъкъында айта: «Несирджи гузель ве ишленген бир къалем саиби олгъанындан гъайры язаджакъ эсерине коре я эфкяр чешмеси, я ахвал-и рух мевадд-и фенниейи саделештирмеге махир олмалыдыр ве бунынъ иле берабер аз корип чокъ анъламагъа ве эр корьгенини ресимджи киби, факъат фырчысыз, яни тиль ве язы иле беян этмеге истидатлы олмалыдыр», – деп яза ве озюнинъ «Молла Аббас» [1], «Гульджемаль Бикеч», «Багъдат Хатун», ве дигер роман ве икяелеринде бунъа садыкъ къала.
1783 сенеси Русие Къырымны вахшийджесине запт еткен сонъ Къырымтатар халкъынынъ яшайышы, медениети этрафына энген къаранлыкъ перделери онынъ теракъкъиятыны аман-аман токътаткъан эди. «Къара асыр» деп адландырылгъан ХIХ асыргъа, И. Гаспринский яшагъан ве иджат эткен девирге козь ташласакъ биле, чар самодержавиеси ве маалий бай ве мырзаларнынъ эскенджиси астында бонъалгъан Къырымтатар рухы тазе нефес талап эте, айдынлыкъкъа чыкъмагъа арекет эте эди. Илимли, медениети сонеяткъан, оджагъы джеалет куллерине толгъан миллет давет этиджи ве атешли сёзге, пешинден алып кетеджек федаий, къуветли шахысларгъа, айдын уфукъларгъа узангъан арзу-хаялларгъа мухтадж эди.
Бу мухтаджлыкъны анълагъан И. Гаспринский аля бугюн озлерининъ муджизекяране иссиетлеринен, озьгюн романтикаларынен окъуйыджыны озюне магнит киби чеккен нефис эсерлерини ярата. Эгер де И. Гаспринский «Молла Аббас» романында хаялий бир улькени, саба кунешининъ нурлары киби назик ве незакетли инсанларынен ярашыкълы диярны тасвирлеген, кенди миллетини бойле бир муджизевий улькенинъ саиби олмасына арз эткен олса, «Кунь догъды» [2] эсеринде белли бир дередже реализм усулыны къулланып аджы акъикъатны тасвирлемеге арекет эте, миллий пакликнинъ не дередже мукъаддес олгъаныны тасвирлемеге тырыша. Бу шейни биз дюльбер, айны заманда вакъиалар ве адиселерге толу бир эфсане шеклинде язылгъан «Арслан къыз» [2–4] эсеринде де коремиз.
Икяедеки вакъиалар Къашгъар виляетининъ Учьтурфан шееринде олып кече. Шеерни Чин аскерлери ве Къалмыкъ Меджуслары сарып ола ве токътамайып атеш ачып отуралар. Шеерден чыкъмагъа арекет эткенлерининъ тутып, башларыны кесип, мызракъкъа санчып исарда огълан мусульманларгъа косьтерилир эди.
Бу алны корьген мусульманлар даа зияде рухтан тюшелер. Къашгъардан ярдым келеджегине ишанч ёкъ эди. Чинлернинъ къыршавында къалып, ачлыкътан телеф олмакъ хавфы кунь-куньден артып бара. Муасаранынъ 27-нджи куню Чинлилерининъ башы Чи Линг Учьтурфан шеерининъ сакинлерини теслим олмагъа меджбур эткен мектюп ёллай.
Мектюпни шеернинъ шейхи Иззет-атагъа алып келелер ве меджлис чагъырып эр кесни тюшюнджеге далдыралар. «Не ишлемели?» деген суальге ич бир кимсе джевап берип оламай. Меджлис мектюпни бир къач саат муакеме эткен сонъ, чинлилернинъ теклифине разы оладжакъ вакъытта – меджлиске къомшу одада динълеп отургъан он алты – он еди яшлы Иззет-атанынъ екяне къызы олгъан Гульджемаль кирип келе ве: «Эй, мусульманлар, рухсетсиз меджлиске киргеним ичюн аип этменъиз, деп риджа эте. Бельки де мен ашханеде къазан башында отурмакъ керектирим, лякин бу куньлер адий куньлер дегиль, бельки де бизим махшеримиздир», – деди.
Анълагъаныма коре меджлис теслим олмагъа къарар чыкъараятыр... Чинлилер бизге аман ве афу береджегине эминсинизми? Бундан отуз сене эвель Яркент вакъиасыны унутманъыз. Бичаре Яркентлилерге аман береджек олып эр кесни къатиль этип къадын къызларымызны эсир этип ырыз-намысларыны бербат этмеген эдилерми? Къашгъардан ярдым (имдат) келеджеги белли дегиль, лякин келмейджеги де белли дегиль де! Умютсиз олып эджель ве къатильден къоркъуп джанымызны къуртакъаджакъ оламыз.
Мен теслим оладжакълардан дегилим. Атам къаршы олмаз иншАллах. Чинлернинъ сарымындан кечип Къашгъаргъа ве керек олса дигер виляетлерге барып, алымыздан хабер айтып, бельким имдат да алып келирим. Эй, меним севимли бабаджыгъым! Дюньяларджа наз ве севги иле осьтюрген Гульджемальни Чинге джарие олгъаныны, истейсинъизми? Эй, джемаат, теслим олмайыкъ. Алтмыш–етмиш кунлюк ашайтымыз бар.
Душман уджюм иле шеэрге кирип оламайджакъ. Етмиш кунюмиз даа бар: Аллах ризасы иле мен сагъ-селямет барып келирим дей де, Арслан къыз эки-учь куньден ёлгъа чыкъаджагъыны, эгер де учь куньден Чинлилер башыны мызракъкъа санчып косьтермеселер, селямет кечкенимни анъларсынъыз – деди де, меджлистен чыкъты. Бабасы ве меджлисте отургъанлар Гульджемальнинъ айткъанына шашып къалалар, ве – Аферин, бу къызгъа… Ер юзюнде булунгъан фериштелернинъ бири будыр. Бу арслане бизни душмандан къуртараджакътыр дедилер. Бабасынынъ козьяшларына бакъмайып, Гульджемаль хавфлы сеферге азырлана. Бир къызда бу къадар гъайрет ве къоркъу олмагъанындан эр кишилерде де къоркъу къалмагъан эди. Джумле эалининъ агъзындан Гульджемальнинъ батырлыгъы ривает олунмакъта эди.
Арслан къыз Чин къаравулларындан сагъ-селямет кечмек ичюн, йыкъылгъан теккенинъ минаресине чыкъып, куньде дурбиннен душманнынъ арекетлерини козетип, озюне ёл къыдыра эди. Неде олса буюк тедарик корип, тапанджа ве къылычнен къуралланып, атнынъ аякъларына сес чыкъармамасы ичюн кийиз ве чул сарып, эр кеснен хайырлашып, дуалар алып узакъ ве хавфлы ёлгъа чыкъты.
Эльбетте, Къашгъаргъа бармакъ ичюн догъру кеткен ёл муафаза этильгени себебинден айланчыкъ ёлнен кетмек керек олды. Амма гедже къаранлыгъындан юрьген сонъ, биринджи душман чалашы расткеле ве о ердеки эки къаравулны бир къуршуннен атып ольдюре, чюнки эки къуршун атылса шамата чыкъаджагъы белли эди. Ондан сонъ Гульджемаль тюфекни къуршунгъа толдурып ёлуны девам этти.
Шаркъий Тюркистаннынъ эписи шеерлери экиге – Эскишеер ве Янъы шеерге болюнген эдилер. Эскишеерде мусульман эалиси, янъи шерде исе чин мемурлары ве аскерлери яшар эдилер.
Гульджемаль шеерге киргенинен мектюплерни теслим этип Учьтурфаннынъ алыны айтып берди ве имдат сорады ве ярдым олмайджагъыны дуйды, чюнки Эскишеернинъ мемурлары чинлерден рюшветлер алгъаны ичюн де чинлернинъ къолунда эди. Амма бир
шейлер япмакъ керек эди.
Джума куньлери базарлар ве джадделер зияде къалабалыкъ ве адам толу эди, шеернинъ джумле къадынлары да ювунмакъ ичюн аммамларгъа барып озьара меджлислер этер эдилер. Гульджемаль да яхшыджа кийинип, йигитке ляйыкъ къылыч ве тапанджанен силяланып базаргъа чыкъа ве бираз долашкъан сонъ, къадынлар аммамларынынъ бирининъ къаршысына бара ве артындан энди тюшкенлерини дуя ве къадынлар аммамына кирип кете.
Лякин бираздан сонъ аммамнынъ къапусына къадылар, акъсакъаллар топланып бир къартны ёллап анда йигит урбасында кирген Гульджемальни чыкъмагъа давет этелер. Эгер чыкъмаса агъыр джеза кореджегини айталар. Амма аммамнынъ къапусынынъ артындан къадынлар бу ерде эр киши олмагъаныны, лякин бираздан сонъ олып кечкен вакъианы айтаджакъларына сёз берелер.
О арада Гульджемаль устюнден йигит урбаларыны чыкъарып къадынларны тынчландыра ве бу ерге насыл макъсатнен кельгенини анълата.
Эр кез Арслан къызнынъ агъызына бакъып къалып не ишлемек кереклигини сорагъан сонъ, агъа-къардашларыны, джумле йигитлерини ве озьлери де душмангъа къаршы чыкъмагъа сёз бердилер. Шу арада аммамджы къартчыкъ Арслан къызгъа къызыл байракъ узатты. Байракънынъ устюнде «Аллах» сёзю язылы эди.
Аммамдан чыкъкъан къадынлар эвлерине ёл алдылар, Арслан къыз исе къолунда байракъ Джума Джами азбарына меджлиснинъ топлашувына кете.
Джума намазындан сонъ силялы халкълар мейдангъа ве базаргъа чыкъып топланып башладылар. Эр ер аскерлер толды. Арбийлер меджлисни кечирген сонъ, Янъышеерге уджюм этеджеклерини айтып, саба эрте сеферге чыкъмагъа къарар бердилер.
Саба эрте Къашгъарнынъ эки къапусындан аскерлер тышарыгъа чыкъып, буюк мейданда арбий сафлар тертип эттилер. Мусульманларнынъ арекетини корьген Чинлер топ атмагъа башлайлар, мензиль узакъ олгъаны ичюн топнынъ зияны ёкъ эди ве къуршундан къоркъкъан адам ёкъ эди. Акъшам олмаздан Янъышеер алынды. Эки кунь азырлыкъ корьген сонъ бу аскерлер иле Гульджемаль Къашгъардан чыкъып Учьтурфангъа таба ёл алдылар. Учьтурфанны сарып алгъан Чин аскерлери Янъышеер мусульман эллине тюшкенини эшиткен сонъ Учьтурфандан чыкъып кериге чекильди. Шеер къыршавдан къуртулды. Ойле этип Гульджемальнинъ девъюреклиги ич бир шейден къоркъмайып озюни халкънынъ мудафасына багъышлангъан, XV асырда Франсанынъ садыкъ къызы Джанна Деаркнынъ косьтерген къараманлыгъына ошай. Бизим кунюмизде бойле къараманлыкълар япылса, халкъымызнынъ келеджегине буюк умютлер олур эди. Афсус ки, бизим кунюмизде яшларымыз арасында озьлерини халкъ такъдири ичюн феда эткен бойле Арслан къызлар ве йигитлер корюнмей.
Эскилик ве янъылыкъ, яманлыкъ ве яхшылыкъ арасындаки кескин курешни акс эттирген бу эсеринде И.Гаспринский бизге бизим эфсанелер ичине комюлип кеткен къадимий кечмишимиз акъкъында икяе этип къальбинде «Хуб-уль Ватан мин эль-иман» – «Ватан севгиси имандандыр». Иманы огълан инсан неге къадыр олгъаныны бойле инсанлар – олсун къадын, олсун деликъанлы – эр заман миллетни айдынлыкъкъа, адалет багъчасына алып чыкъкъан джетемени олгъаныны, бойле джетеменлери олмагъан миллет тарихнинъ чатырман ёлларына махкюм олгъаныны косьтермеге арекет эте.
Бугуньде-бугунь биз аятымызнынъ эр бир саасында бойле джетемен инсанларгъа, къудретли шахысларгъа, айдын уфукъларгъа ве айдын келеджекке мухтадж дегильмизми?
И. Гаспринскийнинъ япкъан ишлери, миллет огюндеки хызметлери, публицистикасы нефиз эсерлерининъ земанивийлиги де ишбу суальге береджек я да беребиледжек джевабымызнынъ ичинде гизлидир.
Михраблар ве оджакъларымыз огърунда курешимиз девам этеркен, биз И. Гаспринскийге текрар-текрар къайтаджакъмыз, онынъ язгъанларыны даа дефаларджа саифелейджекмиз, бугюнь ве ярын догъаджакъ суаллеримизге джевапларны алмагъа тырышаджакъмыз.

Къулланылгъан эдебият:

1. Гаспринский И. Французские письма / И. Гаспринский – Симферополь: Доля, 2003. – 224 с.
2. Гаспринский И. Арслан-къыз. Кунь догъды / И. Гаспринский; тертип этиджи Ф. Зиядинов; умумий ред. Ю. Къандым, арап уруфатындан кирильджеге чевирген Т. Киримов. – Симферополь: Оджакъ, 2004. – 193 с.
3. Гаспринский И. Арслан-къыз / И. Гаспринский // «Терджиман». – 1893, 2 апреля (№ 12), 25 апреля (№ 14), 9 мая (№ 16), 16 июля (№ 23), 23 июля (№ 24); 1894, 7 января (№ 1), 14 января (№ 2), 30 января (№ 4), 11 февраля (№ 6), 18 февраля (№ 7).
4. Gaspralı İsmail. Roman ve hikayeleri. Seçilmiş eserler. I c. / haz. Y. Akpınar, B. Orak, N. Muradov. – İstanbul: Ötüken, 2003. – 476 s.
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder