9 Ocak 2018 Salı

Юрий Османов – алим, шаир, терджиман

(Юрий Бекирович Османовнынъ 
75 йыллыкъ юбилейи мунасебетинен отькерильген
тедбирге азырлангъан маруза)

Бугунь биз халкъымызнынъ буюк эвляды – Юрий Бекирович Османовнынъ 75 йыллыгъыны къайд этемиз. Драматизмнен, фаджиаларнен толу омюри девамында бу инсан о къадар чокъ шей япып етиштирди ки, бунъа айретленесинъ.
Алим оларакъ догъгъан Юрий Османов (мен оны шай деп адландырам), Москвадаки Бауман адына алий техника окъув юртуны битиргенинен, мемлекетнинъ энъ нуфузлы ишханелеринден бири олгъан Дубнадаки ядро тедкъикъатлары бирлешкен институтына ёлланма алды, айны вакъытта Серпуховдаки юксек энергия институтында да ильмий ишнен мешгъуль олды. Элементар парчачыкъларнынъ характеристикасыны ресимге чыкъармакъ ве ольчемек имкяныны берген криоген пускалы камералар къурулышыны тюшюнип тапкъаны ве дигер ихтиралары ичюн 5 муэллифлик шеадетнамесини алгъан, Сумгаитте джам пиширюв собасыны гъайрыдан ишлеп чыкъкъан, шимди бутюн Фергъана вадийсини сувнен теминлеген сув-насос станцияларыны ве сув агъы системаларыны лейхалап, омюрге кечирген алимнинъ илим саасында буюк келеджеги бар эди.
Айны о йыллары алим гуманитар саа боюнджа да чалышып башлады. Улу атамыз Исмаил Гаспринскийнинъ аяты ве фаалиети оны пек меракъландырды. Нетиджеде  Османов бу саада да феноменаль ишлер япып етиштирди. Бу эсерлер 2014 сенеси онынъ меслекдешлери тарафындан чыкъарылгъан «Просветитель Востока Исмаил Гаспринский» деген китабына кирди.
«Юрий Османовнынъ ильмий очерклери – бу, Гаспринскийнинъ бакъышлары ве тасавурларынынъ энъ юксек нокътасыдыр. Садедже айткъанда, бугуньде Гаспринскийнинъ фаалиетини бойле севиеде ве колемде огренген Юрий Османов киби экинджи бир шахысны мен бильмейим», – деп язгъан эди бундан 15 йыл эвельси филология илимлери докторы, профессор Исмаил Керимов.
Исмаил Гаспринскийнинъ аяты ве фаалиети не дереджеде меракъландырса, къырымтатар халкъынынъ миллий меселеси Юрий Бекировични даа зияде раатсызлап башлады ве бутюн барлыгъынен о ишке киришип кетти. Онынъ ичюн бутюн башкъа ишлер экинджи планда къалды.
Халкъымызнынъ миллий арекет лидерлеринден бирине чевирильген бу инсаннынъ о саадаки фаалиетине мен шимди токъталмайджам. Бу хусуста чокъ айтылды ве даа  айтылыр. Тек бир шейни бильдирмек истейим.
1988 сенеси Озьбекистаннынъ Фергъана вадийсинде месхети тюрклерине къаршы фаджиалы къыргъынлар башланып, юзлернен адамлар, оларнынъ эв-баркълары якъылгъанда, бу фаджиа  анда яшагъан къырымтатарларыны да беклей эди. Вазиетнен шахсен таныш олып къайткъан  Юрий Бекирович бизим эвге келип, манъа мураджаат этерек: «Аблязиз агъа, аджеле суретте озьбек тилинде къырымтатар халкъынынъ озьбек халкъына мураджаатыны азырласанъыз. Бу ишни кечиктирмек буюк фаджиаларгъа кетирмеси мумкюн. Риджа этем, онынъ огюни алмакъ ичюн къолумыздан кельген бутюн шейни япайыкъ. Бойле мураджаатнаме язылса, оны  чокълаштырмакъ ве халкъ арасында даркъатмакъны биз озь бойнумызгъа аламыз», – деди. Мен  мураджаатнамени бир геджеде язып азырладым. О, веракъа этип чыкъарылды ве даркъатылды. Нетиджеде, озьбеклер анъладылар ве бизим халкъкъа токъунмадылар. Бу алидженап иш шахсен Юрий Бекировичнинъ тешеббюсинен олды.
Юрий Османов алим, эдебиятшынас ве биринджи невбетте сиясетчи олмакънен бир сырада эдебий иджатнен де джиддий огъраша эди. Онынъ язгъан шиирлери, дестанлары, очерклеринен таныш олсанъыз, огюнъизде  шашыладжакъ феноменаль бир истидат саиби олгъаныны корерсинъиз. Бу ерде шуны да айтмакъ керек ки, Османовнынъ бедиий эсерлери миллий меселенен узьвий багълыдыр.
Юрий Османов 1960-джы сенелерден шиирлер язып башлады. Ильк эсери 1965 сенеси «самиздат»та чыкъты. Бу шиирлер эглендже ичюн язылгъан шейлер олмадан, кескин сиясий гъаели назмлар эди. Шу себептен о йылларда язылгъан «Ватан седасы» («Голос Родины») киби шиирлери о къабаатланып, къапатылмасына себеп олдылар. 2008 сенеси муэллифнинъ бу ве дигер бедиий эсерлери «Къырым – меним Ватаным» («Крым – Родина моя») китабына кирген эдилер. Бу сене мен Юрий Османовнынъ бир къач шиирини къырымтатар тилине терджиме эттим ве оларны озь чыкъышымда такъдим этмек истейим. Келинъиз «Ватан седасы» шииринен таныш олайыкъ:

Олабилир, бельки денъиз янар, –
Деген халкъымызда икметли лаф бар.
Мени чекиштирсе асретлик, агъры
Чокъсы бу сёзлер акълыма келелер.
Агъыр дакъкъаларда ойларгъа далам:
Нелер яптым, шимди не япып олам?
Огюмде – дюнья. Огде – ана ер,
Эй, яшлыгъым, манъа къувет бер.
Акъыл-ферасет бер, гъадап – къальбимде.
О шекилленгендир муаджирликте.
Намуслылыкъ манъа ашлангъан,
Сен кучь бер эляллыкъ ёлуны ачкъан.
Достлукъкъа инанам, халкъларны севем.
Достлукъкъа, севгиме ираде бер сен!
Къувет бер мукъаддес ерни севмеге
Ватаным! Сесинъни эшитем кене.
Эвлятларынънынъ агълав, ферьядын,
Аналар икметин эшитем айдын.
Эй, меним аджайип яшлыкъ девраным!
Гъадабым, элимни санъа узатам.
Генчлигим, аятым ярдым сорамай,
Бир тюрлю садакъа керекмей манъа.
Мен башымны ерге эгмейип,
Халкъымнен Ватанда яшамакъ истейим.
Эбет, яшайбилем узакъ ерлерде
«Тенъ халкълар ичинде бераберликте».
Йыллар кечер, не айтырмыз биз,
Ким къоркъты, ёрулды, яшап курешсиз.
Акъраным! Эвлятлар, халкъ огюнде биз
Демесе айыпны чал сакъал астында сакълармыз.
Аятта ойле кунь, ойле ань келе:
Кечмишке эсап бермели илле.
Чал сачлар такъдири чезильгенинде
Джевап бермелимиз тарих огюнде.
О кунь беклей эр кесни мытлакъ,
Шереф, видждан сынавы оладжакъ.
Сонъки дакъкъа кельди: я лянет мында,
Я бахтлы яшайыш юртумыз – Къырымда.
Козь огюнъде – дюнья, козь огюнъде – топракъ.
Огюнъде – такъдир ве Ватанынъ – сен бакъ!
30. 08. 1965 с.
Юрий Османов атта Къызылкъумдаки Бессопан, Якъутыстандаки Табага лагерлеринде, Благовещенсктеки махсус сиясий махбюслер ичюн ихтисаслаштырылгъан психиатрия  хастаханесинде отургъанда да, къырымтатар халкъынынъ озь ватанына къайтарылмасы ичюн курешмектен вазгечмеди. Бу куреште о, несир ве назмнынъ тесирли силяларындан да буюк усталыкънен файдаланды.
Шаир эмин эди ки, халкъ озь арзу-умютине иришеджек ве юз бинълернен къырымтатарнынъ куреши гъалебенен екюнленеджек. Та 1968 сенеси о озюнинъ «Сонъки сёз» («Последнее слово») деген шииринде шойле язгъан эди:
Келеджек майысны ачыкъ корем мен:
Халкъымыз къайтаджакъ тувгъан юртуна.
Урулгъан, яралы, лякин сагъ аскер
Тыпкъы шай къайта. Енъиле фуртуна.

Шаирнинъ иджадында 1984-1985 сенелери Якъутыстаннынъ Табага лагеринде язгъан «Индиранынъ олюмине» («На смерть Индиры») дестан-монологы айрыджа ер тута. Инд халкъынынъ садыкъ къызы Индира Гандининъ эляк олувы мунасебетинен яраткъан бу эсеринде Юрий Османов атта озь олюмини кунь-эвельден язды. Динъленъиз:
Оладжакъ шей олды! Йылнынъ сонъунда
Олюмнен битти ниает авджылыкъ.
Кираджылар япты кенди ишини,
Айтынъыз, бу душман ишими?.
Юрий Османовнынъ деерли бутюн эсерлери девирнинъ актуаль меселелерине багъышлап язылгъандыр. «Къырымтатар яшлар бирлиги»нинъ азалары Марат Омеров, Амза Умеровларны Ташкентте махкеме япып, укюм чыкъарылгъан сонъ олар махкеме залындан апске алып кетилеяткъанда шу ерде булунгъан къызлар: «Булар акъикъий къараманлар», деп оларнынъ аякълары тюбюне чечеклер аткъанларыны Юрий Османов озюнинъ «Аранъыздан кимдир къолун юксек котерди» («Среди вас высоко кто-то руку поднял») шииринде тасвирлеген эди:

Укюм чыкъарылды,
Къайгъыдан зал сусты.
Кимдир козьяш тёкти,
Конвой биле пысты.
Судья санки дерсинъ
Йырткъыч джанавар,
Прокурор арт къапыдан
Кетмеге ёл арар.
Кимдир атты кокке
Буюк гульдесте.
Бу – баарь муждеси,
Азатлыкъ сеси.
«Халкънынъ огъланлары!
Миллеттен селям!»
Къатып къалды конвой
Еринде шу ань.
Эсли майор бирден
Четке тюкюрип,
Гуллерни ёгъурды,
Къычырды окюрип:
«Мытлакъ джезаларым
Мен эпинъизни!»
«Буны халкъ бердими?
О да къапалыр.
Аранъыздан кимдир эль котердими?»
Кимнинъдир элинде
Къан киби гуллер.
Конвой узеринден
Адамлар кулелер.
– Буны халкъ унутмаз!
«Биз юрткъа къайтырмыз!»
«Огге, аркъадашлар!»
«Эр кеске айтырмыз!»
«Чыдамлы олунъыз,
Джесюр йигитлер!»
«Къаралайыджыгъа
Олсун лянетлер!..»
Баарьге чыкъармыз,
Олунъыз эмин –
Сизге де укюм
Окъулыр, билинъ!
Иште, миллий арекет курешчиси, шаир курешчи Юрий Османов шойле бир инсан эди. Онынъ эки дефа къараманымыз Аметхан Султан акъкъындаки «Учь корюшюв» («Три встречи») очерки, салмакълы эки къысымдан ибарет «Орман масалы» («Лесная сказка») монументаль поэмасы эдебиятшынасларнынъ айрыджа талилини беклей.  Муэллиф бу поэманынъ «Яшлыкъ» ве «Джесюрлик» деп адландырылгъан эки къысмыны язып къалдырды. Лякин екюнлейиджи «Президент»  серлевалы учюнджи къысмыны битирип етиштирмеди.
Юрий Османов айны вакъытта терджиме саасында да озюни косьтеребильди. О, классик эдиплеримиз Бекир Чобан-заде, Амди Гирайбай, Шевкъий Бекторелернинъ бир сыра эсерлерини рус тилине чевирди. Бекир Чобан-заденинъ 100 йыллыгъына багъышлангъан мерасимде о, «Къырымтатар шиириетини рус тилине терджиме этювдеки базы проблемлер акъкъында» мевзусындаки ильмий марузанен чыкъышта булунгъан эди.
Секиз йыл эвельси Акъмесджитте нешир олунгъан Юрий Османовнынъ «Къырым – меним Ватаным» адлы эдебий эсерлер джыйынтыгъына эдипнинъ 160-къа якъын шиир, поэма, очерк ве марузалары кирди.
Бутюн бу эсерлер Юрий Бекировичнинъ эдебият саасында да насыл бир истидат саиби экенини косьтере. Эгер о эсерлер ана тилимизге терджиме этилип чыкъарылса, окъуйыджылар Юрий Османовнынъ эдебият саасында да озь ёлу, озь сеси, озь бакъышы, озь фельсефеси, озь усталыгъы олгъаныны корер ве онъа мунасип къыймет кесер эдилер.
Аблязиз ВЕЛИЕВ


Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder