9 Ocak 2018 Salı

Девир бурулышында

Кечкен асыр сексенинджи йылларынынъ экинджи ярысы тарихта девирнинъ бурулыш нокътасы оларакъ къалды. Ер юзюнинъ алтыдан бир пайыны забт этип, етмиш йыл укюм сюрген СССР деген къоджаман девлет шу вакъытта озюнден-озю, бир къуршун атылмадан тарих аренасындан гъайып олды.
Бугуньде яшы отуздан зияде олгъан адамларымызнынъ эписи о девлетте догъды, яшады, чалышты, омюр кечирди.
Хусусан юкъарыда айттыгъымыз бурулыш девринде халкъ аятында драматизмнен толу чокъ вакъиалар олып кечти.
Белли къырымтатар языджысы Иса Абдураманнынъ ильк романы да шу девирде юз берген вакъиаларнен багълыдыр.
Бугунь сиз окъуйджакъ «Баарь» романы муэллифнинъ айткъанына коре онынъ озю чалышкъан ишханеде олып кечкен меракълы, джанлы вакъиалар эсасында бундан  отуз йыл эвель язылгъан, лякин чешит  себеплернен шимдиге къадар нешир олунмагъан. Догъру, эсерден эки парча 1989 сенеси «Йылдыз» меджмуасынынъ эки санында дердж олунгъан эди. Лякин шай да о, толусынен дюнья юзю корип оламады.
Романдаки вакъиалар ашкярлыкъ девринде олып кече. Бу йыллар эм мемлекет омюринде, эм де адамларнынъ аятында драматизмнен толу эм менфий, эм мусбет вакъиаларгъа гъает бай эди.
Романдаки эсас вакъиалар эсернинъ баш къараманы, Абдулла Мурадовнынъ тонгъуч къызы Баарь ве онынъ этрафындаки инсанларнынъ такъдирлеринен багълыдыр. Ве эбет бунъа ашкярлыкъ девридеки шараит да тесир этмей къалмай.
Орта мектепни битирип, алий окъув юртуна окъумагъа кирмек ичюн койден шеэрге кеткен Баарь озюни энди мустакъиль, сербест, эр шейге акъылы еткен къыз деп сая ве чокъкъа бармай алдангъаныны анълай.
Бу, къызгъа олгъаны киби, ана-бабагъа да фаджиалы бир дарбе ола.
Баарь эвлят коре. Лякин баланынъ бабасы ким? Бу насыл олды? Ана-баба энди дост-душманларнынъ козюне насыл бакъаджакълар, халкъкъа насыл анълатаджакълар? Бу иснад да!..
Баарь кимсеге корюнмей, бир талай вакъыт баласынен гизли суретте   Абибе битасынынъ эвенде яшай. Койде къалмакъны озь аддине сыгъдырып оламай, огълу Адильни алып шеэрге кете, йипек фабрикасына ишке ерлеше. Онынъ ичюн гъает агъыр олгъан бу девирде Баарьге достлары Зекие, Сейяре, Алтын якъындан ярдым этелер, эр вакъыт онъа къолтуталар.
Кой копексиз олмай дегенлери киби, эр вакъыт яхшылыкъ янында феналыкъ, эйи адамлар янында видждансыз, къара ниетли, яхлякъсызлар да ола эбет. Фабрикада да Баарь бойле алларгъа, бойле шахысларгъа расткеле. Онъа хусусан хырсыз, видждансыз, ахлякъсыз инсан - фабрика директоры Азамат Алиевич ве онынъ этрафында перване олып юрьген чанакъяларлары - Айдер, Джиан, Нуртаджиев, Эскендеров, Алик чокъ эзиет чектирелер, феналыкълар япалар. Тена ерде ёлуны кеселер, огълуны хырсызлайлар, онъа имзасыз мектюплер язып къоркъузалар, чекиштирелер. Ве бутюн бу видждансызлыкъларнынъ кульминациясы оларакъ, бильдирмеден фабрикадан иштен къайтаяткъан Баарьнинъ чантасына бир къач юз грамм йипек къозагъы къойып, оны хырсыз оларакъ туттуралар ве ишханедеки акъсызлыкъларгъа даянамайып прокуратурагъа мектюп язгъанларнынъ энъ эсасы деп, Баарьни хырсызлыкъта къабаатлайджакъ, ишини махкемеге береджек олалар. Баарьге, я масхара олып къапаладжакъсынъ, я да прокуратурадан  «янълышкъаным, багъышланъыз, тёвбе эттим»- деп шикяет мектюбинъни къайтарып аладжакъсынъ, дее шарт къоялар. Лякин судда фабрика ишчиси, догърусыны айткъанда Баарь эвельден онъа чокъ инанмагъан Айсулув сёзге чыкъып, Баарьнинъ чантасына йипек къозагъыны гизлиден ким къойгъаныны, шаатлар да олгъаныны айтып, Баарьни масхаралыкътан къуртара. Акъикъат тантана къазана.
Акъикъатпервер, инсанпервер, даа яш олгъанына бакъмадан аят дерслеринден озюне догъру хуляса чыкъарабильген Баарьни ишчилер фабрика профкомына ёлбашчы этип сайлайлар, оны эр кез севе, сая, урьмет эте, онъа эр иште къолтуталар. Баарь да бу ишанчны акъламакъ ичюн элинден кельген эр шейни япа.
Эсернинъ сонъунда, Баарьнинъ огълу - Адильнинъ бутюн бу вакъыт къачып, гизленип юрьген бабасы да пейда ола, келип Баарьнинъ огюнде  афу сорай.
-- Мени къыйналмагъандыр беллейсинъми? Ойле де къыйналдым ки!.. Лякин къабаат озюмде, э, озюмде! Озюмде ве бабамда. Буны шимди пек яхшы билем… Сенде къабаат ёкъ. Афу эт мени, Баарь, афу эт! Айт, не япайым? Озюмни эвнинъ юкъары къатындан ашагъы атайыммы… асайыммы?! Къой шартынъны! Беджеририм! Беджермесем, юзюме тюкюр! Шимди исе меним екяне риджамны ерине кетирсенъ олгъаны - афу этсенъ олгъан! - дей.
-- Шартым да ёкъ, санъа айтаджакъ сёзюм де. Афуны исе башта сенинъ себебинъден… сенинъ манъа япкъанларынънынъ себебинден агълай-агълай козь нурларындан айырылгъан, сокъур олып къалгъан анамдан, тюшюне-тюшюне, къасеветлене-къасеветлене яшы эллиге етмей къартайгъан, синъирлери эр даим кеманенинъ теллери киби тартылып тургъан бабамдан сора, - дей Баарь.
-- Сорарым! Сорарым! Олар багъышласалар, сен багъышларсынъмы?!
-- Башта олар багъышласынлар. Сонъ тюшюнип бакъарым…
Баарьни юклю алда ташлап гъайып олгъан, бир кере биле ондан ал-хатыр сорамагъан, кичкенечик сабий эвлядыны ёкъламакъны асла акъылына биле кетирмеген, озюни акълайджакъ киби бир шей япмагъан Азизнинъ сонъки дакъкъаларда айткъан бу дон-джуанджасына уфюртме сёзлери догърусыны айткъанда табиий олып чыкъмагъан.
Аджеба, къызнынъ анасы - Мунирени агълата-агълата сокъурланув дереджесинедже алып баргъан, бабасынынъ акъай менлигини аякъ астына къалдыргъан бу пезевенк келип олардан афу сорагъанынен иш битерми? Озюнинъ къабаатыны акълайджакъ киби ишанчлы бир шей яптымы о?
Я Баарь, онынъ ичюн агъыр дакъкъаларда сонъунадже онынънен ян-янаша олгъан, оны севген,о да йигитке бифаркъ бакъмагъан Исмет не ичюн бир кереден унутылды ве «ана-бабам багъышласа тюшюнип  бакъарым» деп дон-джуан Азизге ишандырыджы джевап берди?
Эбет булар бизим фикиримиз. Романны окъуп чыкъкъан окъуйыджы исе бизим фикиримизнен разылаша да биле, разылашмай да биле. Бунынъ ичюн исе себеплер чокъ.
Эсер шырныкълы, дюльбер, джанлы тильнен язылгъан. Вакъиалар гъает эмоциональ услюбде беян этиле.
Бир чокъ назм, несир, драматик, мизах, фельсефий эсерлернинъ муэллифи Иса Абдураман озюнинъ бутюн иджадий усталыгъыны джемлеп, оларны умумлештирген алда бу романда акс эттирген демек мумкюн.
Биз урьметли эдибимизни шанлы сексен йыллыгъынен джан-юректен хайырлап, онъа узун, бахтлы омюр, даа семерели иджадий мусафакъиетлер тилеймиз.

Аблязиз ВЕЛИЕВ
Къырымда нам къазангъан
санат эрбабы.





Действия:

0 коммент.:

Yorum Gönder