28 Kasım 2017 Salı

Mehmet Nüzhetniñ bediy eserlerinde psiholojik detaller

Haqiqiy qırımtatar edebiyat klassikası ne olduğını M. Nüzhetniñ eserlerini qoltuq ucunda büyük heyecanlıq, endişe ile oqudığımda farq etmege; onuñ icadiy laboratoriyasında teren hisseleriyle fikir figuralarınıñ nasıl şeklinde ifadelengenini pek aydın körmege başladım. Ziyadesiyle edipniñ bediy qahraman tipleri üzerindeki ciddiy çalışmalardan haveslendim. O, eserde böyle bir sert şaraitlerini yaratırken insannıñ (qahramannıñ) tabiatını sınavlar. Ve bir cemiyet içersindeki davranışlarnıñ psiholojisini ögrenecek olsa, halqnıñ milliy çizgileri, dünyabaqışları üzerinden seyretmeler yapar. İşte, Mehmet Nüzhetniñ ilk baqıştan sade ve mündericesi çoq komik kibi körüngen “Selim sohta” dramatik süjetli hikâyesi bunuñ misalidir. Bu yerde, menfiy ve qara tüslerinde tanıtılğan medrese talebesi mıyıqlı-saqallı qırcıman Selim, yımşaq tabiatlı, nazik bir bay qızı Momine ile qırmızı qader yiplerini bağlamaq arzusında çeşitli dubaralarğa oğray. Çoq yıllardan beri aşq hayalları ile keçingen Selimimiz, şahsiy psiholojik qusurlıqlarından (fenalaşqan ekonomik durumından) ötrü, öz duyğularını istegen qızğa bildirmege cesaret bulamay. Bir kün ise sevgilisi Qıpçaqlı Acemet baynıñ oğlu Qurtmuratqa nişanlandığını eşittikçe, aşq ateşini öz yüreginde kömmekten başqa çareler körmey. Faqat, hayli vaqıt keçtikçe, köydeşlerniñ ağzına tüşken – qocası Japon cenkinde helâk oldu, kibi haberine samimmiyliknen sevinip Momineniñ eki çocuqlı olğanına baqmadan, onuñ ile bir olmaq fırsatnı elinden qaçırmay. Amma, çoq beklenilgen evlilik hazırlıqları esnasında harp meydanından gönderilgen mektüp Selimniñ ömrüni büsbütün yoqqa çıqara. Meraqlısı şu ki, eser süjetiniñ yüksek kerginligi noqtasında oquyıcı, evvel eñ aşağı sıfatlarında tanıtılğan Selimni etik cihetten eñ nazik bediy sımasında bile qabul etmek hazırdır belki. Yani müellif, onuñ ruhiy aşağılığı, alçaqlığı ve nefishorlığında masum, hüsn çizgilerini araştırıp bizim içün keşf ete. Yani Selimni bambaşqa ampluada bizge yuttura. Velhasıl, mühitniñ vira şiddetleşken zamanında perde arqasından müellifniñ özü sahnağa çıqa. Ve bahs olunğan hatnı açıp, mündericesini oqumaq mesuliyetini boynuna ala.
"Gece düşümde, gündüz esimde, başımnıñ tacı, göñlümniñ ilâcı, derdimniñ dermanı, quvançımnıñ fermanı, bağçamnıñ gülü, dalımnıñ bülbüli, cerde izim, kökte yıldızım… Momine hanıma çoq-çoq selâmlar idüp, hatır-ı şerifni istifsar iderim[1]. Ve yine, kürpe qozularım Ayşemen Esmanıñ közçüklerinden öpüp, menim bu qavğadan sağ-selâmet üyge qaytup barmaqlığım içün Tañriden gece-kündüz dua idüp istemeñizni irca etemen. (Men ölsem de, qalsam da eger) bu kişi sizge barğanday bosa eger, menim bir qabat urbamnı[2] oğa kiydiriñiz, biz onuñman bek yaqın dost bolğanımızdan, biribirimizge resimlerimizni de beriştik. Baqiy selâm, qara yazılı Qurtmurat"[3].
Asılında eserniñ tam metni ve misalge ketirilgen mektüp parçası arasındaki til, üslüp farqlığı da meraqlı. Lingvistik qatmerler vastası ve hatta nesirniñ şiiriyetke keçmek anı ile yazıcı teren duyğularınıñ yüceligini köstermeknen meşğuldir. Cümlelerde sıq-sıq qullanılğan toqtav işaretleri ise, qahramannıñ coşqunlığını ve eşine beslegen sevgisinden tap nefesi tutulğanını, başı döngenini ifadeley. Tıpqı muhabbet coşqunlığını edipniñ faleketli qaderini açıqlağan lirik şiirlerinde de rastketirebilemiz. Meselâ, şair ömür arqadaşınıñ vefatı münasebetinen yazğan “Qırıq qalbimniñ qayğısı”, “Sevdigimniñ qabrinde” degen ağıtlardır.
 “Altındayım, elmazım, açqan gülüm,  
Benlik, barlıq, bağımda bir bülbülim...”[4]
kibi accı satırları ile başlanğan “Qırıq qalbimniñ qayğısı” şiiri torlanğan közlerimiz ögünde vedalaşma levhasını canlandıra. Bu yerde, bir-eki tatar mollanıñ oquğan “Bismillâhi ve alâ milleti Resülillâh”[5] duası ile birlikte qabir çuqurına enip, mevtanı büyük muqaytlıqnen qollarına almağa hazırlanğan qocasını köremiz. Onuñ sevgili ilk zevcesine soñ kere aytqan bu mülâyim sözçüklerini duymaqtan canımız, cigerimiz küye.
E. Şemizadeniñ çalışmalarında ilk beyiti kösterilmegen şiiri ve şairimizniñ elyazmaları esasında yañı basılğan şiirlerinden bu varyantı mütecessiz araştırmacılar içün pek qıymetlidir, zannetersem.
 “Tabut tartup teniñni topraq tuttı,
Caş canıñnı cutuq cer calmap cuttı.

Uçtıñ artıq, elimden ölüm aldı...
Qırıq qalbim qararup, qarap qaldı.

Köz körmegen keçede, köñül kirli,
Tüşünceler, tasalar türlü-türlü.

Mezarıña mingenler miyavquşlar,
Tek, tik tenge tuyula tik tavuşlar...”.
Misalge ketirilgen parçasında çoq tekrarlağan [t], [c], [q], [k], [m] tutuqları bir ses oyunı kibi tanılmaq mümkün. Amma, aldımızda şairniñ özüni tasavvurlasaq, bu seslerni ifade etken quruğan ağzında, morlanğan dudaqlarında can azabını, qara nefretini, öfke patlamasını, ümütsizligini körmek ihtimalı bar. Şiirde alliteratsiyalar ve assonanslarnıñ mantıqlı surette lehçe sözleninen nasıl güzel bağlanğanını baqıñız. Bu yerde, mimika ve jestlerden ğayrı insannıñ fiziolojik durumını açıqlağan sesli belgilerni de rastketirmek mümkün. Meselâ, ten titremelerini:
Talpınaman tentirep, ten tarlıqta,
Mırıldanup, moñsirep mezarlıqta.

Qabiriñni qarmalap qaltırayman,
    Canğa cetti canğızlıq, dep cılayman”

Devamı bar.
Tahir Nureddinoğlu Kerim



[1] hal hatır şerefleriñizni sorarım. – T.K.
[2] bir qat urbamnı. – T.K.
[3] İsmail Gaspralı adına milliy qırımtatar kütüphanesiniñ elyazmalar bölügi. M. Nüzhet fondu. – Dosye 1. – S. 156 – 157; Memet Nuzet. Qırımnıñ çöl ayatından: saylama eserler cıyıntığı. – Simf.: Dolâ, 240 s. – S. 152.
[4] Nuzet M. Qırımnıñ çöl ayatından: Saylama eserler cıyıntığı. – Simf.: Dolâ, 240 s. – S. 98.
[5] Yüce Allağın ismi ile Resüllahın dini üzerine kömemiz
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder