9 Ocak 2018 Salı

КЪЫРЫМТАТАР ТОКЪУМАДЖЫЛЫКЪ ТЕРМИНЛЕРИ

Ер юзюнде инсанлыкъ пейда олувынен арадан чокъ вакъыт кечмеден онынъ урбагъа ихтияджы пейда олды. Ильк девирде адамлар урба, япынджа оларакъ айван терилеринден файдалангъан олсалар, вакъыт кечтикче анълы махлюклар олгъан адамлар чешит махсулатлардан басмалар токъувны тюшюнип таптылар. Бойлеликнен девир кечтикче эм басма токъумаджылыгъы ичюн чешит хаммаллардан файдаланылды, эм де басмаларнынъ да чешитлери чокълашты, кейфиети, дюльберлиги мукеммеллештирильди.
Къадим девирлерден инсанларнынъ дурагъы олгъан Къырымда да басма токъув баягъы эрте вакъытларда омюрге кечирилип башлана. Бунынъ ичюн эдждатларымыз нелерден йип ишлемек, басма токъумакъны ве оларны насыл япмакъны ихтира эткенлер.
Инсанлыкъ башта бир айванларнынъ юнлеринден басма токъумакъны тюшюнип таптылар. Сонъра исе кет-кете памукъ, кетен, кендир, йипек къозагъы киби хаммаларны менимсеп, олардан да басма токъумакъны менимседилер.
Бунынъ ичюн башта бир йип ишлемек ичюн ишлетиледжек хаммаларны етиштирюв, ишлев ёлларыны огрендилер. Сонъра исе олардан насыл этип йип ишлемекни ве ниает басма токъув  ёлларыны ишлеп чыкътылар.
Халкъымызда йип ишлейджек, басма токъуйджакъ донатмаларны халкъ усталары азырлай эдилер ве о тезьяларнынъ эр бир къысымынынъ озь ады бар. Меселя йип ишлемек ичюн юн, йипек, кетен, кендир лифлери башта топлана, сонъра титиле. Энди йип ишлемек мумкюн. Бунынъ ичюн адамлар урчукъ ( русча онъа веретено дейлер) уйдурдылар. Бунынъ ичюн чокъсы къавий чам, къызылчыкъ, дут агъачларындан файдалана эдилер. Урчукъ агъачтан ( даа догърусы чубукътан) азырланыла. Онынъ узунлыгъы 30-35 сантиметр, къалынлыгъы 0,5 сантиметр ола. Юкъары къысмы ёнулып инжертиле, бу исе йип ишлеген адамгъа урчукъны айландырмакъны къолайлаштыра. Ашагъы къысмына агъачтан агъырджа, 3-5 сантиметр диаметрли башлыкъ кийсетиле. Лякин урчукънынъ ашагъы уджу башлыкътан 1-2 сантиметр чыкъып тура. Башлыкъ урчукънынъ агъырлыгъыны теминлей. Сонъра, 60-70 сантиметр узунлыгъында айрыджа йип чыйратмакъ ичюн ореке япыла ве онынъ тёпесине къарарнен 10-15 сантиметр узунлыкъта макъара япыла ве юн, памукъ, йипек ве иляхре хаммалны онъа басма тасмасынен багълайлар. Ашагъысында исе орекени тутуп тургъан агъырджа юк уйдурыла. Адети узре оны къалын агъачтан бычкъылап алынгъан 4-5 сантиметр къалынлыкътаки тёгерекнинъ ортасыны тешип онъа кечире ве пекителер. Энди йип ишлемеге киришмек мумкюн. Эвель-эзельден йип ишлейиджилер къадынлар олгъан ве олар ишке киришмезден эвель оглерине оглюк я да башкъаджа айткъанда пештимал багълагъанлар.
Йип ишлев джерьянында памукъ, юнь, йипектен чыкъкъан чешит къалымтылар, тюклер, лифлер пештимал устюнде топланалар.
Урчукъ йипке толгъан сонъ оларны отургъан алда аякънынъ баш пармагъынен сол къолнынъ косьтергич пармагъына чектирип саргъанлар. Сонъра оны сабунлы сув я да сабун таш сувуны  ( сабун ташкъа русча киль дейлер. Кильнинъ Къырымда ятакълары эсапсыз чокъ. Кечкен асырнынъ 20-30-нджы сенелери оны къадакълап бутюн дюньягъа саткъанлар.  Русча киль сёзю къырымтатарджа къыл сёзюнден алынгъан, чюнки  киль хусусан юнни ве йипек къозагъындан алынгъан йипни ягълардан пек яхшы ве тез темизлеген) къулланып ювгъанлар ве къуруткъанлар. Сонъра эки юмакъ йипни бири-бирине къошып пюккенлер, яни къалынлаштыргъан ве къавийлештиргенлер.Энди о басма токъумагъа азыр.
Басма, килим токъумакъ ичюн токъув тезьялары япылгъан.
Тезьягъа бой йип (русча онъа основа дейлер) эм де конделен йип (русча онъа утка дейлер) ерлештириле. Бой йипнинъ эни 60-70 сантиметр олып, эр бир тели таракътан кечириле. Бу, онынъ тезьяда тегиз турмасыны, йип теллери бири-бирине къарышып кетмемесини теминлей. Конделен йип мокюкке кийсетиле ве бойлеликнен токъувгъа киришиле.
Тезьяда хам басма ( русча онъа суровья дейлер), орьнекли басма токъумакъ мумкюн. Хам басма токъулса сонъундан оны истеген боянен боялап, къумачкъа яни ренкли орьнексиз басмагъа, я да агъартып беяз зонгъа чевирмек мумкюн. Ренкли оладжакъ олса йиплерни эвельден истеген бояларгъа боялап, къурутмакъ керек ола.
Эбет девир кечтикче токъумаджылыкъ да бир чокъх баскъычларны кечти ве гъает инкишаф этти. Шимди басма энди эскидже усулнен эль тезьяларында дегиль де, земаневий санайы механик, автоматик тезьяларда  ве гъает тез токъула.
Шимди насыл басмалар бар?
Юньден: юнь, бастон, камвол, кашемир.
Памукътан: сатин, ситец, зон, маль-маль, къадифе, беркъут, джынсы, тюкли басма, марама, мельте.
Йипектен: атлас, крепдешин, къумач.
Кетенден: гобелен.
Суний лифтен:  болонья, капрон, лавсан, газ басма.
Териден: гонъ, къаракуль, замша, мешин.
Кийизден: кийиз, драп, сукно.
Килим: юн килим, памукъ йип килим, суний лиф килим, гобелен, палас.
Иште бойле басма чешитлери мувджут.
Бундан да гъайры, урбаларны тикмек ичюн эбет йип керек. Йиплер де озь невбетинде чешит джынысларгъа болюнелер. Умумен бугуньде сана        йыда 144 чешит йип чыкъарыла. Келинъиз оларнынъ базыларыны сайып кесейик:
Мулине, макъара йип, капрон, йипек, кетен, токъув йипи, гобелен йип, маден йипи, алтын йип, аркъан.
Бундан да гъайры: гирджива, чельтер, орьме, ишлеме, нагъыш, перде, тюль киби орюп азырлангъан неснелер де барлар.
Эгер сайып чыкъаджакъ олсакъ юзлернен, бинълернен токъумаджылыкъ терминлери барлар. Оларны билип, ерли-еринде догъру къулланмалымыз.
Бир чокълары оларны къарыштыралар. Нетиджеде янълыш фикирлер, анъламлар келип чыкъа. Меселя: токъума. Оны негизи бир чешит, яни токъума олгъанына бакъып янълыш къулланалар.Басманы да,  инсан бедениндеки токъумаларны да бир чешит, яни токъума деп язалар. Бу янълыш. Албу ки, басма яни русча айткъанда ткань - бу, урба тиккен басма, зон, къумачтыр. Бу эки шейни айырды этмеге бильмек керек.
Басмагъа кельгенде: басма - бу умумий аддыр. Онынъ озю бир къач чешитке болюне, яни 1) азыр басма; 2) хам басма  (суровья); 3) зон басма (орьнекленмеген, агъартылгъан беяз басма); 4) къумач ( бу. Сыдыргъа бир ренкли басмадыр. Меселя: ал къумач - яни къырмызлы тюс басма; мавы къумач - яни мавы тюсли басма.Оны токъума десек янълыш олур.
Умумен басма токъувнен огърашкъан адамнынъ зенааты токъуйыджы, токъумаджыдыр. Токъуйыджы - бу, ткач, токъумаджы - текстильщик.
Биревлер я тюрклер де басмагъа докъума, къумач дейлер де дей билелер. Лякин оларда биологик токъумагъа - nesiç, sinir dokusu дейлер.
Иште къырымтатар токъумаджылыкъ терминлери хусусында къыскъадан айтаджагъым булардыр.Бизде бунынънен багълы, даа догърусы онынъ девамы оларакъ тикиджилик терминлери де айрыда ер тута. Онынъ акъкъында да пек чокъ шей айтмакъ мумкюн. Лякин о энди айры мевзу.
Келинъиз, тилимиздеки токъумаджылыкъ терминлеринен таныш олайыкъ:

Атлас  - атлас (йипек басма)
Бегунок - йип чийратув машинасында йипне догърулап ёнельтирген алеет
Беление - беязлатмакъ, агъартмакъ (токъулгъан басманы махсус шингенлик ярдымынен беязлатув, басмагъа акъ (беем-беяз тюс берюв)
Белошвейка - ич урба, чаршаф, ястыкъ орьтюси тиккен къадын
Бельё - ич  (тюп) урба, чаршаф, ёргъан, ястыкъ къапы, чамашыр
Блузка - енгиль басмадан тикильген кофта, иш кольмеги
Бобина -  токъумаджылыкъ тезьяларындаки узун йип сарылгъан балабан макъара
Болонья - болонья (суний) басмасы
Бостон - бостон къумачы, костюм тикмек ичюн юн басма
Валяльный - кийиз басмакъ
Валяльна - кийиз баскъан ер
Валяльщик - кийиз басыджы
Валять войлок - кийиз басмакъ
Вата - титильген памукъ (пуф)
Вата шерстяная - юн пуф
Ватник - астарлы памукълы урба
Велюр -    беркъут
Вельвет -  къадифе
Волокно - лиф. 1. шелковое волокно - йипек лиф. 2. искусственное волокно - суний лиф. 3. асбестовое волокно -  асбест лифи. 4. Растительное волокно - осюмликлер лифи. 5.нервное волокно (биол.) - синъир лифлери. 6 Мышечные волокно (мед.) - адале лифлери. 7. волокно древесины - агъач лифлери
Ворс - тюк. (ворсистая ткань - тюкли басма)
Ворсинка - бир дане тюк
Ворсистый - тюкли
Ворсование - (ворсование тканей) басмаларны тюклемек
Ворсовая ткань - тюкли басма
Вышивание - нагъышламакъ
Вышивка - нагъышламакъ, орьнеклемек
Вышитий воротник - орьнекленген якъа
Вязание сетей - чельтер (агъ) орьмек
Гольфы - тизден ашагъы саркъып тургъан къыскъа штан
Драп - драп ( пальто ичюн къалын басма)
Драповый - драптан япылгъан
Жакет - эркеклер къысасы, къадынлар урбасы
Жилет - елек
Закройщик - бичиджи
Замша - замш (пугъу, къоюн ве дигер айванларнынъ терисинден азырлангъан йымшакъ гонь)
Занавес - перде ( сана пердеси )
Занавеска - пенджере пердеси
Занавесочный - пердеге келишкен басма
Золотошвейка - алтын йипнен тикиджи
Камволь - камволь ( таралгъан йымшакъ юньден азырлангъан басма чешити)
Каракулевый - къаракуль
Капрон - капрон (къавий суний лиф)
Капюшон - башлыкъ, баш кийими ( устки урбанынъ якъасына пекитилип тикильген къайтарма баш орьтюси)
Катушка - макъара (катушка ниток - макъара йип)
Кашемир -  кешмир ( юнь басма) къумачы
Кешмировый шарф - кешмирден япылгъан боюн бавы
Кепка - баш кийими
Кимоно - кимоно ( японларнынъ енъи бол усть урбасы)
Кисет -   кисе ( тютюн къойгъан торбачыкъ)
Клубок - юмакъ
Ковёр - килим
Коверкот - коверкот ( костюм из коверкота - коверкоттан тикильген костюм)
Коврик -    ёлакъкъа тёшельген тар килимчик
Ковровщик - килим токъйыджы
Кожаный - териден япылгъан (тикильген)
Кожевник - гоньджи, мешин, тери сеплейиджи
Кожевня - гонь, сахтиян сеплеген устахане
Кокон - йипек къозагъы
Кокономотание - йипек сарув
Колготки - балаларнынъ чораплы штаны; къадынлар кийген трико - чорап
Комбинезон - комбинезон ( кольмекнен штан къошып тикильген иш урбасы)
Костюм -   урба, иш урбасы, миллий урба, эрлер костюми, къадынлар костюми
Косинка -  къыйыкъ
Кофта - Къадынларнынъ къыскъа пальтосы, блуз
Крепдешин - крепдешин ( юфкъа, къавий йипек басма)
Кружева - гирджива, чельтер
Кружевной - гирдживалы, чельтерли
Кушак - къушакъ
Лавсан -  синтетик лифнинъ бир чешити ве ондан  токъулгъан басма
Лён - кетен
Линтер - памукъ урлугъынынъ устюнде къалгъан тюк ве къыса лифлер
Лоскут - басма парчалары, чул ( басма къалымтылары, кесиклери, къыйкъымлары
Льноволокно - кетен лифи
Макси юбка - узун юбка
Манекеншик - азыр урбаларны кийип нумайыш эткен адам
Манжета - экленген енъ
Мануфактура - басма, мануфактура
Марля - марля, марама, газ бези
Меховый - териден япылгъан
Модельер - урбаларнынъ моделини (чешитини) азырлагъан мутехассыс
Модник - модагъа берильген ( мот кийинмеге севген) адам
Мотка - йип сарув
Мундир - арбий усть урба
Набивной ткань - орьнекленген басма
Суровья - хам басма, ишленмеген зон
Накрахмалить - крахмалламакъ, беязлатмакъ, агъартмакъ
Основа - эсас (токъувда) йип
Отьбеливание - беязлатмакъ, агъартмакъ
Отьбеливатель - беязлатыджы
Отьбеливать ткани - басманы беязлатув
Отделочный - орьнеклев
Палас - палас, тёшеме
Пелена - къундакъ
Передник - оглюк, пештимал, пешкир
Плавки - ювунгъанда кийильген тар труси (ички дон)
Полукафтан - къыса къафтан
Портниха - терзиджи, урба тикиджи къадын
Портняжить - тикиджилик, терзиджилик япмакъ
Портянка - саргъы
Постель - ёргъан-тёшек
Почесать - тарамакъ (юнни)
Пошив - тикмек
Прачка - чамашырджы къадын
Причесать -  тарамакъ
Простыня - чаршаф
Прядение - йип ишлемек (чийратмакъ)
Пряденный - ишленген, чийратылгъан
Прядильная фабрика - йип чийраткъан фабрика
Прядельщик - йип чийратыджы
Пряжа - чийратылгъан йип
Прялка - чарх, йип ишлеген ореке
Рукавицы - къолчакъ
Рукавчик - енъ къапагъы
Рушник - эльбез, кълбез
Тряпка - чул
Тюль - чельтер
Уток -  йип (басма токъувда энине ишлетильген йип)
Фабрика - фабрика (ткацкая фабрика - токъув фабрикасы; прядильная фабрика - йип чийратув фабрикасы; ниточная фабрика - макъара (тикиш) йипи чыкъаргъан фабрика; отделочная фабрика -  азыр басма (басманы орьнеклеп)  чыкъаргъан фабрика
Фитиль -  мельте
Фуражка - баш кийими
Халат - Къалын басмадан тикильген (кимерде огю ачыкъ олгъан) къадынлар ве эрлер ичюн узун тон
Хлопок - памукъ
Челнок - мокюк (токъув тезьясында ве тикиш машинасында ишлетиле)
Чесалка -  таракъ ( памукъ ве юнь тарагъан таракъ)
Чёсанный - таралгъан
Чесальный -  тарагъан
Чулки - къадынлар чорапы
Шапка - къалпакъ
Шарф - боюн бавы
Швейник - тикиджи
Шёлк - йипек
Шелковистый - йипек киби йымшакъ
Шелковица - дут тереги
Шелковод - йипекчи, йипек къозагъы асрагъан
Шелковый -  йипектен азырлангъан (тикильген)
Шелкомотальный - йипек йип сарыджы
Шерсть - юн
Шерстяной - юн махсулатындан азырлангъан (тикильген, орюльген)

 Аблязиз ВЕЛИЕВ
Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder